Դիեգո Տատյան

ՀԵՏՄԻՋՕՐԵ

պատմվածքներ

Երևան — 2013

ԳՄԴ 84.4արգ֊44

Տատյան, Դիեգո

Հետմիջօրե։ [Պատմվածքներ] / Դ. Տատյան։ Պատմվածքների ընտրությունը և իսպաներենից թարգմանությունը՝ Ալիս Տեր֊Ղևոնդյանի, նկարիչ՝ Ս. Բարսեղյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը հրատարակության պատրաստեց Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի), կազմը՝ Ս. Մելքոնյանի։ Երկրորդ, էլեկտրոնային բարելավված հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2013.— 52 էջ։

Արգենտինահայ փիլիսոփա և արձակագիր Դիեգո Տատյանը առաջին անգամ է ընթերցողին ներկայանում հայերենով։ Հրատարակությունն ընդգրկում է հեղինակի «Առանց թռչունների մի տեղ» (1998), «Դռների ետևում» (2003), «Աներևակայելի էրոտիզմ (Բաբուին)» (2005) և «Տան վերջին քնողը» (2007) ժողովածուներից քաղված 18 պատմվածք։ Տատյանի արձակը հիմնված է փիլիսոփայական պարադոքսի վրա։ Նա, անկասկած, Արգենտինային հատուկ «փիլիսոփայական ֆանտաստիկայի» ավանդույթների շարունակողն է։

ԳՄԴ 84.4արգ֊44

eISBN 978-9939-0-0809-7

© Lugar sin pájaros, Alción, Córdoba, 1998

© Detrás de las puertas, Ferreyra Editor, Córdoba, 2003

© Babuino, Alción, Córdoba, 2005

© El último en dormir, Alción, Córdoba, 2007

© Ա. Տեր-Ղևոնդյան, 2012 (թարգմ.)

© Յավրուհրատ, 2013 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակության մասին

Բնաբան

Այցելությունը

Գծանկարները

Վու֊վեյ

Միջակ արձակագրի անախրոնիկ վիճակը

Սիզամարգ

Տվայտանքներ աթոռին դեմ հանդիման

Հետադարձելի

Ռեքվիեմ շեփորով

Հիշողության տեսություն

Ողջ կյանքը

Մարդաբանություն

Սիեստա

Փիլիսոփայություն երեխաների համար

Թռչնաբանություն

Բարոյական կյանքի մասին

Տան վերջին քնողը

Ոգեշնչում

Արվեստն ու կյանքը

Ծանոթագրություններ

A la memoria de mi abuelo, Krikor Tatian
Diego Tatian

Նվիրում եմ պապիս՝ Գրիգոր Տատյանի հիշատակին
Դիեգո Տատյան

ԱՅՑԵԼՈՒԹՅՈՒՆԸ

Օրերից մի օր, երեկոյան, մեր դուռը թակեցին։ Ցախը ճրթճրթում էր օջախում, մենք՝ երեխաներս, լուռ խաղում էինք, մայրս, չեմ հիշում, ճաշ էր եփում թե կարդում էր, հայրս էլ իրեն էր նայում։ Երբեմն մեզանից մեկը մի բան էր ասում, մյուսը՝ պատասխանում, երբեմն էլ բառերը կուտակվում֊լճանում էին, ապա անմիջապես անհետանում լռության մեջ։ Իրերը, երևի հանգիստ ապրած տարիների շնորհիվ, տեղաշարժվում էին տնով մեկ նախանձելի ներդաշնակությամբ՝ կանաչեղենը սեղանին էր, հագուստը՝ սենյակներում, պնակները՝ իրենց տեղում, ինչպես նաև նարինջները, որոնց օգնությամբ հայրս բացատրում էր, թե ինչպես են առաջանում խավարումները։

Դռան շեմին կանգնած էր միջին տարիքի մի կին, որ հանգիստ բարևեց ու ներս մտավ։ Ինձ թվաց, որ ծնողներս մի անհանգիստ հայացք փոխանակեցին. թեյ հրամցրին։ Կարճ, սովորական և անհետաքրքիր խոսակցության ընթացքում հանկարծ զգացի, որ տանը, ինչ֊որ մի տեղ, անտեսանելի մի թել պոկվեց, մի թել, որը կարծես միմյանց էր կապում բոլոր իրերը, որոնք, այդ պահից սկսած, մեկը մյուսի ետևից թողնվում էին միայնակ ու լքված։

Մի փոքր անց հրաժեշտ տվեցինք այդ կնոջը, ինչպես հայրս արտահայտվեց՝ վաղեմի ընկերուհուն, որին այլևս երբեք չտեսանք։ Կարծես թե ոչ ոք չանդրադարձավ, թե ինչպես աննշմար իրերը դարձան անկայուն և մենք սովորականի պես գնացինք քնելու։

Այն գիշերվա իմ ունեցած զգացումը, որն անկայունություն էր գուշակում, մի քանի ամիս անց վերածվեց փլուզումի։ Դրա հենց հաջորդ օրը քրոջս հետ տեղի ունեցած պատահարը սկիզբը դարձավ «դժբախտությունների մի շարանի» (ինչ֊որ մեկի բնորոշմամբ), որն այնքան ծանր ընկավ մեր տան վրա, որ այդ դեպքը վերապրելու անկարող ծնողներիս հասցրեց հոգեկան խանգարման։

Երբ լույսը բացվում է, նայում եմ շուրջս եղած՝ այդ դավին անտեղյակ, անհոգ և բոլոր հարձակումների առջև անպաշտպան էակներին։ Սարսուռ եմ զգում հենց միայն այն մտքից, թե ինչ վտանգ է սպառնում ծառին, երբ վրան մի թռչնակ է նստում։

ԳԾԱՆԿԱՐՆԵՐԸ

Ամեն օր անցնում էի լքված տան դռան առջևով։ Եթե փողոցում ոչ ոք չէր լինում, կռանում էի ու նայում բանալու անցքի միջով, որտեղ մի աչք կար՝ մշտապես դեպի դուրս նայող։ Աչքը անհողդողդ էր մնում ու չէր անհետանում, նույնիսկ երբ հանդիպում էր իմ աչքին։ «Բարև, դու ո՞վ ես»,— հարցնում էի ես ու թեթևակի թակում դուռը։ Այնտեղից ոչ ոք չէր պատասխանում։ Մի օր էլ, երբ սովորականի պես նայում էի անցքի միջով, տարօրինակ մի բան պատահեց. թեև աչքն այնտեղ էր ինչպես միշտ, դռան տակից մի ծրար սահեց դեպի դուրս։

Ծրարը վերցրի ու տուն տարա։ Ներսում մի գծանկար կար, որը լքված տան դիտանկյունից պատկերում էր փողոցը։ Թղթի անկյուններից մեկում նկարված էր ժանիքները սպառնալից կերպով բացած մի շուն։ Հաջորդ օրը մեկ այլ ծրար սահեց դռան տակից, այս անգամ մի ահռելի առնետի գծանկարով, որը նույն այդ փողոցի մեջտեղը նստած մի երեխայի էր խժռում։ Երրորդը արդեն պատկերում էր մի արծվի, որը կտուցով ծվատում էր ծեր կնոջ դեմքը. չորրորդ նկարում օձը խեղդում֊ճզմում էր մի մարդու, որը դատարկ փողոցի մեջտեղում կանգնած սարսափահար ճիչեր էր արձակում։

Նույն ոճով արված այս նկարները կամաց֊կամաց թաքուն կուտակում էի մի սնդուկում։ Մի օր մայրս հայտնաբերեց դրանք։ Տեսա, որ սենյակում նստած արտասվում է. ինձ գրկեց ու ասաց, որ պիտի բժշկի գնանք։ Հավաստիացրի, որ այդ նկարները ես չեմ արել։ Հարցրեց, թե այդ դեպքում ով էր դրանց հեղինակը. չիմացա, ինչ պատասխանեմ։ Բժիշկը հարցեր էր տալիս, թե արդյոք մղձավանջային երազներ տեսնո՞ւմ եմ, կամ՝ վախի զգացում ունենո՞ւմ եմ, և էլի նմանատիպ հարցումներ։ Պատասխանեցի, որ երազներն ինձ դուր են գալիս և որ համարյա երբեք վախի զգացում չեմ ունենում։

Բժիշկը, երևի թե չկողմնորոշվելով, խորհուրդ տվեց մորս դպրոցս փոխել, իսկ հնարավորության դեպքում՝ նաև տունը։ Մեկ այլ թաղամաս տեղափոխվեցինք, բայց մայրս շարունակ տխուր էր և նայում էր ինձ այնպես, կարծես հիվանդ լինեի։ Իսկ հայրս ասում էր, որ տարօրինակ բաներ չերևակայեմ, և ինձ ստիպում էր զբաղվել սպորտով՝ «ինչպես դա անում է իմ տարիքի ցանկացած տղա»։

Տարիներ անց կրկին հայտնվեցի այդ արվարձանային թաղամասի փողոցում, որ առանձնապես չէր փոխվել։ Լքված հին տունը ինձ շատ ավելի փոքր թվաց, քան հիշում էի։ Ճիշտ այնպես, ինչպես և տարիներ առաջ, կռացա, որ նայեմ բանալու անցքից։ Այդ պահին ներսից ինչ֊որ մեկը դուռը բաց արեց։

ՎՈՒ֊ՎԵՅ[1]

Ես շատ երիտասարդ ու հավակնոտ դասախոս էի, նոր֊նոր էի սկսել իմ կարիերան և խորապես համոզված էի, որ փիլիսոփայության դասախոսը կոչված է ալեկոծելու իր ուսանողների երիտասարդ մտքերը։ Ամեն դասիս համար նախատեսում էի որևէ հրահրող թեմա։ Այդ օրը որպես քննարկման նյութ առաջարկեցի ինքնասպանությունը, և թե որքանով է այն ընդունելի։ Թողեցի, որ բոլորը խոսեն և կամաց֊կամաց քննարկումը դարձավ happening֊ի[2] պես մի բան։

Միայն մի սևաչյա աղջիկ ոչ մի բան չասաց և ուշադիր լսում էր այդ բոլորը. թվում էր, թե զգուշությամբ կշռադատում էր ամեն մի փաստարկը։ Հաջորդ շաբաթ նկատեցի նրա բացակայությունը։ Դասի ընթացքում տնօրենուհին ինձ իր մոտ կանչեց՝ հայտնելու ցավալի լուրը, որ ուսանողուհի Դանիելա Կրետիենը մահացել է անցյալ երեքշաբթի։ «Հենց Ձեր դասի օրը,— հպանցիկ ավելացրեց նա,— մի դժբախտ պատահարի պատճառով, որը մինչ այժմ մնում է անբացատրելի»։

Ընդհատեցի դասս, ընդհանրապես դադարեցրի դասավանդումը և ապրուստս հոգում էի արհեստով։ Մի քանի տարի անց մի ծեր ձկնորս ինձ պատվիրեց ձկնորսական դանակ պատրաստել։ Մեկ ամիս աշխատեցի դանակի վրա՝ մանրազնին մշակելով այն բոլոր կողմերից։ Շատ չանցած, օրերից մի օր, ձկնորսը սպանեց իր կնոջը՝ ենթադրաբար խանդի հողի վրա։ Իմացա, որ սպանության համար որպես զենք օգտագործվել է իմ դանակը։ Մեկընդմիշտ վազն անցա բոլոր տեսակի արհեստներից։ Ապրում եմ ազգականներիցս մեկի առատաձեռնության շնորհիվ, որն, ի դեպ, կարծում է, որ խելքս թռցրել եմ։ Ապրում եմ ունենալով միայն մեկ ձգտում՝ ոչինչ չանել, հասնել բացարձակ անգործունեության երանելի վիճակին։

Այս էջը ինձ վախեցնում է, այնպես որ հենց հիմա կոչնչացնեմ։

ՄԻՋԱԿ ԱՐՁԱԿԱԳՐԻ ԱՆԱԽՐՈՆԻԿ ՎԻՃԱԿԸ

Այն մարդը, որ նստած է այնտեղ, լուսամփոփի լույսով լուսավորված, գլուխը հենած ձեռքին ու պայքարում է քնի դեմ, հայրս է։ Նայում եմ նրան, բայց նա չգիտի այդ մասին։ Շուտով մահանալու է։ Երբեք չեմ կարդացել նրա գրած գրքերը։ Արդեն չի կարողանում գրել, հենց հայտնվում է սպիտակ էջի առջև, քունը և տկարությունը վրա են հասնում։ Այդտեղ որևէ գաղտնիք չկա, եթե, անշուշտ, նկատի չունենանք մարդ արարածի այն գաղտնիքը, որը վերաբերում է միայն իրեն, և որը պատահում է ցանկացած մահկանացուի հետ, և որը, ուշադրություն չգրավելով ու աննկատ մնալով, հեռանում է աշխարհից։

Երբ երեխա էի, ինձ հայտնեց, որ ամեն ինչ շատ արագ է անցնում, և որ, նույնիսկ այդ մասին իմանալով, ոչինչ չես կարող փոխել։ Այդտեղ որևէ գաղտնիք չկա, եթե չենք համարում, որ կյանքի օրենքն ինքնին մի գաղտնիք է, և իմ տղայի տղան նույնիսկ նրա անունը չի իմանա։ Նայում եմ, թե ինչպես է անիմաստորեն գլուխը տմբտմբացնում, մինչ բերանից թուքի մի թել է ծորում թղթի վրա։ Նա տարօրինակ մի էակ է. չկա մեկը, որ տարօրինակ չլինի, նույնն էլ նա։ Նայում եմ նրան, և այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, կարծես առաջին անգամ եմ տեսնում։

Դեմքերի վրա արտահայտված է անտանելի մի լարվածություն, կարծես, բոլորովին այս աշխարհից չլինեն։ Գուցե հայացքի մեջ պարունակվող այդ մեխանիզմն է, որ օպտիկական լռակյաց խաղով մեզ զրկում է դեմքերը ամբողջությամբ տեսնելու հնարավորությունից. մարդկային մի դեմքին ուղղված ցանկացած հայացք աղճատված է ցրվածությամբ, առավել ևս, եթե դա մեր մտերիմներից մեկն է։ Եթե դրան չեք հավատում, փորձեք հիշել ձեր հոր կամ որդու դեմքը։ Հիմա հայրս ննջում է, կամ պարզապես մտորում է փակ աչքերով, ձախ ձեռքի վրա հենված։ Նրա կյանքը սպառվել է երազների լուսամփոփի մեջ։

Տարիների ընթացքում նրա մարմինը, ինչպես և ցանկացած կենդանու մարմին, սնվել և վերարտադրվել է։ Շուտով նա կմահանա՝ իրենից հետո թողնելով միայն դա և մի քանի արդեն մոռացված գրքեր, որոնք իր մահից հետո մեկ օր անգամ չեն հարատևի։ Հարցնում եմ ինքս ինձ. «Ի՞նչ ընդհանուր բան եմ ունեցել այս մարդու հետ, որ հեռանալու ճամփան է բռնել, և որին կարելի է ասել՝ առաջին անգամ եմ տեսնում»։ Ի՞նչ ընդհանուր բան, բացի գուցե այն պատահականությունից, որ հենց նրա կողքին եմ երեխա եղել և ժամանակ անցկացրել։

Հիմա նայում եմ նրան, լուսամփոփի անողոք լույսի ներքո, թե ինչպես է նա կռիվ տալիս ապրած կյանքի իրադարձությունների հետ, և մենակ եմ թողնում նրան, չնայած նա այդպես չի վարվել ինձ հետ իմ կյանքի օրհասական պահերին։

Դա միշտ այդպես է եղել. մխիթարում եմ ինքս ինձ։ Անցյալի թակարդի մեջ մնալուց ավելի մեծ և անխուսափելի միայնություն չկա, երբ գոյությունը բաղկացած է միայն անցած, հատվածական ժամանակից և հազիվ֊հազ բաբախող սրտից։ Հենց սա է, որ մարմնավորում է իմ հայրը հիմա, նստած սպիտակ էջի առջև, որի վրա կուզենար գրել, բայց այդ հնարավորությունը չունի՝ հազիվ ունակ լինելով բերնից թուքի մի բարակ շիթ ծորացնել թղթի վրա։ Կցանկանար գրել, եթե ի վիճակի լիներ, թե որն է կյանքի օրենքը։ Գուցե հատուկ է ննջել, վերջին ուժերը վերականգնելու համար, որպեսզի կարողանա դա անել, կարողանա գրել, գոնե մի կարճ տողով, թե որն է կյանքի օրենքը։

Մինչ այդպես ննջում թե մտորում է, չի մտածում իր սեփական հոր, կամ որդու, կամ իր մանկության մասին։ Կենտրոնանում է միայն գրել կարողանալու վրա, մի վերջին անգամ, մի հակիրճ տողով ասելու համար, թե որն է կյանքի օրենքը։ Մինչ ննջում է, մտածում է, որ պետք է այն աներ տարիներ առաջ, երբ դեռ ունակ էր գրելու։ Բայց առաջ ուրիշ բաների մասին էր գրում ու չգիտեր, թե որն է այդ օրենքը։ Հիմա արդեն գիտի, բայց ունակ չէ գրելու։ Երանի թե գոնե մի էջ գրած լիներ...

Հայրս երեկ մահացավ։ Իր թղթերի մեջ գտա այս մեկը, որի իմաստը չեմ հասկանում։ Ոնց որ թե գրվել է շատ տարիներ առաջ։

ՍԻԶԱՄԱՐԳ

Երկար տարիներ ապրում եմ գազանագրքի էակներով շրջապատված։ Նրանք խաղաղ շատանում են, և կարծում եմ՝ դա անվերջ է շարունակվելու։ Հիշում եմ առաջինին, որ քայլեց՝ մի դանդաղկոտ, զգույշ և անշտապ կենդանի էր՝ մի հասուն մողես, որն այսօր արդեն իմ վաղեմի բարեկամն է՝ անշարժ նստած այն անկյունում, որտեղ ապրում է եկած պահից ի վեր։ Իմ տունը մեծ չէ, բայց ունի մտերմիկ և հարմարավետ տեղավորվելու մեծ հնարավորություններ, այնպես որ, այն լիուլի բնակեցված է։

Մի օր, հազիվ լույսը բացված վեր կացա աշխատասեղանից. ամբողջ գիշերը գրելուց հոգնած էի և ուժասպառ, այնքան, որ ի վիճակի չէի վերընթերցելու գրածս մի տասը էջը, այնպես որ սեղանին փռած թողեցի դրանք մինչև հաջորդ օրվա հետկեսօրը։ Երեք քայլ էլ չէի հեռացել սեղանից, երբ մեջքիս ետևում լսեցի հստակ, թեև ոչ երկարատև աղմուկ։ Շուռ գալով՝ տեսա սեղանի վրա հավասարակշռությունը դժվարությամբ պահող մի մողես։ Այդ պահից ի վեր նա խաղաղ ճեմում էր տնով մեկ՝ մինչև գտավ այն անկյունը, որտեղ էլ ապրում է մինչև օրս։ Երբեմն օրեր շարունակ չէի հիշում նրա մասին, բայց նրա ներկայությունը հստակ էր՝ օդի տատանման պես։

Մեկ ամիս անց գիշերվա կեսին աշխատանքս ընդհատեցի, որ զուգարան գնամ և վերադարձիս հայտնաբերեցի մի կապիկ, որ նստած էր իմ գրած էջերի վրա։ Կամաց֊կամաց, բայց անշեղորեն, գրածս էջերից ծնվում էին կենդանիներ՝ երկու փոքր խլուրդ, մի մեծ սարդ, մի նապաստակ, մի կատու, մի աղվես, մի աքիս, մի կուղբ... որ արդեն զբաղեցրել են ամբողջ տունը։ Այդ արարածներից և ոչ մեկը երբեք չմոտեցավ ինձ. մերթ ընդ մերթ ինձ ուսումնասիրում են՝ լուռ, պահպանելով ապահով հեռավորություն, կարծես նրա համար, որ համոզվեն, որ ես ինձ լավ եմ զգում, կամ էլ՝ ինձ պաշտպանելու նպատակով։

Հնարավոր է որ այս էջը դառնա թռչուն։

ՏՎԱՅՏԱՆՔՆԵՐ ԱԹՈՌԻՆ ԴԵՄ ՀԱՆԴԻՄԱՆ

Այս աթոռը իմ նախնիներին է պատկանել անհիշելի ժամանակներից։ Առնվազն մի վեց սերունդ, գիշեր թե ցերեկ, շարունակաբար օգտագործել է այս աթոռը։ Խոսքը վերաբերում է մի առարկայի, այն միակ առարկային, որը բախտի բերմամբ կամ էլ հրաշքով հասել է ինձ՝ ճանապարհ բացելով տարիների, արյունակից տղամարդկանց, կանանց և երեխաների միջով։ Կարող էր անհետանալ բազմաթիվ տեղափոխություններից որևէ մեկի ընթացքում, կամ շարքից դուրս գալ անթիվ անհամար խնջույքների ժամանակ, կամ տարբեր առօրյա գործերի համար օգտագործվելիս, և կամ էլ՝ ընտանեկան անվերջ վեճերին զոհ դառնալ։

Այս աթոռը ամուր չէ և երևի թե երբեք էլ այդպիսին չի եղել. սովորական կահույքի մի կտոր է, առանց որևէ առանձնահատկության։ Այս պահին, աթոռի առջև նստած, նայում եմ ինձ շրջապատող իրերին՝ մտորելով, թե այդ բոլորից հատկապես ո՞ր մեկը վերջինը կանհետանա (դրանցից ո՞ր մեկը ինձանից երկար կապրի այն բանից հետո, երբ իմ անունը վերջին անգամ արտասանված կլինի, և ո՞վ իմ անունը կտա վերջին անգամ)։ Դրանցից ո՞ր մեկը կընկնի օտարի ձեռքը, կամ կլինի այն իրը, որին բախտ կվիճակվի վերապրել մնացածին, երբ այսօր ապրող մարդկանցից և ոչ մեկին այլևս չեն հիշի։

Մտածում եմ այն անծանոթի մասին, որն առաջին անգամ է օգտագործել այս աթոռը, մտածում եմ դեռ չծնված անհայտ էակի մասին, որ կստանա իմ իրերից մեկը, առանց իմանալու, որ այն ինձ է պատկանել։ Արդյոք հենց այս նույն աթոռը կլինի։ Իսկ եթե աթոռը շուռ տամ ոտքերով վերև և դնեմ քարե պատվանդանին, որ երկարաձգեմ նրա կյանքը որպես արվեստի գո՞րծ։ Այս աթոռին նստած մարդկանց մի քանի սերունդ կերել է, գրել է, կարդացել է, զրուցել է, ինքնասպանության մասին որոշում է կայացրել, կամ էլ՝ պարզապես հանգստացել։ Արդյո՞ք այս աթոռը օգտագործվել է ինչ֊որ մեկին վնասելու համար։ Երբևէ վերանորոգվե՞լ է։ Գուցե գծագրվել է նկարչի ձեռքո՞վ, գուցե չարի՞ք է բերել, գուցե սա մի գաղտնի ուղե՞րձ է, որ փոխանցվել է մի ժամանակ ապրած մարդուց մյուսին, մի ուղերձ, որի հասցեատերը (չնայած որ այն անկարող եմ գաղտնազերծել) գուցե հենց ես եմ, որ կամ։

Աթոռի հանդեպ իմ վերաբերմունքը ոչ թե պատկառանք կամ վախ է, այլ ինչ֊որ մի նոր զգացում՝ մի աղոտ տագնապ։ Այնքան ձև կա, որոնցով կարող եմ ընդհատել նրա խորհրդավոր ընթացքը մի ուղղությամբ, որը, թեև չեմ կռահում թե ինչու, բայց զգում եմ, որ դեպի ինձ է բերում։ Կարող եմ նրան դարձնել երեքոտանի և, այդպիսով՝ ոչ պիտանի, կամ ներկել, որ չերևա նրա հնությունը, կամ էլ՝ պարզապես թաղել այն։ Կարող եմ, իբր հետևանք անուշադրության, թողնել դռան շեմին, որ մեկը վերցնի֊տանի, կամ էլ՝ իբրև անհարգալից վերաբերմունք հիշատակների հանդեպ և որպես տուրք անգթությանը՝ գցել կտուրը։ Իսկ գուցե քանդեմ ու դարձնեմ դագա՞ղ ծիտիկի համար։ Որտե՞ղ են մեռնում ծիտիկները։

ՀԵՏԱԴԱՐՁԵԼԻ

Զառամյալ ու գրեթե կուրացած տիկին Ռեսչերին տեղավորել էին պանսիոնի ամենախղճուկ ու մթամած սենյակում, որի պատերին միայն մի հին խաչ էր կախած և Ֆրագոնարի մգլած մի ռեպրոդուկցիա։ Պանսիոնի տերը պարբերաբար նրան էր տալիս հաճախորդների կերակուրների մնացորդները։

Նրա որդու՝ Արտեմիո Ռեսչերի հուղարկավորությանը, որ կազմակերպվեց քաղաքապետարանի թաղման ծառայության հաշվին, չմասնակցեց ո՛չ հարազատ մայրը, ո՛չ էլ որևէ այլ անձ։

Հանձնարարեցի, որ օգնականս նրան ծաղիկների մի մեծ փունջ տանի, հետն էլ հեգնական ցավակցական մի քարտ։ Հիմա ես արդեն պատրաստ եմ երախտագիտության, ջերմ հիշողությունների, մինչև իսկ՝ սիրո։

Մի անգամ, գիշերով, Ռեսչերի գինետուն մտնելու պահին սպանություն եղավ. եթե չեմ սխալվում՝ խաղի պատճառով։ Մինչ գինետան հաճախորդները ցաք ու ցրիվ փախուստի էին դիմում, նա շալակեց գետնին ընկած արյունլվա մարմինը ու տաքսիով հասցրեց այն հիվանդանոցը, ուր ժամանակին աշխատել, իսկ հետո զրկվել էր գործից առանց որևէ պատճառի։ Մի քանի ժամ անց վիրավորը մահացավ, իսկ Ռեսչերը մեղադրվեց սպանության մեջ։ Այդ դեպքը իմ գրասենյակն էր վարում։ Կարճատև դատավարությունից հետո դատավորը ցմահ բանտարկության վճիռ կայացրեց։ Բանտ նստելուց քիչ ժամանակ անց իմ թշնամուն դանակահարեցին՝ պատահաբար ինչ֊որ բանի անցանկալի ականատես էր եղել։

Ինձ հավատարիմ աշխատողի շնորհիվ իմացա, որ Ռեսչերի հոգեկան հիվանդություն ունեցող քույրը մահացել է, և նրանց մայրը խորը ընկճախտի մեջ է ընկել։ Նրանք իրենց տնից արդեն վտարված էին և ապրում էին մի խղճուկ պանսիոնում՝ երկաթուղային կայարանի հարևանությամբ։

Հանձնարարեցի օգնականիս հետևել նրանց օր ու գիշեր։ Ըստ նրա ներկայացրած հաշվետվության՝ օրվա ընթացքում աշխատանք էր փնտրում, այնուհետև գնում էր պանսիոն՝ մորը խնամելու, և գիշերներով երբեմն հարևան վատ համբավ ունեցող գինետանը մի գավաթ բան էր խմում՝ միայնակ։

Հաշվետվությունը պարունակում էր նաև որոշ մանրամասներ. մի անգամ, պանսիոն վերադառնալիս, ծանր մտքերով տարված կանգ է առել մի հասարակաց տան առջև, քիչ անց շարունակել է ճանապարհը։ Մի ուրիշ անգամ, սովորականից ուշ վերադառնալով դատարկ փողոցով, նստել է մայթի եզերքին և կորսված հայացքով մնացել է այդպես նստած մեկ ժամից ավելի, մինչև որ փողոցի մի շուն մոտեցել ու լիզել է նրա դեմքը։

Տիկին Ռեսչերը ժամանակ առ ժամանակ ինձ զանգում էր տեղեկանալու իր գործի ընթացքի մասին։ Պատասխանում էի, որ անհոգ լինի, որ նրան տնից չեն հանի։ Ոչ մի բան չձեռնարկեցի իր խնդրի վերաբերյալ՝ մինչև որ ժամանակ անցավ և նրա սեփականությունը բռնագրավեցին։ Դրանից հետո էլ, ամեն անգամ, երբ փորձում էր հանդիպել, մերժում էի։

Գրասենյակը, որտեղ աշխատում էի քաղաքի ամենաազդեցիկ փաստաբանների հետ միասին, մեծ հաջողություն ուներ։ Երբեք ոչ մի դատավարություն տանուլ չէինք տվել։ Իմացա, որ Ռեսչերը ապրում է աղքատության մեջ՝ մոր և հոգեկան լուրջ խնդիրներ ունեցող փոքր քրոջ հետ։ Մի օր քարտուղարուհիս տեղեկացրեց, որ սպասասրահում մի կին է նստած, որ իմ օգնությունն է ակնկալում՝ կարծես, տան բռնագրավման հետ կապված։ Ընդունեցի նրան։ Կինը շատ համեստորեն ներկայացավ որպես Արտեմիո Ռեսչերի մայրը։

Որդին նրան ասել էր, որ ես իր վաղեմի ծանոթներից եմ, որ փայլուն փաստաբան եմ և կարող եմ օգնել իրեն։ Նրա ընկճվածությունն ու ցավն ակնհայտ էին։ «Երկու տարի առաջ,— սկսեց պատմել,— ամուսնուս խնայողություններով փոքրիկ մի տուն առանք»։ Նա մահացել էր աշխատավայրում՝ դժբախտ պատահարից, սակայն ապահովագրական ընկերությունը այդպես էլ փոխհատուցում չէր տվել։ Հիմա տունը հայտնվել է բռնագրավման եզրին, քանի որ իրենք ուշացնում են նախատեսված 24 մասնավճարներից վերջինը, մինչդեռ նախորդ բոլորը մարվել են նախատեսված ժամկետներում ու պատշաճ ձևով։ Նրանից վերցրեցի բոլոր անհրաժեշտ փաստաթղթերը, որպեսզի անձամբ զբաղվեմ այդ գործով։

Օրերից մի օր՝ մանրամասներն այս դեպքում էլ էական չեն, Ռեսչերը փրկել էր աղջկաս կյանքը։ Բազմիցս որոշում էի զանգահարել ու երախտագիտությունս հայտնել նրան, բայց էությանս խորքից եկող զորավոր և հախուռն մի բան ինձ կարծես զերծ էր պահում դրանից։ Ի վերջո, հուսահատվելով, հասկացա, որ իմ պարտքը կմնա չմարած։

Ամիսներ անցան և իմ մոլուցքը, ճիշտ կլիներ ասել՝ իմ ատելությունը Ռեսչերի հանդեպ ոչ միայն չէր ցրվում, այլև ընդհակառակը, ավելանում էր։ Հաճախ գիշերները արթնանում էի նրա մասին մտածելով, սրտնեղած այն գաղափարից, որ նա գոյություն ունի աշխարհում ու ընդհանրապես լույս աշխարհ է եկել։ Այն փաստը, որ աղջիկս երջանիկ էր մեծանում, ինձ ամենևին էլ թեթևություն և հանգստություն չէր պարգևում, այլ մի անհասկանալի ձևով ավելի ու ավելի ատելի էր դարձնում իմ վաղեմի թշնամուն։

Մի անգամ պատահական հանդիպեցինք։ Կարծում եմ, որ նա մի պահ կանգ առավ ինչ֊որ բանի սպասումով, կամ ինչ֊որ բան ասելու ցանկությամբ, բայց ես արագացրի քայլերս, առանց նույնիսկ գլուխս դարձնելու, չնայած վստահ եմ, որ նա մնաց այնտեղ կանգնած, տարակուսանքով ինձ նայելով՝ մինչև որ անհետացա ամբոխի մեջ։

Չգիտեմ, ինչ է սա. նամա՞կ, խոստովանությո՞ւն, թե՞ կտակ, չգիտեմ ինչու կամ էլ ում համար եմ գրում այս տողերը։ Արտեմիո Ռեսչերը արդեն բավական վաղուց դարձել էր իմ թշնամին, իմ միակ թշնամին։ Հանգամանքներն էական չեն, անկախ նրանից, գաղափարական են դրանք, թե զգացմունքային, միևնույն է՝ վերացական են դարձել։ Բացի այդ, դրանք լավ չեմ հիշում և, ամեն դեպքում, շատ բան չեն էլ ավելացնի։ Նրան այլևս չէի տեսնում, բայց և այնպես, այդպես էլ չկարողացա ազատվել այդ անձի հանդեպ խորը ատելությունից, որն ինձ ուղեկցեց այսքան տարիներ շարունակ։

«Եթե հնարավոր լիներ ենթադրել, որ մի մարդ կարող է ցանկանալ ատել որևէ մեկին՝ հետագայում նրա հանդեպ ավելի ուժեղ սեր զգալու նպատակով, ապա նա կտենչա ատել նրան ընդմիշտ։ Քանի որ, որքան ատելությունն ավելի ուժեղ լինի, այնքան ավելի մեծ կլինի սերը, և այդպես նա մշտապես կցանկանա, որ ատելությունն ավելի ու ավելի մեծ լինի...»։

Բարուխ Սպինոզա

ՌԵՔՎԻԵՄ ՇԵՓՈՐՈՎ

Մահվանս հաջորդած առավոտը չեմ ունենա և ոչ մի հիշողություն իմ մանկությունից, ոչ ոք չի թակի դուռս, ջուր էլ չեմ խմի։ Իսկ հաջորդ առավոտյան կինս դուրս կգա փողոց, հետը դրամ չվերցնելով, միայն քայլելու և շուրջը նայելու համար, և ամեն ինչ իր տեղում կլինի. նրան կապշեցնեն իր իսկ զգացումները՝ օդի ավելի սուր ընկալումը, մարմնի թեթևությունը՝ մի աննկարագրելի անհոգություն։ Իմ աղջիկը դպրոց կուղարկի իր դստերը, որ այս պահին դեռ չի ծնվել, ինչ֊որ մեկը դեմքը լվալիս կլսի Love is here to stay երգը, իսկ մի ծեր կին, ինչպես միշտ, ծաղիկներ կդնի իմ շիրիմի կողքի գերեզմանին։

Այդ նույն առավոտյան մի շնիկ կծնվի, որ տարիներ անց կկծի մի պոետի, որ դեռ ոչ մի բան չի հասցրել գրել։ Իր տան մի անկյունում իմ լուսանկարը պահող, բայց այդ մասին անգամ չհիշող կինը իր թեյը կխմի։ Ժամանակ սպանելու համար կարդացվող թերթի մեջ ինչ֊որ մեկը կտեսնի իմ անունը, որը դուրս կգա բանտից։ Եվ այդ գիշերը, այդ առավոտվան հաջորդած, արդեն առանց ինձ, գիշերը, մթան մեջ, կնվագի մի շեփորահար, որին ոչ ոք չի լսի և որը չի իմանա, որ ես մահացել եմ, ու տեղյակ էլ չի լինի անգամ, որ երբևէ ծնված եմ եղել։

ՀԻՇՈՂՈՒԹՅԱՆ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ

Երբ հարցրեցին, թե ինչպես է սկսվել նրա հոգեխանգարումը, պատասխանեց այնպիսի հստակությամբ, ինչպես դա անում է մեկը, որ բազմիցս պատմել է նույն պատմությունը. մի օր վեր է կացել, մի քանի քայլ հեռացել մահճակալից և երբ շրջվել է, տեսել է, որ անկողնու տեղում մի սեղան է հայտնվել։ Այդ պահից սկսած նա այլևս ոչ մի բանի չի կարողացել վստահել։ Իրերն օգտվել են իր ամեն մի անուշադրությունից, որպեսզի կերպարանափոխվեն մեկ այլ բանի։ Այսպես, եթե մի պահ ձեռքից բաց էր թողնում ընթերցվող գիրքը, վերադառնալուն պես փոխարենը հայտնաբերում էր մի կոշիկ կամ լուսանկար, եթե աչքաթող էր անում իր ջրի բաժակը, փոխարենը հայտնաբերում էր մի խնձոր կամ գլխարկ։

Եթե, տեսնելով մոտեցող գնացքը, որով պիտի ճամփորդեր, նա համարձակվում էր մի ակնթարթ պատահաբար փակել աչքերը, բացելուն պես գնացքի տեղում հայտնաբերում էր մի բեռնատար մեքենա կամ մի հեծյալ։ Իր երբեմնի ծեր ու բարեհոգի շունը սկզբից դարձավ կաքավ, հետո՝ թութակ, հետո էլ՝ նապաստակ (իր ասելով՝ վերջին անգամ այն արդեն կապիկի էր վերածվել)։

Սկզբում աներևակայելի ճիգեր էր գործադրում, որպեսզի բոլոր իրերը ուշադրության կենտրոնում պահելով, հնարավորին չափ երկար ժամանակ խուսափի դրանց կերպափոխություններից։

Իրերը պահպանելուն ուղղված հենց այս անհույս փորձերից առաջացած հյուծումն էր, որ նրա մոտ հոգեխանգարում առաջացրեց, այլ ոչ թե, ինչպես կարելի էր ենթադրել, իրերի հետ կատարվող ակնթարթային կերպարանափոխումները։ Ասաց նաև, որ թեև ինքն իրենից երբեք չի շեղվել, և դժվար թե կարողանար իր իսկ տեսադաշտից ինքն իրեն կորցնել, բայց և այնպես, մի աղոտ զգացում ունի, թե միշտ չէ, որ ինքը նույնն է եղել։

Ամեն դեպքում, մարդիկ, իրերն ու կենդանիները, որոնց երբևէ ճանաչել է, իրենց տեղը զիջել են այլ մարդկանց, այլ իրերի և այլ կենդանիների, ու նա ցավով արձանագրեց, որ նրանցից և ոչ մեկին չի կարողացել փրկել դեպի այլակերպություն տանող անողոք այդ ուղևորությունից։ Երբեմն ինչ֊որ մեկի դեմքը նրան ծանոթ է թվում, կարծես նախկինում հանդիպել է, երբեմն էլ՝ թվում է, թե ինչ֊որ մի առարկա մի ժամանակ իրեն է պատկանել։

ՈՂՋ ԿՅԱՆՔԸ

Մոտեցավ ինձ՝ մի տեսակ տատանվելով ու ակնհայտորեն հուզված։ Սեղանի մոտ նստած էի մենակ, ընկերուհուս էի սպասում, որ ուր որ է՝ պետք է հայտնվեր. թեթևակի անձրևում էր։ Մոտեցավ, ասելիքը դեռ չորոշած։ Բավական երիտասարդ էր, համարյա պատանի։ «Քեզ վաղուցվանից եմ ճանաչում»,— մի կերպ արտաբերեց նա՝ մի պահ նահանջելու ցանկությունը հաղթահարելուց հետո։ «Բազմիցս տեսել եմ քեզ տղայիդ հետ — այդ պահերին այնքան գեղեցիկ ես, և շատ անգամ տեսել եմ մի մարդու հետ, որ երևի թե տղայիդ հայրն է — այդ պահերին կարծես հանգած լինես, իրականությունից վերացած ու ոչ այնքան գեղեցիկ։ Բայց միևնույն է, ուզում էի ասել քեզ (հիմա արդեն խոսում էր շատ ավելի հանդարտ ձայնով), որ անդադար մտածում եմ քո մասին»։

Իր ձայնի մեջ գրավիչ էր լկտիության իսպառ բացակայությունը, ինչպես նաև ամաչկոտությունը։ «Ուզում էի ասել քեզ,— շարունակեց,— որ ամեն գիշեր քնելիս քո դեմքը ինձ հետ է և դիմավորում է ինձ արթնանալու պահին»։ Հեռացավ անսպասելի, համարյա այն պահին, երբ ընկերուհիս ներս էր մտնում։ Զվարճացած նրան պատմեցի տեղի ունեցածը։ Այդ երեկո ինձ շոյված էի զգում, բայց հետո, կամաց֊կամաց, ավելի ու ավելի տխուր։

Մի քսան կամ ավելի տարիներ անցան ու, թեև չեմ հիշում նրա դեմքը (իրականում այն մոռացա արդեն իսկ նրա հեռանալու պահին), բայց օր չէր անցնում, որ չհիշեի նրա բառերը, նրա ձեռքերը ու, ընդհանրապես, նրա կերպարը։ Ինձ թվում է, որ մի տեսակ նրան եմ պատկանում։ Քայլում եմ, միշտ ուշադիր զննելով դեմքերը, փնտրելով այն միակին, որին չեմ ճանաչելու։

ՄԱՐԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Չգիտեմ, թե ինչու համաձայնվեցի։ Հայրս, մահանալուց մի քանի օր առաջ, ինձ առաջարկեց ժամանակն իզուր չվատնել ամսագրերի համար հոդվածներ գրելով, թերթերին նորություններ մատակարարելով և տարվելով վեպը գրելուց ինձ շեղող որևէ այլ աշխատանքով. մի վեպ, որի ո՛չ սկիզբը և ո՛չ էլ վերջավորությունը չէի կարողանում ձևակերպել։ Իրականում վեպը համարյա պատրաստ էր և նույնիսկ մի քանի անգամ սրբագրված, բայց առաջին ու վերջին էջերը համառորեն չէին ստացվում։

Զուր էին փորձերս ոգեշնչվելու այն առաջին տողով, որ միշտ համարել եմ անթերի. Aujourd’hui maman est morte. Ou peut être hier, je ne sais pas...[3]։ Դրա պես մի պարզ և հստակ բան էի փնտրում։ Բացի այդ, վստահ էի, որ առաջին տողը իր հետ կբերեր նաև վերջինը։ Հետո ամեն ինչ գլորվեց գրողի ծոցը. մորս դեպրեսիան, պարտքերը։ Միօրինակ օրերը հաջորդեցին մեկը մյուսին, որոնց ընթացքում ես այդպես էլ մնացի կես֊քնած վիճակում։ Ցավակցական հեռախոսազանգերը մեկ շաբաթից վերջացան։ Կյանքումս երբեք այդքան միայնակ ու ամեն ինչից կտրված չէի եղել, որքան դրան հաջորդած ամիսներին։

Առաջին բանը, որ քողազերծեց ինձ պատած անիրականության շղարշը, զգայական ընկալումներն էին։ Կամաց֊կամաց նորից սկսեցի շոշափել, տեսնել, լսել, կարծես արթնանալով լեթարգիական մի քնից, որ ինձ արդեն հազարամյա էր թվում։ Իրական կյանքին վերադառնալու այդ չափազանց դանդաղ ընթացքի պահին էր, երբ իմ ընկերուհի Կլաուդիան, որ մարդաբան էր և պատրաստում էր փոքրիկ մի թանգարանի լուսանկարային կատալոգը, ինձ խնդրեց ներածական գրել։ Չգիտեմ՝ ինչու համաձայնվեցի։

Ամիսներ շարունակ բան չէի գրել ու թերևս այդ խնդրանքը ընդունեցի որպես աշխատանքի վերադառնալու մի հնարավորություն։ Հանդիպեցինք թանգարանում շաբաթ օրով. հնարավորության սահմաններում, ասաց ընկերուհիս, տեքստը պետք է պատրաստ լինի հինգշաբթի օրը։ Երբ սկսեցինք նայել հավաքածուն, բացի մեզնից ուրիշ ոչ ոք չկար դահլիճում։ Կլաուդիան աշխուժորեն պատմում էր ցուցադրված նմուշների ծագման մասին, բայց ես չէի կարողանում կենտրոնանալ իր ասածների վրա։

Ցուցադրված նմուշները ինձ ոչինչ չէին հուշում։ Փոխարենը, այդքան երկար ընդմիջումից հետո մտածեցի իմ վեպի մասին։ Մտքովս անցավ, որ հնարավոր է՝ վեպը սկսեմ թանգարանում տեղի ունեցող սովորական մի խոսակցությամբ։ Այն պահին, երբ դուրս եկա ինքնախորասուզումից, Կլաուդիան, որ անկասկած նկատել էր իմ բացարձակ անջատվածությունը, ասում էր, որ բոլոր նմուշները պատկանում են 15 դարից ավելի վաղեմություն ունեցող տեղական մշակույթների։

Քիչ անց ինձ ասաց, որ միայնակ շարունակեմ պտույտը, քանի որ ինքը կողքի դահլիճում ևս մի քանի լուսանկարներ պիտի աներ։ Նախքան անհետանալը շրջվեց իմ կողմն ու ասաց, որ ուշադրություն դարձնեմ վերջին ցուցափեղկին, որտեղ տեղադրված էին ամենահին ու հետաքրքիր նմուշները։ Շարունակեցի ցրված նայել ևս մի քանի րոպե, առանց որևէ բան տեսնելու։ Ինձ պարտված զգացի և տեսածիս վերաբերյալ որևէ բան գրելու անկարող։ Նորից ընկել էի անիրականության փոսը և որոշեցի հնարավորինս արագ տուն վերադառնալ՝ նույնիսկ առանց հրաժեշտ տալու Կլաուդիային։ Արդեն դռան մոտ հիշեցի վերջին ցուցափեղկի մասին։ Չնայած ուժասպառ վիճակիս, հետաքրքրասիրության պես մի բան դահլիճը լքելուց առաջ ինձ ստիպեց վերադառնալ այնտեղ։ Պարունակում էր միայն մարդկային ֆիգուրների մնացորդներ, անճանաչելի մարմնիկներ, անհետաքրքիր կտորներ, բավական լավ պահպանված մի քանի դեմքեր, որոնք արտահայտում էին միայն քմծիծաղ կամ ցավ և հեռու էին նույնիսկ չնչին ուրախության դրսևորումից։ Այդ պահին էր, որ այն տեսա։ Մի պահ ամեն ինչ պղտորվեց և միայն արյանս խշխշոցը զգացի։ Փոքր, շատ փոքր ցուցափեղկի ստորին հատվածում (ստիպված էի կռանալ, որ կարողանամ տեսնել) հայտնաբերեցի մի փոքր դեմք, որն անկասկած հենց ինքը՝ հորս դեմքն էր։

ՍԻԵՍՏԱ

Երեխայի համար ամենամեծ հաճույքներից է սիեստայի ժամին մտնել լքված մի տուն, երբ քաղաքում բոլորը քնած են։ Մի բան, որը երևի թե կարող է համեմատվել մեծերի կողմից խստիվ արգելված մեկ այլ բանի հետ միայն, ասենք՝ նույն ժամին կտուր բարձրանալ, զբոսնել հարևան կտուրներով, դիտակետ ընտրելով դրանցից մեկը՝ ուսումնասիրել դիմացի տան լոգասենյակի պատուհանիկում երևացող կանացի առաջին մերկ մարմինը։ Ինչպես և երեխաները, կանայք ձանձրանում են սիեստայից։ Այդ ժամանակ նրանք սիրում են մերկանալ լոգարանի հայելու առջև։

Այդ վերջինի մասին ինձ ասել էր ծերուկը, երբ նրան խոստովանեցի (մի բան, որ հաստատ ուրիշ մեծահասակի չէի ասի), թե ինչ հաճույք եմ ստանում կտուրից լոգասենյակերը լրտեսելիս։ Նրա և իմ միջև ստեղծվել էր լուռ համագործակցության պես մի բան այն պահից սկսած, երբ մի անգամ, հենց սիեստայի ժամին, ընկա պարսպից։ Նա, որ այդ ժամին երբեք չէր քնում, ինձ տարավ իր մոտ, որ ուշքի գամ. այդպիսով, ծնողներս ոչինչ չիմացան։

Իրականում ոչ թե նրա տուն գնացինք, այլ իր այգին, որտեղ ինձ նստեցրեց մի ծառի տակ, մինչև որ դադարեցի լաց լինել։ Հետո, մի քանի օր շարունակ ինձ թույլ չէին տալիս փողոց դուրս գալ, պատժված էի այդքան խաղալիքներ կորցնելու համար, որոնք, ինչպես մայրս ասաց, շատ թանկ արժեին։ Ես չէի հասկանում՝ ուր և ինչպես էին անհետանում իմ խաղալիքները։ Հենց այդ օրերին ավելի հաճախ էի զբոսնում կտուրներով։ Հայտնաբերել էի առնվազն երեք կին, որոնք նույն ժամին երկար ժամանակ էին անցկացնում լոգասենյակում մերկ վիճակում՝ իրենք իրենց նայելով կամ շոյելով։

Հատկապես նրանցից մեկը (որ միշտ զրույցի էր բռնվում մորս հետ, երբ հանդիպում էին մոտակա խանութներից մեկում) ինձ վրա ուժեղ տպավորություն էր թողնում, երբ իր ազդրերի արանքն էր շոյում ու լաց լինում այնպես, կարծես ինչ֊որ ցավ էր զգում։ Ծերուկը ինձ համար թղթե մարդուկներ կամ կարամել էր գնում և խնդրում, որ իրեն պատմեմ ինչ եմ տեսնում կտուրների վրայից։ Մի առավոտ, մինչ նախաճաշում էինք, մայրս բավական անտարբեր հայտնեց, որ ծերուկը երեկ մահացել է և քանի որ ազգականներ չուներ (իրականում եղբայր ուներ, բայց նա ուրիշ քաղաքում էր ապրում), նրա դիակը վաղ առավոտյան տարել է ոստիկանությունը։

Ծերուկի տունը կողպված էր։ Ամիսներ անցան, բայց ոչ ոք նրա տուն չէր մտնում։ Ամառը եկավ և մի հերթական սիեստայի ժամին, երբ միայն ծղրիդների ձայնն էր լսվում, փողոցն անցա և գնացի դեպի ծերուկի տան ետնադուռը, որը մի բարակ լարով էր փակված։ Հազիվ ներս էի մտել, երբ մթությունը ինձ կուրացրեց, բայց կամաց֊կամաց վերագտա տեսողությունս, քանի որ տան վերևի մասից մի փոքր լույս էր թափանցում։ Զգուշությամբ, աշխատելով չաղմկել, աստիճաններով բարձրացա դեպի ծերուկի սենյակը։ Համր առարկաները և կահույքի մասերը, որ քնած կենդանիներ էին հիշեցնում, ինձ մի քիչ վախեցրին։ Գուցե անհանգիստ էի, քանի որ ծնողներս ուր որ է պիտի արթնանային սիեստայից։

Նախքան ներքև իջնելը, անդիմադրելի հետաքրքրասիրությամբ և նախապես արդեն սարսափած, բաց արեցի սենյակի միակ պահարանի դուռը։ Պահարանից աղմուկով դուրս թափվեցին բազմաթիվ խաղալիքներ։

ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ ԵՐԵԽԱՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ

«Ի՞նչ է ժամանակը»,— հարցրեց երեխան, փոքրիկ խաղալիքներ կախելով անկողնու եզրին։ Ինչքա՞ն պիտի սպասեմ, որ վաղը լինի։ Մի կյա՞նք։ Աշխարհի չա՞փ։ Կարո՞ղ ես նկարել ժամանակը։ Դա մի գիծ է, փոքրիկս, մի գիծ։ Այ այսպես։ Իսկ այդ գիծը իրերի մե՞ջ է։ Իրերը նույնպե՞ս ժամանակ են։ Այո։ Եվ երբ քնած եմ, այդ գիծը չի շարունակվո՞ւմ։ Այո, շարունակվում է։

Հանգցրեց լույսը և դուրս եկավ ամառային գիշերվա տիրույթները մի տեսակ սխալված լինելու զգացումով։ Մինչ ունկնդրում էր ծղրիդներին, մտքով անցավ, որ կարող էր ասել, որ ժամանակը ծղրիդների անվերջանալի ճռռոցն է։ Երբ վերադարձավ սենյակ, որ ասի նրան՝ ժամանակը ոչ թե իրերի ներսում է, այլ դրանցից դուրս՝ ինչպես ծղրիդի երաժշտությունը, երեխան արդեն քնած էր։

Չգտա ո՛չ տիկնիկի ներսում, ո՛չ գնդակի և ո՛չ էլ փայտե նավի մեջ, ասաց երեխան հաջորդ օրը՝ ցույց տալով կտոր֊կտոր արած խաղալիքները։ Տարիներ անց նա ասելու էր, ի զարմանս իրեն հարցաքննող դատավորի, որ այն, այսինքն՝ ժամանակը, չկար նաև մարդկանց մարմինների ներսում։

ԹՌՉՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Չգիտեի որ մահացել էի, մինչև այն պահը, երբ պատահականության կամ էլ ճակատագրի բերումով բացեցի հանրագիտարանի հենց այդ էջը։

Հիվանդության մասին ոչինչ չէի հիշում, բացի անկողնուս կողքը աղոթող քահանայից և մղձավանջի, կամ գուցեև խելագարության, մի ուժեղ զգացողությունից։ Այն առավոտյան, երբ ուժերս վերականգնվեցին, մաքրամաքուր օդը պատուհանից ներս էր թափանցում, և ողջ սենյակը ողողված էր արևով։

Ինձ զարմացրեց մորս առօրեական, մինչև իսկ անտարբեր տոնը, որով ինձ ասաց, թե պետք է զգուշանամ մրսելուց և տնից դուրս չգամ, հատկապես երեկոները։ Դանդաղկոտ վեր կացա, հուսահատ, ինչպես նավաբեկյալը, որին ծովը անծանոթ ափ էր դուրս նետել։ Ամեն ինչ իր տեղում էր՝ կահույքը, բույսերը, գրքերը, բայց ես կսկիծ էի զգում, կարծես անտանելի մի ընկճվածություն ինձնից խլած լիներ իմ հանգստությունը։

Դուրս եկա այգի և, չնայած գարնանային ծաղիկների աներևակայելի քանակին, ինձ էլ ավելի վատ զգացի։ Այդ պահին տանը եղած միակ մարդը՝ մայրս, չընդհատեց իր գործը, երբ ցանկացա խոսել իր հետ։ Զարմանալի մի ուժգնությամբ ինձ տիրած կարոտախտն ու շփոթվածությունը հետզհետե ավելանում էին, իսկ ես չէի հասկանում դրանց առաջացման պատճառը։ Այդ պահին էր, որ որոշեցի սովորական մի գործողությամբ իմ զգացողության դեմն առնել՝ գրադարանից վերցրի առաջին պատահած գիրքը և այն բաց արեցի պատահական մի էջի վրա։ Մարմնովս մեկ սարսուռ էր անցնում, մինչ կարդում էի՝ Averno։ Գեհեն՝ արական սեռի գոյական, դիցաբանական, նշանակում է «դժոխք»։ Ծագում է հունարեն aornos բառից, որտեղ a֊ մասնիկը ժխտական է, նշանակում է «առանց», և ornis նշանակում է «թռչուն».— «առանց թռչունների մի տեղ»։ Գիրքը ձեռքիցս ընկավ։ Մոտեցա պատուհանին և դանդաղ հայացքս բարձրացրեցի դեպի ջինջ, դատարկ, լուռ, անվերջ, անթերի երկինքը...

ԲԱՐՈՅԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔԻ ՄԱՍԻՆ

Ուշ գիշեր էր արդեն, երբ զգացի, որ ինչ֊որ մեկը թակում է դուռս։ Ասաց, որ հետապնդվում է՝ հնարավո՞ր է արդյոք, որ իրեն թաքցնեմ։ Անմիջապես նրան տարա վերևի հարկի սենյակներից մեկը, որտեղ կա գաղտնախցի պես մի բան՝ քողարկված պատերից մեկի արանքում։ (Ապրում եմ հենց այդ տիպի՝ հին, ավելի քան հարյուր տարի առաջ կառուցված տներից մեկում)։ Երախտագիտությամբ, ուժասպառ գրկեց ինձ, հազիվ հազ շշնջալով՝ միայն մի գիշեր կմնամ։ Աստիճաններով իջա զորակցության սուրբ պարտականությանը երբեք չդավաճանած մարդու գոհունակությամբ։

Տասը րոպե էլ չանցած լսվեցին բղավոցներ և ոտքի հարվածներ դռանս, որը քիչ էր մնում կոտրվեր։ Բացեցի, ու մտան ոհմակի պես։ Հարցրեցին, թե արդյոք այստեղ էր Սեբաստիան Դ.֊ն։ Պատասխանեցի՝ այո և ցույց տվեցի թաքստոցի տեղը։ Նրան ծեծելով իջեցրին ներքև։ Դեմքն արյունլվա էր արդեն, երբ մեր հայացքները մի պահ հանդիպեցին. նա նայում էր աներևակայելի տխրությամբ և առանց հանդիմանելու՝ մահվան դատապարտվածի պես։ Վայրենի արագությամբ պոկվեցին տեղից, և քիչ անց միայն շների ու ծղրիդների ձայներն էին լսվում։

Ծխամորճս վառեցի և սկսեցի ծխել դանդաղ՝ ճշմարտությունը ասելու սուրբ պարտականությանը երբեք չդավաճանած մարդու գոհունակությամբ։

ՏԱՆ ՎԵՐՋԻՆ ՔՆՈՂԸ

Ամառային տապի օրերից մի օր, սիեստայի ժամանակ, մինչ ծնողները հանգստանում էին, երեխան թափառում էր գյուղի փողոցներով՝ ձանձրույթի և, միաժամանակ, ազատության անորոշ զգացումների մեջ խորասուզված։ Չինարի ծառի ստվերի տակ մի պահ կանգ առնելով, հայացքը վեր բարձրացրեց և տեսավ մի աղավնու՝ ծառի ներքևի ճյուղերից մեկի վրա թառած։ Քարը վերցրեց ու նետեց այդ ուղղությամբ՝ առանց մտածելու, հենց այնպես, աննպատակ։ Չնայած նշան չէր բռնել ու միտք էլ չուներ թիրախին խփելու՝ աղավնին, թևերի կարճատև թպրտոցից հետո, ցած ընկավ։

Երեխան ամբողջությամբ ցնցված, մշուշապատ հայացքով նայում էր անշարժ մարմնիկին։ Թռչունի աչքերն ու կտուցը բաց էին մնացել։ Բարձրացրեց մարմնիկը և պահեց ձեռքերում այնքան, մինչև որ այն վերջնականապես սառեց։ Հետո թաղեց նրան։ Իր տան բակում փայտիկով փոս փորեց, աղավնուն մեջը դրեց ու նորից հողով ծածկեց։ Այդ գիշեր նա տան վերջին քնողն էր։ Իր մանկությունը լիաթոք էր և երջանիկ։

Մի օր, տարիներ անց, արթնացավ լուսադեմին՝ երազ չէր տեսել, բայց այլևս չկարողացավ քնել։ Այդ օրվանից անհասկանալի պատճառով ու անսպասելի վրա հասած տարօրինակ և անտեսանելի մի ձնահյուս նրան դարձրեց ինքնամփոփ ու լռակյաց, մինչև այն պահը, երբ մի երեկո նրան հայտնաբերեցին իր այգու բազկաթոռին՝ հավերժորեն անշարժացած։ Նրա թևը կախվել էր ցած, ու մատները թեթևակի դիպչում էին խոտին։ Կողքին մի մատիտ ու մի խզբզած թուղթ գտան, որի վրա կարծես փորձում էր ինչ֊որ մի բան նկարել։

ՈԳԵՇՆՉՈՒՄ

Նրան հայտնաբերեցին իր տան հեծանից կախված, պատուհանները զմռսված, դռները ամուր փակված։ Մի շաբաթ առաջ էինք ծանոթացել, երկուսիս հին ընկերոջ տանը։ Հյուծված, ջղաձիգ ու ծայրահեղ լարված մարդու տպավորություն էր թողնում, ասես նրան հետապնդում էին կամ էլ՝ ինչ֊որ տեղ դարան մտած՝ հետևում։

Այդ երեկո շատ մարդ էր հավաքվել։ Երբ մոտեցա, նա խոսում էր շատ աշխույժ, բայց փոքր ինչ «անջատված», կարծես միտքը ուրիշ տեղ էր սավառնում. «... Ես երաժշտություն եմ սովորել տարիներ շարունակ,— ասում էր նա,— այնպես որ գիտեմ, ինչ եմ ասում։ Երբեք մինչ այդ պահը չէի լսել որևէ մեկին, որն այդպես տիրապետեր գործիքին։ Նա գալիս էր ամեն օր, օրվա երկրորդ կեսին, ժպտադեմ, հանում էր ջութակը առանց որևէ բան ասելու ու սկսում էր զգացմունքային նվագել՝ ամբողջությամբ տարված երաժշտության հուզականությամբ։

Մեզ տանջում էին ծեծով և պիկանայով՝[4] հիմնականում առավոտվա ժամերին։ Պիկանայի և ջութակի արանքում ընկած ժամանակահատվածում հազարից մեկ էր լինում, որ թեկուզ մի երկու բառ փոխանակեինք։ Ցավով համեմված հանգստություն էր տիրում, որի միապաղաղ ընթացքը ալեկոծվում էր վախի և սարսափի այն ցնցումից, որ ամեն օր, հետմիջօրեին, ապրում էինք ջութակահարի գալու պահին։ Ամեն անգամ գտնվում էր մեզանից մեկը, որը, տրվելով զգացմունքներին, սկսում էր հեկեկալ նույնիսկ նախքան երաժշտության առաջին հնչյունների լսվելը։ Վերահաս երաժշտության անխուսափելիության զգացումը ուղղակիորեն ոչնչացնում էր մեզ։

Տղան մշտապես տխուր և երբեք չկրկնվող երաժշտության կատարման մեջ ներդնում էր նրբաճաշակություն ու զգացմունք, արտահայտելով իր ոգեշնչված և զգացմունքային էությունը՝ լի տաղանդով և վարպետությամբ։ Երաժշտությունը զինաթափում էր մեզ, դյութանքի պես ազդում էր մեզ վրա, զրկելով կամքի ուժից՝ ստիպում էր հիշել այն, ինչ֊որ չպետք է հիշեինք, ցնցումների մեջ էր գցում, ոչնչացնում էր մեզ։

Երբ երաժշտությունը վերջանում էր, մենք շարունակում էինք լալ ու տնքալ և չէինք կարողանում հանգստանալ։ Նույնիսկ երաժշտի գնալուց հետո այդ ողբը դեռ երկար ժամանակ շարունակվում էր բանտախցում, մինչև որ մենք՝ մեկս մյուսի ետևից, ընկղմվում էինք օրհնյալ քնի մեջ։ Այդ ժամանակներից երաժշտությունն ինձ անտանելի անհանգստություն և գրեթե մարմնական ցավ է պատճառում։ Բայց անհնարին է ազատվել այդ զգացումից. երկրագնդի վրա այլևս տեղ չկա, որտեղ հնարավոր լինի զերծ մնալ երաժշտությունից։ Իմաստ չունի փակվել մի տեղ՝ երաժշտությունը, միևնույն է, գալիս է, վրա է հասնում ամենաանսպասելի տեղից, երաժշտությունը ոչնչացնելու է բոլորիս...»։

ԱՐՎԵՍՏՆ ՈՒ ԿՅԱՆՔԸ

Լաուրան միշտ սիրել էր գրել՝ չբացահայտելով իր այդ գաղտնիքը։ Հարյուրավոր պատմվածքներ ու պոեմներ էր գրել, որ կուտակվել էին՝ չգտնելով իրենց ընթերցողին։ Մոտավորապես մեկ ամիս առաջ մի վիպակ էր սկսել գրել, որի վերնագիրը պիտի լիներ «Պոռնիկի օրագիրը»։ Որոշել էր, որ այս գործն արդեն հաստատ կհրատարակի։

Շարադրելու ընթացքում եկավ մի պահ, երբ նա զգաց, որ պատումը առաջ չի գնում, ու գործը տեղից կշարժվի իր հերոսուհու փորձը ձեռք բերելու դեպքում միայն։ Որոշեց, որ օրվա ընթացքում գրելով կզբաղվի, իսկ գիշերները մարմինը կվաճառի մեղսառատ գինետներում և փողոցներում։

Մի քանի շաբաթ շարունակ Լաուրան հաճույքի էր տրվում գրելու ընթացքում և խմում էր ճիշտ այնքան, որ անհրաժեշտ էր անծանոթ մարդկանց հետ հարաբերվելուց նույնպիսի հաճույք զգալու համար։ Հետո փլուզման, գուցե և կորուստի պես մի բան տեղի ունեցավ, ու այլևս ինքը չէր հասկանում, թե արդյոք ինքը մի գրող էր, որը գիշերները մարմնավաճառությամբ էր զբաղվում, որ իր գիրքը գրի, թե մի մարմնավաճառ էր, որ պոռնոգրաֆիա էր գրում օրվա ընթացքում, որպեսզի այն գիշերներով դարձնի իրականություն։

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

[1] Դաոսիզմի գլխավոր սկզբունքներից է, համաձայն որի կյանքի տարբեր իրավիճակներին արձագանքելու ամենաճիշտ ձևը չգործելն է (ջանք չգործադրելը)։ Դաոսիզմի մեջ շեշտվում է, որ տվյալ դեպքում «չգործել» չի նշանակում «ոչինչ չանել»։ Օրինակ, բույսերը աճում են Վու֊վեյի սկզբունքով, այսինքն՝ ջանք չեն թափում աճելու համար, պարզապես աճում են։ Այսպիսով, Վու֊վեյը կարելի է բնորոշել որպես «հոսանքի հետ գնալու», հարցերին մոտենալու բնական մի ձև, առանց արհեստական ուժ կամ ջանք գործադրելու, որը կարող է աղավաղել իրերի ներդաշնակությունը։

[2] Հեփընինգը ժամանակակից գեղարվեստի ամենաժողովրդական տեսակներից է։ Նշանակում է՝ «դեպք, իրադարձություն, անցուդարձ»։ Փոքրածավալ ներկայացման պես մի բան է, կարող է տեղի ունենալ ցանկացած վայրում՝ գույնզգույն, ուշադրություն գրավող պարագաների օգտագործմամբ, և ներգրավել ոչ պրոֆեսիոնալ դերակատարների։

[3] «Այսօր մայրս մահացավ: Կամ էլ երեկ՝ ես չգիտեմ...»: Ալբեր Կամյու, «Օտարը»։

[4] Պիկանան մի գործիք է, որի պղնձյա ծայրի միջով անցնող էլեկտրական հոսանքը մարմնին հպվելով անտանելի ցավ է պատճառում: Լայնորեն կիրառվել է Արգենտինայում քաղբանտարկյալների խոշտանգման համար ռազմական խունտայի տարիներին։

Դիեգո Տատյան

Հետմիջօրե
(Պատմվածքներ)

Երկրորդ, էլեկտրոնային հրատարակություն

Diego Tatian

Afternoon
(Short Stories)

Երևան — 2013