Վահան Տերյան

ՄԹՆՇԱՂԻ ԱՆՈՒՐՋՆԵՐ

բանաստեղծություններ

Երևան — 2012

ԳՄԴ 84Հ1

Տերյան, Վահան

Մթնշաղի անուրջներ։ [Բանաստեղծություններ] / Վ. Տերյան։ Կազմ., խմբ. և ծանոթագր. Էդ. Ջրբաշյանը։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի), շապիկը՝ Կ. Տիրատուրյանի.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2012.— 99 էջ:

Հրատարակությունն ընդգրկում է Վահան Տերյանի (1885֊1920) բանաստեղծությունների «Մթնշաղի անուրջներ» ժողովածուն, որն առաջին անգամ լույս է տեսել 1908թ., Թիֆլիսում՝ նոր դարագլուխ բացելով հայ քնարերգության պատմության մեջ: «Մթնշաղի անուրջներում» գերիշխում են սիմվոլիստական և ռոմանտիկական տրամադրությունները («Տխրություն», «Աշուն», «Մթնշաղ», «Հրաշք աղջիկ», «Էստոնական երգ» և այլն)։ Ժողովածուի լույսընծայման առիթով Ստեփան Զորյանը գրել է. «... Սկսվել էր պարզապես տերյանական շրջան, Տերյանի էպոխա: Օդը լիքն էր Տերյանով. երիտասարդության խոսակցության նյութն ամեն տեղ նրա բանաստեղծություններն էին, իսկ ընկերների ու սիրահարների սրտագին նվերը միմյանց՝ «Մթնշաղի անուրջները»:

Հրատարակության հիմքում Վահան Տերյանի «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն է (1912), կազմած իր՝ Տերյանի ձեռքով։

eISBN 978֊9939֊0֊0592֊8

© Յավրուհրատ, 2012 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործերը հանրային սեփականություն են և ենթակա չեն հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքն արտոնված է միան անհատական էլեկտրոնային սրքավորումներում ընթերցանության համար։

Վահան Տերյան, 1885֊1920

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Մթնշաղի անուրջներ

Տխրություն

Էստոնական երգ

Աշուն

Շիրակի դաշտերից

«Սարի ետևում շողերը մեռան...»

«Եվ մոռացված...»

Fatum

Էլեգիա

Աշնան երգ

«Սիրտըս ցավում է...»

Անծանոթ աղջկան

Աշնան մեղեդի

«Ինձ թաղեք, երբ...»

«Բյուր մարդոց մեջ...»

Թափառական

Կարոտ

Լուսնոտ

Հրաժեշտ

Իրիկնաժամ

Անջատման երգ

Ցնորք

«Թովիչ քնքշությամբ...»

Վիհի եզերքին

Տխուր զրույց

Հրաշք֊աղջիկ

«Որպես ծաղիկն է...»

«Քո աչքերի դեմ...»

«Դու դեռ չես մեռել...»

«Ես անջատված եմ...»

«Տխուր մեռան...»

«Կրկին հնչում է...»

«Երբ պայծառ օրըդ...»

Ցանկություն

«Կա խորհրդավոր մի...»

14 տող

«Անանց կարոտն է իմ...»

Աշնան տրտմություն

«Խաղաղ գիշերով դու...»

Հրաժեշտի խոսքերից

«Իմ գերեզմանին դուք...»

Հիվանդ

«Չարտասանված տխուր...»

Մթնշաղ

«Ցերեկը լռեց...»

Երեկո

«Դու քնած ես...»

Սենտիմենտալ երգ

«Ես չըգիտեմ՝ ու՛ր...»

«Իմ մոլոր ճամփին...»

«Սև գիշերն իջավ...»

«Հեռավոր, անել...»

Աղոթք

«Մռայլ թաղումի ջահերի...»

Դարձ

Ձմռան գիշեր

«Մոռանա՜լ, մոռանա՜լ...»

«Օտար երկնքի...»

14 տող

«Սև գիշերն է գրկել...»

«Դժկամ նայում են...»

«Քո մազերի ցնորական...»

«Դյութեցին ինձ քո...»

Հուշերի երկրում

Գարուն

«Ապրելուց քաղցր է...»

«Կանչում ես անվերջ...»

«Երբ վարդ ամպերի...»

«Արդյոք ո՞ւր ես դու...»

Սիրահարվածը

Անանուն սեր

«Իմ խաղաղ երեկոն...»

«Հեռու ես, անհաս...»

«Հեռու երկրի...»

Հին պարտիզում

«Դու շրջում ես...»

«Ես կըգամ, երբ դու...»

Գարնանամուտ

Առաջին հրատարակությունից

«Արծաթ֊կարկաչուն...»

Սոնետ

«Ես սիրում եմ քո մեղավոր...»

Երգ

Աղբյուր

«Արդյոք կապրե՞ս...»

Տարբերակներ

Երգ

Stanges

«Իմ սիրտը հավետ...»

Բ. Բ.֊ին

Չարտասանված խոսքեր

Աշնան սոնետներից

Սոնետ

Ծանոթագրություններ

ՄԹՆՇԱՂԻ ԱՆՈՒՐՋՆԵՐ[1]

1903֊1908

1. ՏԽՐՈՒԹՅՈՒՆ

Սահուն քայլերով, աննշմար, որպես քնքուշ մութի թև,

Մի ըստվեր անցավ ծաղիկ ու կանաչ մեղմիվ շոյելով.

Իրիկնաժամին թփերն օրորող հովի պես թեթև

Մի ուրու անցավ, մի գունատ աղջիկ ճերմակ շորերով...

Արձակ դաշտերի ամայության մեջ նա մեղմ շշնջաց,

Կարծես թե սիրո քնքուշ խոսք ասաց նիրհող դաշտերին.—

Ծաղիկների մեջ այդ անուրջ կույսի շշուկը մնաց

Եվ ծաղիկները այդ սուրբ շշուկով իմ սիրտը լցրին...

1908

2. ԷՍՏՈՆԱԿԱՆ ԵՐԳ

Երբ կըհոգնես, կըգազազես աշխարհից՝

Դարձի՛ր իմ մոտ, վերադարձի՛ր դու նորից.—

Ցաված սիրտըս միայն քեզնով է շնչել՝

Չի կամենալ նա վերըստին քեզ տանջել։

Եթե բախտն ու վայելքները քեզ ժպտան,

Օտար մարդիկ քեզ սիրաբար ողջույն տան

Գուցե ես լամ բախտիդ համար, իմ անգին,

Սակայն դարձի՛ր, վերադարձի՛ր դու կրկին։

Եթե հեռվում ճակատագիրն անհոգի

Սիրտըդ մատնե անկարեկից տանջանքի,

Օ, գիտեցիր, իմ հոգին էլ կըցավի

Անմխիթար մորմոքումից քո ցավի...

1906

3. ԱՇՈՒՆ

Դալուկ դաշտեր, մերկ անտառ...

— Մահացողի տխուր կյանք...

Անձրև, քամի, սև կամար...

— Սրտակտուր հեկեկանք։

Միգում շողաց մի ցուրտ լույս.

— Օ, արդյոք կա՞ վերադարձ.—

Մահացողի անզոր հույս,

Վհատ սրտի տխուր հարց...

Անուժ ցավի ցուրտ կապար...

Մահացողի տխուր կյանք.

— Անմխիթա՜ր, անսպա՜ռ

Վհատության հեկեկանք...

1906֊1907

4. ՇԻՐԱԿԻ ԴԱՇՏԵՐԻՑ

Աստղերն են ժպտում լուսեղեն նազով,

Խաղաղ դաշտերը մութն է համբուրում.

— Ես կախարդված եմ միշտ նույն երազով,

Միշտ նույն ցնորքն է իմ սիրտը այրում։

Մոտեցած երկնից աստղերը պայծառ

Ժպտում են խաղաղ քո աչքերի պես.—

— Իմ լքված սրտի կարոտը անծայր

Ամեն ինչի մեջ որոնում է քեզ...

1905

5. * * *

Սարի ետևում շողերը մեռան.

Անուշ դաշտերը պատեց կապույտ մեգ.

Տխուր երեկոն զարկել է վրան.

— Սիրտըս կարոտով կանչում է քեզ՝ ե՛կ։

Խորհրդավոր է երկինքն երազուն.

Վարսաթա՜փ ուռի, դողդոջո՜ւն եղեգ.

Արծաթ խոսքերով աղբյուրն է խոսում.

— Սիրտըս կարոտով կանչում է քեզ՝ ե՛կ։

Ծաղիկներն ահա քնքուշ փակվեցին,

Բացվեցին երկնի ծաղիկներն անհաս.

Սև տագնապները իմ սիրտը լցրին.

— Արդյոք ո՞ւր ես դու, իմ անուշ երազ։

Սիրտ իմ, այդ ո՞ւմ ես դու իզուր կանչում,

Տես՝ գիշերն անցավ, աստղերը մեռան,

Մենավոր իմ սիրտ, մոլորված թռչուն,

Կարոտիդ կանչը չի հասնի նրան...

1908

6. * * *

Եվ մոռացված և անմոռաց հեքիաթներ,

Լույս հնչյուններ, որ դողում են աշխարհում,

Քնքուշ աստղեր, որ վառվում են ու մարում.

— Կյա՛նքս, նա էլ մի լուսեղեն հեքիաթ էր...

Ճառագայթներ, որ շողացին ու չըկան,

Մթնշաղի ուրվագծեր նրբահյուս.

Կյանքս, հեռվում անհայտ կորած մի հեզ լույս,

Որ չի վառում ոչ անցյալը, ոչ ներկան։

Հեռածավալ անհայտներում պահվտած

Գալիք օրերն անհուն, անտես խավարում.

— Կյանքս հավետ քեզ անծանոթ տաճարում

Կանթեղի պես առկայծում է քո դիմաց...

1905

7. FATUM

Կախարդական մի շղթա կա երկնքում՝

Աներևույթ, որպես ցավը խոր հոգու.

Իջնում է նա հուշիկ, որպես իրիկուն,

Օղակելով լույս աստղերը մեկ֊մեկու։

Մեղմ գիշերի գեղագանգուր երազում՝

Այն աստղերը, որպես մոմեր սրբազան,

Առկայծում են կարոտագին, երազուն՝

Հավերժաբար իրար կապված և բաժան։

Ես ու դու էլ շղթայված ենք իրարու,

Կարոտավառ երազում ենք միշտ իրար,

Միշտ իրար հետ, բայց միշտ բաժան և հեռու,

Աստղերի պես և հարազատ և օտար...

1906

8. ԷԼԵԳԻԱ

Մեռնում է օրը։ Իջավ թափանցիկ

Մութի մանվածը դաշտերի վրա.

Խաղաղ֊անչար է, պայծառ գեղեցիկ

Անտրտունջ նինջը մահացող օրվա...

Պարզ ջրի վրա եղեգը հանդարտ

Անդողդոջ կանգնած էլ չի շշնջում.

Լռին խոկում են երկինք, գետ ու արտ,

Եվ ոչ մի շարժում, ու ոչ մի հնչյուն...

Ես կանգնած եմ լուռ, անչար է հոգիս,

Թախիծս խաղաղ անուրջի նման.

Էլ չեմ անիծում ցավերը կյանքիս,

Էլ չեմ տրտնջում վիճակիցս ունայն...

1903

9. ԱՇՆԱՆ ԵՐԳ

Ցրտահա՜ր, հողմավա՛ր.

Դողացին մեղմաբար

Տերևները դեղին,

Պատեցին իմ ուղին...

Ճաճանչները թոշնան...

Կանաչներըս աշնան —

Իմ խոհերը մոլար՝

Ցրտահա՜ր, հողմավա՜ր...

Կրակներըս անցան,

Ցուրտ ու մեգ է միայն...

Անուրջներըս երկնածին

Գնացի՜ն, գնացի՜ն...

1906

10. * * *

Սիրտըս ցավում է անցած գնացած

Օրերիս համար.

— Մեկը շշուկով պատմում է կամաց

Մեկը իմ հոգին տանջում է համառ։

Այդ հուշերի մեջ կա մի քաղցր ցավ,

Մի թովիչ երազ.

— Մեկը իմ սիրտը փշրելով անցավ

Ու հեգնությունով նայում է վրաս։

Սակայն չեմ կարող ես նրան ատել —

Սիրում եմ նրան.

— Իմ կյանքը մի նուրբ մշուշ է պատել,

Գուրգուրում է ինձ մի լույս֊հանգրվան...

Մեկը իմ սիրտը փշրելով անցավ.

Օ, քաղցր արբանք։

— Օրհնված եք դուք, սեր, ցնորք ու ցավ,

Օրհնված եք դուք, երկիր, երգ ու կյանք...

1905֊1906

11. ԱՆԾԱՆՈԹ ԱՂՋԿԱՆ

Լույսն էր մեռնում, օրը մթնում.

Մութը տնից տուն էր մտնում.

Ես տեսա քեզ իմ ճամփի մոտ,

Իմ մտերի՛մ, իմ անծանո՛թ։

Աղբյուրն անուշ հեքիաթի պես

Իր լույս երգով ժպտում էր մեզ.

Դու մոտեցար մեղմ, համրաքայլ,

Որպես քնքուշ իրիկվա փայլ։

Անակնկալ բախտի նըման,

Հայտնվեցիր պայծառ֊անձայն.

Անջատվեցինք համր ու հանդարտ,

Կյանքի ճամփին մի ակնթա՜րթ...

1903

12. ԱՇՆԱՆ ՄԵՂԵԴԻ

Աշուն է, անձրև... Ստվերներն անձև

Դողում են դանդաղ... Պաղ, միապաղաղ

Անձրև՜ ու անձրև՜...

Սիրտըս տանջում է ինչ֊որ անուրախ

Անհանգստություն...

Սպասիր, լսիր. ես չեմ կամենում

Անցած լույսերից, անցած հույզերից

Տառապել կրկին.

Նայիր, ախ, նայիր՝ ցավում է նորից

Իմ հիվանդ հոգին...

Անձրև է, աշուն... Ինչո՞ւ ես հիշում,

Հեռացած ընկեր, մոռացած ընկեր,

Ինչո՞ւ ես հիշում.

Դու այնտեղ էիր, այն աղմկահեր

Կյանքի մշուշում...

Դու կյա՛նքն ես տեսել, դու կյա՛նքն ես հիշում —

Ոսկե տեսիլնե՜ր, անուրջների լո՜ւյս...

Ես ցուրտ մշուշում.

Իմ հոգու համար չըկա արշալույս —

Անձրև՜ է, աշո՜ւն...

1906

13. * * *

Ինձ թաղեք, երբ կարմիր վերջալույսն է մարում,

Երբ տխուր գգվանքով արեգակը մեռնող

Սարերի արծաթե կատարներն է վառում,

Երբ մթնում կորչում են ծով ու հող...

Ինձ թաղեք, երբ տխուր մթնշաղն է իջնում,

Երբ լռում են օրվա աղմուկները զվարթ,

Երբ շողերն են մեռնում, ծաղիկները — ննջում,

Երբ մթնում կորչում են լեռ ու արտ։

Իմ շիրմին դալկացող ծաղիկներ ցանեցեք,

Որ խաղաղ ու հանդարտ մահանան.

Ինձ անլաց թաղեցեք, ինձ անխոս թաղեցեք.

Լռությո՜ւն, լռությո՜ւն, լռությո՜ւն անսահման...

1905

14. * * *

Բյուր մարդոց մեջ,

Պաղ մարդոց մեջ,

Որպես տրտում

Անապատում —

Մենակությո՜ւն,

Մենակությո՜ւն...

Ա՜խ, այս տրտում,

Երկրի ցրտում

Անլուր ընկան,

Անխոս հանգան

Երկնքի հուշ

Երգերս անուշ։

Եվ իմ հոգում,

Ցուրտ ու միգում,

Խինդը մեռավ,

Բախտը մարավ

Անվերադա՜րձ,

Անվերադա՜րձ...

1908

15. ԹԱՓԱՌԱԿԱՆ

Օնիկին

Նորից կըթողնեմ քաղաքն աղմկոտ

Ու ճամփա կընկնեմ հավետ միայնակ.

Անխոս կըմարի երեկոն աղոտ,

Կըպառկեմ դաշտում կանաչ ծառի տակ։

Կըմոռնամ հեռվի աղմուկը ահեղ,

Կըզգամ համբույրը ուրիշ օրերի,

Լույս երազների գիշերը շքեղ

Սրտիս անծանոթ վայելք կըբերի...

Հեռավոր մարդոց ցավերը կըզգամ,

Կարկաչող ջրի լացը կըլսեմ.

Հողը կըգրկեմ, ջերմ կըհեկեկամ,

Վառ աստղերի հետ անուշ կերազեմ։

Անտուն անցորդից կըխնդրեմ ես հաց,

Պայծառ աղբյուրի ջուրը կըխմեմ,

Լայն երկնքի տակ հաշտ ու սրտաբաց

Քնքուշ ծաղկանց հետ խաղաղ կըքնեմ...

1907֊1908

16. ԿԱՐՈՏ

Իմ անվերջ ճամփի տանջանքից հոգնած՝

Ես ննջել էի ոսկեղեն արտում.

Ու ճչաց սիրտըս վայելքից անկարծ՝

— Թվաց, որ մեկը կանչում է տրտում...

Եվ ես արթնացա խնդության ցավից.—

Գիշերվա հովն էր լալիս դաշտերում,

Մութ հեռաստանն էր դժկամ նայում ինձ,

Մենակությո՛ւնն էր քարի պես լռում...

1905

17. ԼՈՒՍՆՈՏ

Հմայված լուսնի շողերովն արծաթ,

Սրտում փայելով անսովոր մի տենչ,

Ուրվականորեն շրջում է անվերջ

Տարորեն լռին լուսնոտը գունատ։

Լուսնի շողերը թովիչ֊խուսափող

Ստվերիդ նման և հեռու և մոտ,

Ես մի լուսնահա՛ր, ես մի խենթ լուսնո՛տ,

Դու ցո՛լք, դու ցնո՛րք հավիտյան խաբող։

Իմ մեջ սառել է հիվանդ մի կարոտ

Եվ չըգտնելու տանջանքը մաշող.

Ես մի լուսնահա՛ր, դու լուսնկա՛ շող,

Դու հավերժաբար և հեռու և մոտ...

1906

18. ՀՐԱԺԵՇՏ

Դու գնում ես՝ չգիտեմ ուր,

Լուռ ու տխուր,

Հեզ գունատվող աստղի նըման։

Ես գնում եմ տրտում֊մենակ,

Անժամանակ

Ծաղկից ընկած թերթի նըման։

Դու գնում ես՝ չգիտեմ ուր,

Սրտակտուր

Լացըդ պահած իմ հայացքից։

Ես գնում եմ լուռ֊անտրտում,

Բայց իմ սրտում

Ցա՛վ է անվերջ, մահո՜ւ կսկիծ...

1904

19. ԻՐԻԿՆԱԺԱՄ

Շուտով կըլռե աղմուկը դաժան,

Ու սիրտըս կըզգա քայլերդ փափուկ.

Դու նորից կիջնես, նուրբ իրիկնաժամ,

Քո խաղաղ մութով գգվող֊խուսափուկ։

Տխուր թևերըդ անձայն կըփռես,

Կըգրկես հողը կանացի նազով,

Երկնքում անուրջ աստղեր կըվառես,

Կըլցնես հոգիս անուշ երազով։

Ցուրտ ցերեկներից հավիտյան դժգոհ՝

Սիրտս կարոտ է քո գգվանքներին.

Դու ինձ չես խաբում, քնքուշ երեկո,

Անուշ երեկո, մեղմ ու մտերիմ...

Կընստեմ անվերջ, կընստեմ մենակ,

Դու կըփարվես ինձ թևերով ճկուն,

Քնքուշ կըգգվես հույս ու հիշատակ,

Կըպարզես մեղմիկ ցոլքըդ իմ հոգուն։

1907

20. ԱՆՋԱՏՄԱՆ ԵՐԳ

Դու անհոգ նայեցիր իմ վրա

Ու անցար քո խաղով կանացի.

Ես քեզնից դառնացած հեռացա,

Ես քեզնից հեռացա ու լացի...

Իմ հոգին ծովերում անծանոթ

Մենավոր ու մոլոր մի նավակ,

Մատնեցի փոթորկին աղմկոտ,

Հուսաբեկ, թողած ղեկ ու թիակ...

Ինձ հեռվից լույս փարոս չի կանչում,

Չի ժպտում ինձ խաղաղ հանգրվան.

Միայն հողմն է տխուր շառաչում,

Անթափանց մեգ֊մշուշ է միայն...

1905

21. ՑՆՈՐՔ

Նա ուներ խորունկ երկնագույն աչքեր,

Քնքուշ ու տրտում, որպես իրիկուն.

Նա մի անծանոթ երկրի աղջիկ էր,

Որ աղոթքի պես ապրեց իմ հոգում։

Նրա ժպիտը մեղմ էր ու դողդոջ,

Որպես լուսնյակի ժպիտը տխուր.

Նա չուներ խոցող թովչանքը կնոջ.—

Նա մոտենում էր որպես քաղցր քույր...

Իմ հուշերի մեջ ամենից պայծառ,

Իմ լքված սրտի մաքուր հանգրվան.

Քույր իմ, դու չըկաս, քույր իմ դու մեռար,

Ու քեզ հետ հոգուս լույսերը մեռան...

1904

22. * * *

Թովիչ քնքշությամբ հանգչող աշխարհում

Երեկոն վառեց լույսեր դժգունակ.

Մութը հյուսում է տրտմության ժանյակ,

Ծաղիկներն անուշ բույր են բուրվառում.

— Իմ սիրտը տրտո՜ւմ, իմ սիրտը մենա՜կ...

Մեռած լուսնյակը, մենակ ու աղոտ,

Սփռում է շուրջը իր շողերը ցուրտ.

Հավետ լռում է մի տխուր խորհուրդ,

Վառվում է հավետ մի անանց կարոտ.

— Սի՛րտ իմ ցնորող, սի՛րտ իմ անհագուրդ...

Տխուր ու մենակ լուսնյակն է վառվում,—

Իմ սիրտն է լալիս մենակ ու ցավոտ.

Լուսնյակն արևի ըստվերն է աղոտ,

Արևի ցոլքն է լուսնյակը տրտում.

— Փառքիդ ստվե՛րն է իմ կյանքը կարոտ։

1907

23. ՎԻՀԻ ԵԶԵՐՔԻՆ

Ունկնդիր եղա հողմի խենթ երգին,

— Անամոք ցավի սրտմաշո՜ւկ նվագ.

Կանգնած եմ մռայլ վիհի եզերքին,

— Տրտում է հոգիս, հիվանդ ու մենակ...

Անվերջ մի ցավ է իմ սիրտը ճնշում,

— Ես մոռացել եմ արևի ուղին.

Անուրջ օրերի լույսը չեմ հիշում,

— Ինձ ո՞վ է մատնել այս մառախուղին...

Ունկնդիր եղա հողմի խենթ երգին.

— Ես էլ եմ ուզում հեկեկալ անհագ.

Կանգնած եմ մռայլ վիհի եզերքին,

— Տրտում է հոգիս, հիվանդ ու մենակ...

1904

24. ՏԽՈՒՐ ԶՐՈՒՅՑ

Կապույտ երկնքի ոսկեղեն աստղե՛ր,

Ձեր հեռվից դուք միշտ տեսնում եք նրան.

Ասացե՛ք, արդյոք նա էլ թախծո՞ւմ էր,

Արդյոք տրտո՞ւմ էր նա էլ ինձ նըման։

Խորհրդագետնե՛ր, դուք տեսնում եք միշտ.—

Արդյոք մենա՞կ էր նա էլ ինձ նըման,

Թե՜ ընկեր գտած ժպտում էր անվիշտ,

Եվ փայփայում էր, և սիրում նրան։

Խորհրդագետնե՛ր, դուք ժպտում եք լուռ,

Դուք լուռ ժպտում եք իմ ցավի վրա.

— Նա քեզ մոռացած՝ վաղուց ամենուր

Ծաղրում է քո խենթ խոսքերը հիմա...

Շիրակ, 1905

25. ՀՐԱՇՔ֊ԱՂՋԻԿ

Հրաշք֊աղջիկ, գիշերների թագուհի,

Ճառագայթող քո աչքերով դու եկար,

Ոսկե բոցով լցրիր հոգին իմ տկար,

Հրաշք֊աղջիկ, ցնորքների դիցուհի...

Կախարդ լուսնի հրապուրող շողի պես

Դու ժպտացիր գուրգուրանքով սեթևեթ,

Ազատ սիրտըս շղթայեցիր առհավետ,

Հրաշք֊աղջիկ, դո՜ւ, միշտ հաղթող ու միշտ հեզ։

Դու մի ցավոտ հիացումի երգ գիտես,

Քո ժպիտում կա խորհուրդի մի փայլանք,

Քո աչքերում կա մի անանց զմայլանք.

Դու չըմեռնող մի վայելքի խոսք գիտես...

Հրաշք֊աղջիկ, անհայտ երկրի մանուշակ,

Գիշերային արեգակի ճառագայթ,—

Դու իջնում ես՝ կարող, որպես մահու խայթ,

Քնքուշ, որպես անդարձ բախտի հիշատակ...

1906

26. * * *

Որպես ծաղիկն է անխոս գունատվում

Ցուրտ շըվաքի մեջ արևից հեռի,

Այնպես թող սերը մեռնի իմ սրտում,

Որ քաղցր կյանքիդ տխրանք չըբերի...

Ես լուռ կըթաղեմ իմ ցավը միակ,

Զվարթ կըժպտամ բախտավորի պես,—

Երբեք չեմ բանա սրտիս մութը փակ,

Երբեք չեմ հայտնի իմ տանջանքը քեզ,

Որ պայծառ ժպտաս կյանքի երեսին,

Որ ոչ մի տրտունջ սիրտդ չհուզե,

Որ չըմտորես իմ ցավի մասին,

Որ քո թունավոր խոսքը չըկասե...

1905

27. * * *

Քո աչքերի դեմ իմ աչքերը՝ կույր,

Կա քո հոգու մեջ անթափանց մի մութ,

Քո մութ հայացքում կա մի քնքուշ սուտ՝

Քեզ միշտ թաքցնող մի նուրբ վարագույր...

Փակ են քո սրտի հեռուներն իմ դեմ,

Հավետ քեզ կապված՝ քեզ օտար եմ ես.

Երբ խենթ խնդությամբ փայփայում եմ քեզ՝

Եվ սիրում եմ քեզ և քեզ չըգիտեմ։

Փակ են քո սրտի հեռուներն իմ դեմ,

Քո աչքերի դեմ իմ աչքերը՝ կույր.

Քո հոգու վըրա կա մի վարագույր,—

Ո՞վ ես դու, ո՞վ ես,— բնավ չըգիտեմ...

1904֊1905

28. * * *

Դու դեռ չես մեռել իմ հիվանդ սրտում,

Դու դեռ ապրում ես երազի նըման.

— Բայց չէ՞ որ միշտ էլ երազ էր միայն

Պայծառ պատկերըդ այս անապատում...

Ես քեզ սիրում եմ, դու դեռ չես մեռել

Ես ամենուրեք քեզ եմ որոնում.

Դո՛ւ, երազների լուսե օրրանում՝

Անո՛ւրջ, որ գուցե բնավ չես եղել...

Քեզ իմ կարոտի կսկիծն է վառել

Երազանքներում իմ նվիրական.

Իմ քույր, իմ դահիճ, իմ սուրբ սիրեկան,

Ես քեզ սիրում եմ, դու դեռ չես մեռել...

1908

29. * * *

Ես անջատված եմ հայրենի հողից,

Հայրենի տունըս՝ իմ սրտին օտար.

Ինձ այրում է միշտ մի անհագ թախիծ,—

Հավիտյան դյութող անհայտ ճանապարհ...

Հուզվում են, հոսում հեղեղները մեծ,

Մագլցում վերև և թավալվում ցած.

Զմրուխտե ջրեր, ձեզ ո՞վ վրդովեց,

Հայրենական տո՜ւն, հավետ մոռացված...

Միևնույն է ինձ Հյուսիս թե Հարավ,—

Մի խենթ տագնապ կա իմ հիվանդ սրտում.

Կա իմ հոգու մեջ մի անհագ ծարավ.

— Հավիտյան օտար, հայրենակա՛ն տո՜ւն...

1908

30. * * *

Տխուր մեռան կապուտաչյա

Երազները երկնաշող.—

Գագաթներից ես ցած իջա

Անդունդները սիրտ մաշող...

Էլ ոչ մի թև ինձ չի տանի

Դեպի բարձունքն արծաթյա.

— Խենթ անկումիս գերեզմանի

Խավարներում ինձ գթա՛...

Ցուրտ է դարձյալ, մութ՝ իմ ուղին,

Սրտումս մահ և աշուն.

Մոռացել եմ ես ամենքին,

Միայն քեզ եմ ես հիշում...

Միայն քեզ եմ ես աղոթում,

Քո հրաշքին անպատիր.—

Հայտնըվիր սև անապատում —

Ամոքի՛ր ու ազատվի՛ր...

1905֊1907

31. * * *

Կրկին հնչում է թունավոր լեզուդ

Եվ քո խոսքերի նիզակները սուր,

Եվ քո համբույրը, որպես քաղցր սուտ —

Բախտ են խոստանում իզո՛ւր և իզու՛ր...

Իմ մեջ մարել է մի լույս արեգակ,

Մահու գիշերն է մթնել իմ հոգում,—

Մի՞թե դու պիտի վառես նոր փափագ,

Մի՞թե դու պիտի հրդեհես հուզում...

Կանգնել ես որպես անհաղթ հրապույր,

Մոտեցար ահա կարող ու խոնարհ,

Մթնում բորբոքվեց մի արնոտ համբույր,

Մեղքի պես թովիչ, ցավի պես խելառ։

Օձեղեն մարմնով փարվել ես կրծքիս,—

Եվ քո ցանկության ահեղ փոթորկում

Անեծք է թափում անկարող հոգիս

Եվ անհույս ճչում քո թունոտ գրկում...

1908

32. * * *

Երբ պայծառ օրըդ տխուր կըմթնի,

Եվ սիրտըդ կայրե թունավոր կասկած,

Վհատ սոսկումի տանջանքով կըզգաս,

Որ որոնածըդ բնավ չես գտնի...

Բայց դու կըգնաս, օ՜, դու չես կանգնի,

Վերջին լույսերը մեղմ կըվախճանեն,

Վերջին հույսերըդ կըդավաճանեն,—

Դու որոնածըդ բնավ չես գտնի...

Եվ երբ չի մնա ոչ մի հույս գաղտնի,

Սիրտըդ կըճչա, արդյոք ո՞ւր ես, կա՞ս,

Հողը կըգրկես և կըհեկեկաս.—

Ո՛չ,— կարձագանքվի,— բնավ չես գտնի...

1907

33. ՑԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ

Քո հայացքը մոգական

Բորբոքում է քաղցր դող,—

Պարուրիր ինձ կուսական

Հուզումներով քո դյութող։

Ինձ փաթաթիր, որպես ամպ՝

Մութ աչքերդ մեղմ փակիր,

Ժպտա՛ կրքոտ բերկրությամբ,

Անցավ կյանքս խորտակիր...

Արյունոտիր շուրթերն իմ,

Սիրտըս խայթիր՝ ծիծաղիր.

Թող աչքերս հեզ մեռնին,

Կյանքս մարիր ու փախիր։

Քո հայացքը մոգական

Բորբոքում է քաղցր դող,—

Պարուրիր ինձ կուսական

Հուզումներով քո դյութող...

1906

34. * * *

Կա խորհրդավոր մի հրապուրանք

Քո շարժումների անխոս զրույցում,

Ինչ որ օձային ինքնահիացում

Եվ դեպի հողը ինչ որ քամահրանք։

Մի այլ երկրային երաժշտության

Ելևէջների պչրանքն եմ հիշում,

Քո շարժումները աղոթք են շարժում,

Քո շարժումները և կան, և չըկան...

Երկրում են սնված, բայց ոչ երկրային

Արբեցումներ են նոքա խոստանում,

Մի այլ տանջանքի եդեմ են տանում,

Մատնելով հոգիս չարքերի խաղին...

1905

35. 14 ՏՈՂ

Մանկուց ընտրեցի ճամփորդական ցուպ,

Թողի հայրենի տնակըս ավեր,—

Ահա ես հիմա, մի մոլոր ասուպ,

Ես կույր եմ հիմա, մռայլ ու անսեր։

Պայծառ ըղձերը ինձ զուր մաշեցին,

Չըողջունեց ինձ ոչ մի արշալույս,

Ինձ լուռ մոռացան, ինձ չըհիշեցին,—

Իմ սրտում մեռան սեր, ցնորք ու հույս։

Ես կույր եմ հիմա, անբախտ ու մենակ —

Հավերժում կորած մի մոլոր ասուպ.

Սահում է կյանքը հյուսելով ժանյակ,

Անցնում եմ վիհեր, լեռներ երկնահուպ,

Ինձ համար չըկա ժամ ու ժամանակ,—

Ես մի մոլորված, մի տխուր ասուպ...

1907

36. * * *

Անանց կարոտն է իմ սիրտը տանջում,

— Արդյոք ո՞ւր ես դու, արդյոք ո՞ւր ես դու.

Քո անուշ ձայնն է հնչում ու կանչում,

— Բայց դու անհաս ես, հավիտյան հեռու...

Ելնում եմ դարձյալ անվերջ ճանապարհ,

— Կըժպտա՞ս արդյոք, լուսեղեն երազ.

Կըցրե՞ս սրտիս թախիծը խավար,

Կընետե՞ս անուշ ցոլքերըդ վրաս...

Թափառում եմ ու կարոտով կանչում,

— Արդյոք կըգտնե՞մ աշխարհում անհուն.—

Բոլոր խոսքերում քո ձայնն է հնչում,

— Բայց անհայտ ես դու, դու չունես անուն...

1908

37. ԱՇՆԱՆ ՏՐՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

II pleure dans mon cœur
Comme il pleut sur la vil e...

PAUL VERLAINE

Կրկին իմ հոգում

Իջավ մշուշոտ, արցունք անձրևող

Տրտում իրիկուն.

Իմ սրտում անցավ

Մահացող ծաղկանց բույրը ցավ բերող,

Համբույրը խոնավ.

Կրկին պաղ միգում

Ամպոտ երկինքը մեռած լույսերի

Թաղումն է սգում։

Հողմը սրարշավ

Հոգուս դալկացած ծաղիկ հույսերի

Թերթերը տարավ...

Անջատման ցավոտ

Ձայներ դողացին ու հեզ դալկացան

Հեռվում անծանոթ.

Կըրակներն անձայն

Լացող ամպերի միգում անսահման

Թոշնեցի՜ն, անցա՜ն...

Անձրևն անընդհատ

Մաղում է վհատ թաղումի կոծով,—

Տխո՜ւր֊հուսահա՜տ...

Իմ հոգու մեջ է՛լ

Աշուն է իջել անամոք լացով,

Իմ հոգու մեջ է՛լ...

1907

38. * * *

Խաղաղ գիշերով դու կըգաս ինձ մոտ,

Քնքուշ ձեռներըդ ես կըհամբուրեմ,

Կըցրեմ կյանքի հուշերը ցավոտ

Ու հեքիաթային լույսեր կըվառեմ...

Երկար մազերըդ կարձակես ազատ,

Հիվանդ գլուխըդ կըդնես կրծքիս

Կըլինես քնքո՜ւշ, մոտի՜կ, հարազա՜տ,—

Անուշ խոսքերով կըդյութես հոգիս...

Պայծառ աշխարհում կըլինենք մենակ,

Ցավ կյանքի մեռնող լույսերից խաբված,

Կերազենք անհուշ, անվերջ ու անհագ,—

Հեքիաթ աշխարհում առհավետ կապված...

1906֊1907

39. ՀՐԱԺԵՇՏԻ ԽՈՍՔԵՐԻՑ

Ոչ տրտո՛ւնջ, ոչ մրմո՛ւնջ սգավոր,

Հեռացի՛ր, մոռացի՛ր ինձ հավետ.

Իմ ուղին միշտ մթին, մենավոր,

Կըգնամ իմ դժկամ ցավի հետ։

Իմ ճամփան անվախճան մի գիշեր,

Ինձ շոյող ոչ մի շող չի ժպտա.—

Հեռացի՛ր, մոռացի՛ր, մի՛ հիշիր,

Ինձ այդպես, քրոջ պես մի՛ գթա...

Հուսաբեկ մութ ու մեգ թող լինի,

Իմ վերև թող արև չըխնդա.

Լոկ երկունք, լոկ արցունք թող լինի,

Ինձ այդպես, քրոջ պես մի՛ գթա...

1905

40. * * *

Իմ գերեզմանին դուք չըմոտենաք,

Հարկավոր չէ ինձ ոչ ծաղիկ, ոչ սուգ.

Հանկարծ կըզարթնի ջերմ լալու փափագ,

Սիրտս չի գտնի ոչ մի արտասուք։

Իմ գերեզմանը թող լինի հեռվում,

Ուր մահացել են շշուկ, երգ ու ձայն.

Թող շուրջըս փռվի անանց լռություն,

Թող ինձ չըհիշեն, թող ինձ մոռանան։

Իմ գերեզմանին դուք չըմոտենաք,

Թողեք, որ հանգչի իմ սիրտը հոգնած,

Թողեք, որ լինեմ հեռավոր, մենակ.—

Չըզգամ, որ կա սե՛ր և ցնո՛րք և լա՛ց...

1904

41. ՀԻՎԱՆԴ

Քնքուշ երազով պաճուճիր հոգիս,

Նստիր մահճիս մոտ ու տխուր երգիր,

Մազերըդ փռիր հոգնատանջ կրծքիս

Ու մեղմ փայփայիր սիրտըս տարագիր։

Օտար դաշտերի անանց մշուշում

Տխուր լռության գիշերն է իջել.—

Իմ սիրտը հավետ թախիծն է մաշում,

Մի լուսե երգ է իմ հոգում ննջել...

Քո պայծառ գահից մեղմորեն իջիր,

Մազերըդ փռիր հոգնատանջ կրծքիս,

Անուշ երազով սիրտըս պաճուճիր,

Ցնորք հուշերով ամոքիր հոգիս...

1907

42. * * *

Չարտասանված տխուր խոսքեր,

Որ դողում եք անպատասխան,

Ես սիրում եմ ձեզ, տխուր խոսքեր,

Ձեր թրթիռը կախարդական։

Խենթ հուզումի անուշ խոսքեր,

Պաղ մարդոցից խորը պահված,

Անջատման պես տխուր խոսքեր,

Հոգուս լույսեր մթնշաղվա՜ծ...

Դուք այրում եք, սիրո խոսքեր,

Կարոտիս պես սիրտըս մորմոք

Ձեզ չի գգվի, տխուր խոսքեր,

Ցուրտ աշխարհում ոչ ոք, ոչ ոք...

Չարտասանված տխուր խոսքեր,

Դուք չե՛ք մեռել, դուք չե՛ք մեռնի,

Դուք այրում եք, սիրո խոսքեր,

Որպես խայթը սև եղեռնի...

1904

43. ՄԹՆՇԱՂ

Ես սիրում եմ մթնշաղը նրբակերտ,

Երբ ամեն ինչ երազում է հոգու հետ,

Երբ ամեն ինչ, խորհրդավոր ու խոհուն,

Ցընորում է կապույտ մութի աշխարհում...

Չըկա ոչ մի սահման դնող պայծառ շող,

Աղմուկի բեռ, մարդկային դեմք սիրտ մաշող,—

Հիվանդ սիրտըդ չի տրտնջում, չի ցավում,

Որպես երազ մոռացումի անձավում.

Եվ թվում է, որ անեզր է ամեն ինչ —

Որ ողջ կյա՛նքդ է մի անսահման քաղցր նինջ...

1904֊1905

44. * * *

Ցերեկը լռեց... Երկինքը վառեց ոսկե բուրվառներ,

Լույսերը քնքուշ գրկեցին անուշ երկինք, ծով ու հող.

— Ա՜խ, եթե մեկը իմ հոգին այդ մեղմ լույսերին խառներ

Եվ փայփայեր իմ հոգնատանջ սրտի թախիծը մաշող...

Լքված իմ հոգին տանջում է կրկին տանջանքը մռայլ,

Եվ անուն չունի տանջանքը սրտիս, տենչանքը գաղտնի.

— Ա՜խ, եթե մեկը իմ սրտին նետեր նոր հույսերի փայլ,

Մեղմաբար ասեր, քնքուշ համոզեր, որ նա կըգտնի...

1908

45. ԵՐԵԿՈ

Երեկոն փռեց իր թևերը մութ,

Անուշ նիրհեցին երկինք ու երկիր.—

Աչքերըդ փակիր, ինձ քնքուշ գրկիր,

Սուտ կյանքին խառնիր երազանքը սուտ։—

Լայն ըստվերները ընկան անաղմուկ,

Անուշ նիրհեցին ծով, անտառ ու լեռ...

Ես քեզ կըպատմեմ ոսկե հեքիաթներ,

Իմ սիրուն մանուկ, իմ քնքուշ մանուկ...

Կրծքիս դիր դեմքը քո տխրադալուկ,

Մոռացիր կյանքի տառապանքը մութ,

Սուտ կյանքին խառնիր երազանքը սուտ,

Իմ սիրուն մանուկ, իմ քնքուշ մանուկ...

Անուշ նիրհեցին ծով, անտառ ու լեռ,

Ննջեցին անուշ երկինք ու երկիր.

Աչքերըդ փակիր, ինձ քնքուշ գրկիր,

Ես քեզ կըպատմեմ ոսկե հեքիաթներ...

1908

46. * * *

Դու քնած ես քո տաքուկ անկողնում

Եվ արև բախտի երազ ես տեսնում.

Դուրսը բքաբեր քամին է ոռնում,

Դուռ ու լուսամուտ ձյունով է լցնում...

Դու քնած ես քո տաքուկ սենյակում,

Իսկ ես ցուրտ ձմռան բուք ու հողմի մեջ

Խենթ հեկեկանքով դռներն եմ թակում,

Քո փակ դռները անվերջ ու անվերջ։

Դու ինձ չես տեսնում լուսե երազում,

Դու ինձ չես լսում ձմռան փոթորկում,

Ես մութ գիշերում քեզ եմ երազում,

Բուք ու հողմերում ես քեզ եմ երգում...

1907

47. ՍԵՆՏԻՄԵՆՏԱԼ ԵՐԳ

Արդյոք հիշո՞ւմ ես. անտառ էր, առու...

Հեքիաթի պես էր— երազի նըման.

Խաղաղ երեկոն խոսում էր անձայն,

Արդյոք հիշո՞ւմ ես.— հեռո՜ւ էր, հեռո՜ւ...

Արդյոք հիշո՞ւմ ես. երկիրը պայծառ

Ժպտում էր սիրով հավիտենական.

Գարունն էր երգում ձայնով դյութական,

Արդյոք հիշո՞ւմ ես. առու էր, անտառ...

Արդյոք հիշո՞ւմ ես. գիշերն էր գալու,

Հեքիաթի պես էր... Անտառ էր, առու...

Արդյոք հիշո՞ւմ ես. հեռո՜ւ էր, հեռո՜ւ.

Կյա՛նք, տխուր հովիտ հավիտյան լալու...

1905

48. * * *

Ես չըգիտեմ՝ ո՛ւր են տանում հեռավոր

Ուղիների ժապավեններն անհամար,

Ես նստում եմ ճամփի վրա ամեն օր

Եվ աղոթում և թախծում եմ քեզ համար։

Եվ իմ մոլոր ուղիներում, ո՛վ գիտե,

Գուցե մի օր դու երևաս լուսերես.

Գուցե ժպտաս քո խոսքերով արծաթե

Եվ մութ սրտիս նոր խնդության լույս բերես։

Օձանման ոլորումով հեռախույս

Ինձ կանչում են ուղիները բյուրավոր.

Արդյոք ո՞ւր ես, խորհրդավոր արշալույս,

Հանդիպումի երջանկության պայծառ օր...

1908

49. * * *

Իմ մոլոր ճամփին դու անկարծ իջար

Քո գիշերային մեղմաշունչ մութով

Եվ զարդարեցիր քո անուշ սուտով

Իմ տխուր կյանքի մշուշները չար։

Սրինգե ձայնըդ հնչեց մութերում

Աղբյուրի նըման զվարթակարկաչ.

Գարնան խոսքերով կարմիր ու կանաչ,

Դու ինձ կանչեցիր դեպի քո հեռուն։

Ուրիշ ափերի թովիչ ձայնի պես,

Քո շարժումները ուրվականային

Ստվերապաճույճ իրիկնապահին

Շղթայեցին ինձ օղակով անտես...

Իրար ձուլվեցին իմ մեջ մահ ու կյանք,

Հոգիս մատնեցի քո մառախուղին,

Ընդմիշտ օրհնեցի անհաստատ ուղին,

Ուր փարոսում ես դո՛ւ, քաղցր պատրանք...

1908

50. * * *

Սև գիշերն իջավ իր անհայտ գահից

Եվ մութով լցրեց երկինք ու գետին,

Խավարեց հեռվում փարոսը հետին.—

Սասանում եմ ես ջրերի ահից։

Շողում են, դողում աղմուկով զվարթ,

Անխոս քարանում ու նորից խաղում,

Անդունդից ելնում, դեմքիս ծիծաղում,

Խուլ շառաչում են — լարում են թակարդ...

Նավը ճեղքում է ջրի հայելին,

Իր ցուրտ աչքերով ծովն է նայում ինձ,

Կտրված եմ ես երկնից ու հողից.—

Իր թելն է մանում անխուսափելին։

Գերի է նավըս անակնկալին.

Մութով կտրված երկնից ու հողից...

1907

51. * * *

Հեռավոր, անել լեռնագագաթներ,

Պայծառ արևի գահեր հիասքանչ,

Սիրտըս մեռնում է, լեռնագագաթներ,

Ներքևում նիրհող դաշտերում կանաչ։

Իմ երազները ձեր գիրկն են թռչում —

Բա՜րձր, դեպի վե՜ր, արեգակին մոտ,

Ուր խենթ բոցերի խուրձեր դողդոջուն

Լուռ դալկանում են երկնում անաղոտ։

Հեռո՜ւ, օ հեռո՜ւ այս ունայնաշունչ

Տխուր դաշտերից, հանդարտ ու անկյանք.—

Գրկի՛ր ինձ, անել գագաթների շունչ,

Սիրտըս բորբոքիր, բարձրության բերկրանք։

Թող իմ աչքերը լույսից կուրանան,

Թող սիրտըս լցվի արևի բոցով.

— Օ, երջանկություն անել բարձրության,

— Լուսեղեն երկնի անեզրական ծո՜վ...

1907֊1908

52. ԱՂՈԹՔ

Քո պայծառ գահի անհաս բարձունքից

Մի՛ մերժիր սրտիս աղոթքը անբիծ...

ՍԱՖՈ

Ես ընկա անդունդները խավար,

— Իմ ցնորք, նորից քեզ եմ կանչում.

Մոռացա ուղիներըս պայծառ,

Իմ սրտում դառը մութն է շնչում։

Դու անմութ աշխարհում ես ապրում,

Հիշի՛ր դու խավարում տանջվողին,

Քո սրտում արևներ են վառվում,

Արևիր սև կյանքիս մութ ուղին։

Հավիտյան ինձ քո սերն է այրում,

Դու լուսե՜ղ... Ինձ խավարն է ճնշում։

Ես մեռնում եմ այս մութ վիհերում...

Հեռավո՛ր, քեզնից չեմ տրտնջում...

1904֊1905

53. * * *

Մռայլ թաղումի ջահերի նըման

Մեկը աստղերն է վառում տխրությամբ.

Իմ հոգու վրա իջել է մի ամպ.

Իմ սրտի պայծառ ծաղիկներն ընկա՛ն։

Հիվանդ քնքշությամբ երկինք է պարզում,

Մեռնող ծաղիկը իր բույրը վերջին.

Իմ ջերմ աղոթքի խոսքերը չնչին —

Հեռավո՛ր, քեզնից սեր չեն աղերսում։

Իմ սրտում միայն սառած հեկեկանք

Բայց արցունք չըկա իմ սև օրերում.

Մեռնում է սիրտըս անհուն խավարում,

Եվ դու կա՞ս արդյոք, լուսե անրջանք...

1908

54. ԴԱՐՁ

Մի օր առհավետ կյանքըս կանիծեմ

Ու գունատ հույսի քայլերով տարտամ

Կըգտնեմ ուղին հեռավոր քո տան

Եվ թույլ ձեռներով դուռըդ կըծեծեմ։

Տըխուր կըժպտաս դու հոգնածորեն

Ու հոգնածորեն դուռը կըբանաս.—

Սրտիս մութ ցավը անխոս կիմանաս,

Եվ արցունքներըդ հանդարտ կըծորեն։

Եվ գթությունը քո քրոջական

Սիրտըս կըլցնե խնդության լուսով,

Քո սուրբ, ծնկները կըգրկեմ հուսով,

Եվ կըհեկեկամ, և կըհեկեկամ...

25 հունվար, 1908

55. ՁՄՌԱՆ ԳԻՇԵՐ

Ձմռան գիշերն է մեղմորեն ընկնում

Եվ մեծ քաղաքի դեմքը մշուշում.—

Ես դուրս եմ գալիս փողոց եմ գնում

Եվ երկա՜ր, երկա՜ր մայթերն եմ մաշում։

Բարձր տների պատուհաններում

Պայծառ լույսերը հանգչում են մեկ֊մեկ.

Ես արդեն ոչինչ չեմ մտաբերում,

Ինձ համար չըկա այսօր ու երեկ։

Կեսգիշերն անցավ... Ես տուն չեմ գնում.

Երկար, անդադար մայթերն եմ մաշում.

Շրջում եմ անվերջ, երբեք չեմ հոգնում,

Ոչինչ չեմ հիշում, ոչինչ չեմ հիշում...

Լապտերը միգում մաղում է պաղ բոց,

Ես աննպատակ շրջում եմ անվերջ.

Ես լուռ անցնում եմ փողոցից փողոց

Ու մեղմ լալիս եմ ցուրտ մշուշի մեջ։

Ձմեռ, 1907֊1908

56. * * *

Մոռանա՜լ, մոռանա՜լ ամեն ինչ,

Ամենին մոռանալ.

Չըսիրել, չըխորհել, չափսոսալ —

Հեռանա՜լ...

Այս տանջող, այս ճնշող ցավի մեջ,

Գիշերում այս անշող

Արդյոք կա՞ իրիկվա մոռացման,

Մոռացման ոսկե շող...

Մի վայրկյան ամենից հեռանալ,

Ամենին մոռանալ.—

Խավարում, ցավերում քարանալ

Մեն֊միայն...

Մոռանալ, մոռանալ ամեն ինչ,

Ամենին մոռանալ.

Չըսիրել, չըտենչալ, չըկանչել,

Հեռանա՜լ...

1908

57. * * *

Օտար երկնքի կամարների տակ

Երազիս տեսա մի չքնաղ աղջիկ.

Ես՝ մի աղքատ մարդ մոլորաշրջիկ,

Նա՝ երկնից թռած լուսե հրեշտակ...

Ես ընկած էի օտար աշխարհում,

Անարև երկնի կամարների տակ,

Մեկը փայում էր իմ սիրտը մենակ

Եվ իմ մութ հոգում լույսեր էր վառում։

Մեղմ ու սիրագին ժպտում էր նա ինձ

Օտար կողմերում, լայն ճամփի վրա,

Ես լսում էի խոսքերը նրա

Եվ անուշ լալիս իմ անուրջ բախտից...

1906

58. 14 ՏՈՂ

Արդյոք նորից երազնե՞րն են թափառում,

Սիրո անուշ նվագնե՞րն են ինձ կանչում.

— Դալուկ աշնան տխուր շողերն են մարում,

Սարից իջնող աղբյուրներն են կարկաչում։

Ես լսում եմ հիացմունքի մի շշուկ,

Արդյոք դո՞ւ ես նորից հոգիս մեղմ հուզում.

— Այն գիշերն է, այն հուշերն են տրտմաշուք,

Այն աստղերն են ցուրտ երկնքում երազում։

Ես ընկած եմ անծայր դաշտում միայնակ,

Երազնե՜րըս, երազնե՜րըս, որ անցան.

Արդյոք դո՞ւ ես գիշերի պես հերարձակ,

Գիշերի պես խորհրդավոր, դյութական.

— Դալուկ աշնան մերկ անտառն է շառաչում,

Լույս հուշերի վտակներն են կարկաչում...

1905

59. * * *

Սև գիշերն է գրկել ինձ, մութն է պատել իմ ուղին,

Քեզ եմ կանչում ես նորից, իմ հեռավո՛ր, իմ անգին...

Ես մոլորված մի կրակ, ես անհաստատ մի հոսանք,

Վիհե՜ր, վիհե՜ր անհատակ — տրտմություն ու ափսոսանք։

Օտար երկիր, օտար հող, թախիծով լի երազներ,

Անրջանքներ մեղմ մարող, անվերադարձ հիացքներ։

Քաղցր է մութը քո գրկում, լույսը սև է առանց քեզ.

Այնպես մեղմ ես դու գգվում, դու լուսեղեն ես այնպես։

Դու իջնում ես որպես հուշ, որպես ուրիշ կյանքի լույս,

Քո հայացքում կա անուշ մեղմություն ու արշալույս։

Սև գիշերն է գրկել ինձ, մութն է պատել իմ ուղին,

Քեզ եմ կանչում ես նորից, իմ հեռավո՛ր, իմ անգին...

1907֊1908

60. * * *

Դժկամ նայում են ժայռերը խոժոռ,

Տխուր խաղում են ալիքները ժիր.—

Ընդունիր հոգիս մոլոր, մենավոր,—

Վերջին աղոթքիս խոսքը մի՛ մերժիր։

Սողում են դանդաղ օրերը անծիր,

Կորած է մթնում մոլոր իմ ուղին.—

Քնքուշ խոսքերով թախիծս ցրիր,

Անխոս ամոքիր ցաված իմ հոգին։

Մի անմեռ ցավ կա երկրում այս տխուր,

Մի ցուրտ, հոգեմաշ հուսահատություն

Կորցրած հավետ և երազ և հուր,

Ես վերջին անգամ քեզ եմ աղոթում։

Դժկամ նայում են ժայռերը խոժոռ,

Տխուր խաղում են ալիքները ժիր.

Փայփայիր սիրտըս հավետ մենավոր,

Վերջին աղոթքիս խոսքը մի՛ մերժիր...

1905

61. * * *

Քո մազերի ցնորական փայլը պայծառ

Ժայռից իջնող ջրվեժի պես առատահոս.

Քո աչքերի խորությունը հրդեհավառ,

Ուր վառված են մութ ցանկության ջահեր անխոս.

Քո ժըպիտը՝ թունոտ ծաղկանց բույրի նըման,

Որ տիրաբար արբեցնելով մահ է բերում,

Քո խենթ մարմնի սարսուռները երջանկության

Ախտաբորբոք արևներ են բոցավառում...

Թույլ տուր սուզվեմ քո աչքերի անդունդը մութ,

Թույլ տուր ծծեմ քո մազերի բուրմունքն անուշ,

Բորբոքիր ինձ քո հույզերով քաղցր ու անգութ,

Մարիր իմ մեջ, մարիր իմ մեջ ցընորք ու հուշ...

1905֊1906

62. * * *

Դյութեցին ինձ քո մազերը ալեծածան

Եվ աչքերիդ խորությունը խորախորհուրդ.

Եվ քո քնքուշ ժպիտների խոսքերն անձայն

Գիշերեցին իմ հոգու մեջ մի քաղցր մութ...

Դյութեցին ինձ իրենց խաղով լուսակարկաչ

Քո խոսքերի զանգակները զվարթաձայն.

Շուրթերըդ — վարդ բոցավառված են իմ առաջ

Ցանկությունով արյունատենչ ու մեղսական։

Մութ ցանկությամբ ես քո կանչող գիրկն եմ ընկնում,

Նետում եմ ցած վեհ բարձունքից հոգիս հպարտ,

Քո գրկում կա սիրուց անուշ մի հիացում,

Քո խավարում — մոռացության մի ակնթարթ...

1908

63. ՀՈՒՇԵՐԻ ԵՐԿՐՈՒՄ

Կյանքը լռում է, աղմուկը մեռնում.

Մի անծանոթ ձեռք նուրբ մթնշաղում

Անցյալն ու ներկան իրար է խառնում,

Իմ սրտում ոսկե անձրև է մաղում։

Մի քնքուշ լույս կա իմ հոգու համար —

Ամեն ինչ ունի չըմեռնող մի կյանք,

Կա խորհրդավոր դյութող մի խավար,

Ուր բախտից քաղցր են տրտունջ ու տխրանք։

Մի քաղցըր վիշտ կա անդարձ անցածում,

Վերհուշերի մեջ — մի անսուտ դրախտ,

Մի անանց վայելք, անխաբ հիացում —

Կյանքից գեղեցիկ ցնորական բախտ...

1907֊1908

64. ԳԱՐՈՒՆ

Գարունը այնքա՛ն ծաղիկ է վառել,

Գարունը այնպե՛ս պայծառ է կրկին.

— Ուզում եմ մեկին քնքշորեն սիրել,

Ուզում եմ անուշ փայփայել մեկին։

Այնպե՛ս գգվող է երեկոն անափ,

Ծաղիկներն այնպե՛ս նազով են փակվում.

— Շուրջըս վառված է մի անուշ տագնապ,

Մի նոր հուզում է սիրտըս մրրկում...

Անտես զանգերի կարկաչն եմ լսում,

Իմ բացված սրտում հնչում է մի երգ.

— Կարծես թե մեկը ինձ է երազում,

Կարծես կանչում է ինձ մի քնքուշ ձեռք...

1908

65. * * *

Ապրելուց քաղցր է մեռնել քեզ համար,

Զգալ, որ դու կաս և լինել հեռու,

Երկրպագել քեզ առանց սիրվելու,

Երազել միշտ քեզ — լինել քեզ օտար...

Ստվերըդ փնտրել ամեն տեղ, ուր խենթ

Հոգին կարող է թռիչքով չափել.

Անանց կարոտում անվերջ տառապել

Եվ լինել քեզնից բաժանված հավետ...

Ու գերեզմանում սև հողերի տակ

Զգալ, որ անցար և քեզ չըկանչել,

Եվ ոչ մի հուշով սիրտըդ չըտանջել,

Ու չըխռովել բերկրանքըդ հստակ...

1908

66. * * *

Կանչում ես անվերջ

Կապույտ հեռվից,

Շշուկով անուշ

Կանչում ես ինձ։

Թփերն ես շարժում,

Շրշում անուշ

Շշուկով պայծառ

Ու փաղաքուշ...

Անհայտ է ուղին

Քաղցըր երկրիդ,

Ուր բախտ է անանց,

Անանց ժպիտ։

Ուր ծաղիկ ու երգ

Ուրիշ են, այլ,

Ուր անմահական

Փառք է ու փայլ։

Այս իրիկնային

Կապույտ երկրում

Դու ես միշտ շրջում

Ու մեղմ երգում։

Ու կանչում ես միշտ

Անհայտ հեռվից,

Շշուկով անուշ

Կանչում ես ինձ։

1908

67. * * *

Երբ վարդ ամպերի հրդեհն է դողում,

Իրիկնաժամին նստում եմ մենակ

Կանաչ առվի մոտ, ուռիների տակ,

Ու հոգնած սիրտըս էլ չի դժգոհում։

Անցած օրերի հուշերն եմ թերթում

Եվ խաղաղ սրտով անխռռվ֊մենակ,

Քնքուշ երգերից հյուսում եմ մանյակ,

Որ պճնեմ սիրով պատկերըդ տրտում։

Եվ իմ մութ կյանքի սևերում դժկամ՝

Ես գիտեմ, պիտի ժպտաս, լուսավոր,

Պիտի ողջունես ուղիս հեռավոր.

— Սրբազա՜ն երազ, կարոտալի՜ ժամ...

1908

68. * * *

Արդյոք ո՞ւր ես դու... Ա՜խ, արդյոք դու որ

Ճանապարհների հեռուն ես մաշում.

Երջանի՞կ ես, թե լուռ ու մենավոր

Անդարձ օրերի գարունն ես հիշում։

Արդյոք քո սրտում ի՞նչ հույս է փայլում,

Ո՞ր հողն է գգվում քայլերըդ փափուկ,

Ո՞ր ջուրն է արդյոք յուր լույս հայելում

Մեղմով փաղաքշում դեմքըդ խուսափուկ։

Արդյոք խաղա՞ղ է սիրտըդ փոթորկոտ,

Արդյոք անցյալի լույսերը մեռած

Չե՞ն հուզում սիրտըդ, իմ հոգու կարոտ,

Իմ քնքուշ սիրած, իմ անդա՛րձ երազ։

1908

69. ՍԻՐԱՀԱՐՎԱԾԸ

Դու գնում ես տուն, և դեռ քո վերջին

Խոսքի հնչյունը չի մարել օդում,

Անզոր եմ արդեն այս խենթ կարոտում,

Եվ կամքըս թույլ է, և միտքըս չնչին։

Խենթացած բեռից այս չար մենության,

Ես դուրս եմ վազում քեզ որոնելու,

Տեսնելու ցոլքըդ գեթ հեռվից֊հեռու

Եվ հսկելու քեզ ըստվերի նըման...

Այս մութ ժխորում իմ սիրտն է մաշում

Մենակությունը հավիտյան խոցող,

Անցնում եմ արագ ես ձեր փողոցով

Եվ խենթ մշուշում ոչինչ չեմ հիշում։

Ձեր դռան առաջ կանգնում եմ երկար,—

Գուցե դու հանկարծ «պատահմամբ» դուրս գաս,

Կարոտըս, գուցե, դու հանկարծ զգաս

Եվ հասկանաս իմ հուզումը տխուր։

Սակայն ուզում եմ, որ ինձ չըտեսնես,

Չըգիտեմ ինչո՛ւ ձեր զանգն եմ տալիս,

Փախչում եմ... փախչում... և հեռանալիս

Փառաբանում եմ, օրհներգում եմ քեզ...

1908

70. ԱՆԱՆՈՒՆ ՍԵՐ

Իմաստուն խոսքեր սովորեցի ես,

Որ հրապուրեմ զորությամբ մթին,

Հոգիդ կախարդեմ ու հըմայեմ քեզ,

Ինձ այրող հուրը նետեմ քո սրտին։

Բայց բոլոր խոսքերն իզուր են արդեն,

Թալիսմանները մեռած և անուժ,

Հըմայք և դյութանք անզոր են քո դեմ...

— Արդյոք ո՞վ գիտե անունըդ անուշ...

1908

71. * * *

Իմ խաղաղ երեկոն է հիմա

Մեղմալույս և տխուր և անուշ.

Քեզ երբեք սիրտըս չի մոռանա,

Իմ մաքո՛ւր, առաջին իմ անուրջ...

Տարիներ, տարիներ կըսահեն,

Կըմեռնեն երազները բոլոր —

Քո պատկերը անեղծ կըպահեմ

Օրերում անհաստատ ու մոլոր։

Եվ տանջանք, և բեկում, և թախիծ —

Սև օրեր ես դեռ շատ կըտեսնեմ.

Անունըդ թող փարոս լինի ինձ

Սուտ կյանքի և դառը մահու դեմ...

1908

72. * * *

Հեռու ես, անհաս, իմ լուսե երազ,

Բայց քեզ է սիրտըս փայփայում թաքուն,

Փռված է լույսըդ շուրջըս և վրաս,

Անհուն աշխարհում և իմ հեզ հոգում։

Քո հեռու երկրի ուղին չըգիտեմ.—

Գուցե ես ինքըս ստեղծել եմ քեզ,

Աստվածացրել եմ, որ քեզ աղոթեմ,

Հրամայել եմ, որ վրաս իշխես։

Եվ քաղցր է լինել քո կամքի գերին,

Քո չարությունը բարիք համարել.—

Կրծքաբաց ելնել ընդդեմ քո սրին

Եվ այդ մահաբեր ձեռքը համբուրել...

1908

73. * * *

Հեռու երկրի լուսե հովտում

Օրերն ուրիշ երգ են հյուսում,

Կյանքից հոգնած սիրտըս տրտում

Այն երկիրն է միշտ երազում...

Խաղաղությունն այն հեռանիստ,

Ուր մի ուրիշ արևի փայլ

Ծավալում է անանց հանգիստ

Եվ խնդություն մի անայլայլ,

Մի խնդություն մաքուր ու խոր,

Եվ անեզերք և անվախճան.

Ուր քո սիրտը որբ ու մոլոր

Գրկում է մի ոսկե շրջան...

1908

74. ՀԻՆ ՊԱՐՏԻԶՈՒՄ

Այսօր նորից պարտիզում

Շրջում էի և հիշում

Քեզ արթմնի երազում,

Ոսկի, ոսկի մշուշում...

Դու քո հեռու հեռավոր

Անհայտ երկրում արդյոք ինձ

Մտաբերո՞ւմ ես այսօր

Այն ոսկեղեն աշխարհից.—

Հիշո՞ւմ ես դու ակացիան

Եվ պարտեզը իրիկվա,

Հանդիպումը մայիսյան

Պատանու և աղջկա։

Եվ սենյակը ամփոփիկ

Եվ տնակը հեռավոր,

Գաղտնիքները մեր փոքրիկ,

Սակայն քաղցր, սակայն խոր։

Հիշո՞ւմ ես դու այն արագ

Ժամերը, երբ ես ու դու

Նստում էինք անկրակ.—

Դյութանք սրտի՜ և հոգո՜ւ։

Եվ խավարում, խավարում

Հիշո՞ւմ ես ջերմ շուրթերի

Հանդիպումը հրահրուն,—

Հուզմունքն արբած սրտերի...

Եվ պարտիզում մեր անուշ

Տեսակցությունն այն գիշեր,

Կիսախավարը քնքուշ,—

Ցնորակա՜ն իմ հուշեր...

1908

75. * * *

Դու շրջում ես ամենուրեք, դու չըկաս,

Աներևույթ դու խոսում ես աշխարհում,

Հանկարծ, անկարծ շշնջում ես, որ կըգաս,

Հըմայում ես, կանչում, կանչում ու լռում...

Քնքուշաբույր ծաղիկների թերթերում,

Լույս դաշտերի խաղաղ նիրհող օվկիանում

Եվ աստղազարդ, խորհրդավոր գիշերում

Եվ ջրերի արծաթաճոճ օրրանում։

Ամենուրեք մի կարոտ ես դու նետել,

Քո ստվերն ես փռել անծիր աշխարհում,

Դու ես հյուսում աստղացանցը ոսկեթել,

Գիշեր ու զօր կյանքը դու ես զարդարում։

Եվ աշխարհի ուղիներում ես մոլոր

Թափառում եմ և որոնում տխրադեմ,

Լսում եմ քո ձայնը անուշ֊լուսավոր,

Կանչում եմ քեզ, բայց անունըդ չգիտեմ։

1908

76. * * *

Ես կըգամ, երբ դու մենակ կըմնաս

Տրտում իրիկվա ստվերների տակ,

Երբ դու կըթաղես տենչերըդ խորտակ

Եվ վհատությամբ երբ կըհեռանաս...

Ես կըգամ, որպես մոռացված մի երգ,

Հյուսված աղոթքից, սիրուց ու ծաղկից.

Քո մեռած սրտում կըլինի թախիծ,

Ես կըկանչեմ քեզ դեպի այլ եզերք։

Ես կըգամ, երբ դու կըլինես տրտում,

Երբ երազներըդ հավետ կըմեռնեն,

Ձեռքըդ կըբռնեմ, ցավըդ կըմբռնեմ,

Կըվառեմ ուրիշ լույսեր քո հոգում...

1908

77. ԳԱՐՆԱՆԱՄՈՒՏ

Քնքշաբույր ծաղկանց հրեղեն խաղով

Ժպտում են նորից անտառ ու ձորակ,

Եվ հեղեղները խոսուն֊սառնորակ

Ողջունում են ինձ զվարթ ծիծաղով։

Զուգել ես նորից դաշտ, անտառ ու լեռ,

Գարո՜ւն, ամեն տեղ նոր կյանք ես վառել.

Իմ սրտում էլ ես թևերըդ փռել,

Իմ հոգում էլ ես հրդեհել նոր սեր։

Եվ ահա կրկին զվարթ ու ջահել,

Դուրս ելա տխուր մենության բանտից.

Պայծառ աչքերըդ ողջունում են ինձ,

Եվ ես չեմ կարող իմ ճիչը պահել։

Բացել ես իմ դեմ ոսկեղեն հեռուն,

Ծաղկել ես սարո՛ւմ, անտառո՛ւմ, արտո՛ւմ...

Ուրիշ երգեր են հնչում իմ սրտում —

Ողջո՛ւյն քեզ, արև, ողջո՛ւյն քեզ, գարուն...

1908

ՄԹՆՇԱՂԻ ԱՆՈՒՐՋՆԵՐԻ

ԱՌԱՋԻՆ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆԻՑ

1908

1. * * *

Արծաթ֊կարկաչուն

Աղբյուրն է խոսում հավիտենաբար.

Իմ ուղիների հեռվում անկոպար,

Հավիտենաբար

Քո սերն է հնչում։

Անձրևային ե՜րգ —

Աստղերի ուղին մշուշ ծովերում —

Դո՜ւ, իմ հեռավոր որոնումներում,

Մոլորումներում՝

Հայրենի՜ եզերք...

Լույսերը մեռան,—

Մութը սառնաթև գրկեց ամեն ինչ —

Դո՜ւ, մենակ կյանքիս միակ ամոքիչ,

Քնքուշ ու թովիչ

Պայծա՜ռ հանգրվան...

1908

2. ՍՈՆԵՏ

Կյանքին միշտ օտար, մահից վախեցող —

Ես շրջում էի այս գունատ երկրում,

Ուր չըկար ցավի երջանկության ցող

Եվ ոչ չըմեռնող բախտի դառը թույն։

Նա իր կարոտով ու իր ցանկությամբ

Վառվեց իմ ամուլ գոյության վերա —

Քնքուշ, հեռավոր մի հրեղեն ամպ՝

Ես նորան տեսա ու բախտից մեռա...

Նա իր բոցերով այրեց ու գընաց.

Նա բերեց հոգուս մահու քաղցր կյանք,

Ուր հեզ վառվում է հավիտյան անլաց

Անմեռ տրտմության մի պայծառ տանջանք,—

Մի պաղ քարացում՝ աղոթքի կանգնած,

Մի վայելք֊հուշի չմեռնող արբանք...

1905

3. * * *

Ես սիրում եմ քո մեղավոր աչքերը խոր,

Գիշերի պես խորհրդավոր.

Քո մեղավոր, խորհրդավոր աչքերը մութ,

Որպես թովիչ իրիկնամուտ։

Քո աչքերի անծայր ծովում մեղքն է դողում,

Որպես գարնան մթնշաղում։

Քո աչքերում կա մի քնքուշ բախտի վերհուշ,

Արբեցումի ոսկե մշուշ։

Մոլորվածին անխոս կանչող փարոսի շող,

Քո աչքերը հոգի տանջող։

Ես սիրում եմ գգվող֊անգութ աչքերըդ մութ,

Որպես գարնան իրիկնամուտ։

1904֊1905

4. ԵՐԳ

Կուրծքը հև առած, հավքից թև առած — ե՞րբ կըգա նա.

Իմ սրտում սառած այս աշունը թաց — ե՞րբ կըգնա։

Իմ թախծոտ հոգին, ցավըս անմեկին կամոքե՞ նա,

Իմ հիվանդ կրծքին, իմ արնոտ վերքին կըմոտենա՞...

Կուրծքը հև առած, հավքից թև առած — ե՞րբ կըգա նա,

Որ սիրտըս ցաված, հոգիս բեզարած հանգստանա։

1903֊1904

5. ԱՂԲՅՈՒՐ

Ալ. Ծատուրյանին

Մահու պես դաժան ձմեռն է իջել,

Մարել են, մեռել — երգ, ծաղիկ ու բույր.

— Դու քար ցրտում էլ, ձյուների մեջ էլ —

— Հավետ կենդանի՜, կարկաչո՜ւն աղբյուր...

Ժեռ սարի կրծքից դու դուրս ես թռչում,

Սառույցը ճեղքում — գոհարներ ցողում,

Ծաղրանքով ձյունի երեսն ես թրջում,

Մռայլ երկնի դեմ պայծառ ծիծաղում։

Քո մեջ ապրում է հույսը չըմարող...

Դո՜ւ, որպես գալիք գարունների լուր,

Դո՜ւ, որպես սերը՝ մահու դեմ՝ կարող —

Ազատության ե՜րգ, կարկաչո՜ւն աղբյուր...

Շիրակ, 1905

6. * * *

Արդյոք կապրե՞ս սիրտըս մաշող կարոտը հեզ...

Չարտասանված, սրտում թաղված երազներըս աստեղաշող արդյոք կապրե՞ս...

Արդյոք կըզգա՞ս սիրտըս այրող սերը երազ...

Այն խոսքերը, այն երգերը, որ քեզ ասել ես չեմ կարող. արդյոք կըզգա՞ս...

1904

ՏԱՐԲԵՐԱԿՆԵՐ[2]

2. ԵՐԳ

(Էստոներենից)

Երբ կըհոգնես, կըգազազես դու կյանքից,

Եկ իմ մոտս, դարձիր մոտս դու նորից,

Իմ հարազատ, սիրտս քեզնով է շնչել,

Չի կամենա նա վերստին քեզ տանջել...

Եթե բախտն ու վայելքները քեզ ժըպտան,

Օտարները քեզ գգվանքով ողջույն տան,

Գուցե ես լամ բախտիդ համար, իմ անգին,

Սակայն դարձիր, դարձիր մոտս դու կրկին...

Եթե հեռվում ճակատագիրն անհոգի

Սիրտդ մատնե ձմեռաշունչ տանջանքի,

Օ՜, գիտեցիր՝ այնժամ սիրտս կըցավի

Ինձ կըտանջե լուռ կսկիծը քո ցավի։

13. STANGES

Ինձ թաղեք, երբ կարմիր վերջալույսն է մարում,

Երբ վերջին գգվանքով արեգակը մեռնող

Սարերի արծաթյա կատարին է փարվում,

Երբ փարվում են ծաղկանց հով ու ցող...

Ինձ թաղեք, երբ խաղաղ երեկոն է իջնում,

Երբ լռում է աղմուկը զվարթ,

Երբ շողերն են մեռնում, ծաղիկները ննջում,

Երբ տրտում խոկում են լեռ ու արտ...

Իմ շիրմին դալկացող հորոտներ ցանեցեք,

Որ հանդարտ ու խաղաղ մահանան.

Իրիկվան խավարում դուք ինձ լուռ թաղեցեք,

Որ կյանքի հմայիչ շշուկները չըզգամ։

36. * * *

Իմ սիրտը հավետ կարոտն է տանջում.

— Ըղձալի Անհայտ, արդյոք ո՞ւր ես դու։

Մի քնքույշ բախտ է ինձ անվերջ կանչում.

— Օ՜, քնքույշ Աստղիկ լույս առավոտու։

Ահա ես նորից ճանապարհ ընկա.

— Արդյոք կըժպտա՞ ինձ ցանկալի դեմք։

Ես չեմ իմանում՝ նա կա թե չըկա.—

— Արդյոք չե՞ք տեսել, արդյոք չըգիտե՞ք...

Շրջում եմ անվերջ, կանչում եմ անվերջ.

— Կըտեսնե՞մ արդյոք քեզ ցուրտ աշխարհում։

Իմ միակ Անուրջ, իմ չըմեռնող Տենչ.

— Արդյոք ո՞վ ես դու լուսեղեն հեռվում...

41. Բ. Բ.֊ԻՆ

Անուշ անուրջով պաճուճիր հոգիս,

Նստիր մահճիս մոտ ու տխուր երգիր,

Մոր պես քնքշաբար մոտեցիր դեմքիս,

Խաղաղ փայփայիր սիրտս տարագիր։

Լայն դաշտերի մեջ, դանդաղ մշուշում,

Լքված լռության ծածկոցն է իջել.

Իմ սիրտը հավետ կարոտն է մաշում,

Իմ տխուր հոգում երգերն են ննջել։

Երգի՛ր ինձ համար, երգի՛ր ինձ համար,

Ինձ հեքիաթ ասա, անրջանք բեր ինձ,

Ցրի՛ր քո երգով մռայլ ու համառ

Աշնան գիշերը իմ լքված սրտից։

42. ՉԱՐՏԱՍԱՆՎԱԾ ԽՈՍՔԵՐ

Չարտասանված տխուր խոսքեր,

Որ դողում եք անպատասխան,

Ես սիրում եմ, տխո՜ւր խոսքեր,

Ձեր թրթիռը երազական։

Խորհրդավոր, տխո՜ւր խոսքեր,

Մարդոց աչքից խորունկ թաղված,

Անջատման պես, տխո՜ւր խոսքեր,

Կրծքիս բանտում միշտ շղթայված։

Չարտասանված սիրո խոսքեր,

Դուք չեք մեռել ու չեք մեռնի,

Դուք ապրում եք, սիրո խոսքեր,

Որպես խայթը սև եղեռնի։

Դուք այրում եք, սիրո խոսքեր,

Իմ խենթ սիրտը առաջվա պես.—

Չարտասանված սիրո խոսքեր,

Արդյոք մեկը կըմբռնե՞ ձեզ։

58. ԱՇՆԱՆ ՍՈՆԵՏՆԵՐԻՑ

(Նվիրում եմ Ն.֊ին)

Արդյոք նորից երազնե՞րն են թափառում,

Սիրո հույզե՞րն հեռվից ուրախ ինձ կանչում.

— Ո՛չ, դա աշնան դժգույն տերևներն են թափվում,

Սարից իջնող վտակները կարկաչում...

Ես լսում եմ հիացմունքի մի շըշուկ,

Արդյոք նորից դո՞ւ ես հոգիս մեղմ հուզում։

— Ո՛չ, դա գիշերն է սիրաշունչ, տրտմաշուք,

Դա երկինքն է խորհրդավոր, երազուն...

Ես ընկած եմ արձակ հովտում միայնակ,

Տարված չքնաղ երազներով ցիր ու ցան,

Ինձ թվում է, որ եկել ես հերարձակ,

Գիշերի պես խորհրդավոր ու անձայն...

— Ո՛չ, դա աշնան մերկ ծառերն են շառաչում,

Սարից իջնող վտակները կարկաչում...

62. ՍՈՆԵՏ

Ինձ կանչեցին քո մազերը ալեծածան

Եվ աչքերիդ խորությունը երկնակապույտ,

Եվ քո քնքուշ հայացքների խոսքերն անձայն

Իմ հոգու մեջ գիշերեցին մի քաղցր մութ։

Ինձ կանչեցին իրենց խաղով լուսակարկաչ

Քո խոսքերի շշուկները հըրապուրող.

Անհայտ Հողի վարդերի պես հոգուս առաջ

Վառվում են դեռ քո շուրթերը ինձ համբուրող...

Եվ դեռ այսօր դու Մեղքի սուրբ խոսքն ես կրկնում,

Եվ դեռ այսօր կանգնած ես դու հեզ ու կախարդ —

Ահա նորից քնքուշ սիրով գիրկդ եմ ընկնում՝

Ցած նետելով վեհ բարձունքից հոգիս հպարտ.

— Քո գրկում կա կյանքից պայծառ մի հիացում,

— Քո խավարում՝ մոռացության լույս ակնթարթ...

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

[1] Այս շարքի բանաստեղծությունները գրվել են 1903֊1908 թթ. ընթացքում և առաջին անգամ ի մի հավաքված լույս են տեսել առանձին գրքով (Մթնշաղի անուրջներ. բանաստեղծություններ, առաջին գիրք, Թիֆլիս, 1908, 80 էջ)։ Թեև դրանից առաջ Վ. Տերյանը պարբերական մամուլում արդեն տպագրել էր մի շարք բանաստեղծություններ, բայց «Մթնշաղի անուրջներ» գրքով է սկսվում նրա գրական համբավն ու ճանաչումը։ Այդ ժողովածուով Վահան Տերյանի անունը մտավ հայ նշանավոր բանաստեղծների շարքը։

Մի քանի տարի անց, կազմելով իր բանաստեղծությունների առաջին հատորը, Տերյանը նրա մեջ մտցրեց նաև «Մթնշաղի անուրջները», բայց մի շարք փոփոխություններով, որոնք հանգում են հետևյալին.

ա) Շարքից դուրս են հանվել 6 բանաստեղծություն, որոնք հեղինակը համարել է գեղարվեստորեն անկատար կամ իր մյուս գրվածքների հետ սերտ կապ չունեցող։ Այդ 6 ոտանավորները զետեղվել են այս գրքի «Առաջին հրատարակությունից» բաժնում։

բ) Շարքի մեջ ներմուծվել են 11 նոր, մինչև այդ անտիպ, բանաստեղծություն (№65֊75)։ Այսպիսով, «Մթնշաղի անուրջների» առանձին հրատարակության մեջ տեղ գտած 72 բանաստեղծության փոխարեն վերջնական խմբագրության ժամանակ նրանց թիվը հասել է 77֊ի։

գ) Լուրջ աշխատանք է կատարվել շարքի հետագա գեղարվեստական կատարելագործման ուղղությամբ։ Թեև «Բանաստեղծությունների» առաջին հատորի առաջաբանում Տերյանը դրանք անվանում է «աննշան ուղղումներ», որոնք «ոչ մի էական փոփոխության չեն ենթարկել մի անգամ տպագրածը», սակայն իրականում տարբերությունները շատ ավելին են։ Բավական է ասել, որ «Մթնշաղի անուրջների» առաջին հրատարակությունից երկրորդին անցած 66 բանաստեղծությունից 64֊ը ենթարկվել են փոփոխությունների՝ առանձին բառերի և տողերի ուղղումներից մինչև ամբողջ բանաստեղծության լեզվի, պատկերավորության և կառուցվածքի էական վերամշակում, որի շնորհիվ փաստորեն առաջացել են մի շարք ոտանավորների նոր (և շատ ավելի կատարյալ) տարբերակներ։ Կարելի է ասել, որ այդ փոփոխությունների մեջ ակնառու կերպով արտահայտվել է Տերյանի բանաստեղծական վարպետության սրընթաց զարգացումը, որը տեղի ունեցավ ընդամենը մի քանի տարում՝ «Մթնշաղի անուրջների» առաջին տպագրությունից (1908) մինչև «Բանաստեղծությունների» առաջին հատորը կազմելը (1911)։

[2] Վահան Տերյանը շատ է աշխատել իր բանաստեղծությունների մշակման ուղղությամբ։ Տպագրելուց հետո էլ նա նորից ու նորից անդրադարձել է իր ոտանավորներին, փոխել է շատ տողեր ու պատկերներ, երբեմն նույնիսկ գործի ամբողջ կառուցվածքը։ Կան շատ բանաստեղծությունների 2֊3 և ավելի խմբագրություններ։ Այդ բոլոր տարընթերցումներն ի մի հավաքելու ուղղությամբ առաջին լուրջ քայլը կատարվել է Երկերի ժողովածուի քառահատորյակում (1925֊1925 թթ.), որի ծանոթագրություններում ցույց են տրված շատ ոտանավորների տպագրությունների և ձեռագրերի մեջ հանդիպող տարբերությունները։ Հետագայում՝ Երկերի եռահատոր (1960֊1963 թթ.) և քառահատոր (1972֊1979 թթ.) ժողովածուներում ավելի լրիվ է ներկայացված Տերյանի կատարած խոշոր աշխատանքը իր բանաստեղծությունների մշակման գործում։

Ներկա հրատարակության մեջ, նկատի ունենալով նրա զանգվածային բնույթը, այդ բոլոր տարբերությունները չեն տրված։ Սակայն, բանաստեղծի կատարած աշխատանքը գեթ որոշ չափով ներկայացնելու համար, առանձին բաժնում հավաքվել են որոշ բանաստեղծությունների ամբողջական նախնական տարբերակները, որոնք նկատելիորեն շեղվում են վերջնական խմբագրությունից և, որոշ իմաստով, ունեն ինքնուրույն գրական֊պատմական և գեղարվեստական արժեք։

Տարբերակները տրվում են հետևյալ կարգով։ Նախ տրվում է տվյալ բանաստեղծության վերջնական խմբագրության հերթական համարը, ապա՝ եթե նախորդ տարբերակը ուրիշ վերնագիր է ունեցել, բերվում է նաև այդ վերնագիրը։

2 — «Մուրճ», 1906, №9, էջ 120։
13 — Նույն տեղում, էջ 96։
36 — «Մթնշաղի անուրջներ», 1908, էջ 44։
41 — Երկերի ժողովածու, հ. 1, 1972, էջ 319֊320։
42 — Նույն տեղում, էջ 321։
58 — «Մուրճ», 1906, №10, էջ 77։
62 — «Մթնշաղի անուրջներ», 1908, էջ 73։

Վահան Տերյան

Մթնշաղի անուրջներ

բանաստեղծություններ

Երևան — 2012