Կարէն Ա. Սիմոնեան

ԺՊԻՏԸ

ֆանտաստիկ պատմուածքներ

բոլոր տարիքների ընթերցողներին

Երեւան — 2015

ՀՏԴ 891.981֊4 Սիմոնեան
ԳՄԴ 84Հ֊4

Սիմոնեան, Կարէն Ա.

Ժպիտը։ [Պատմուածքներ] / Կ. Ա. Սիմոնեան, խմբ.՝ Շ. Գրիգորեան։ Ելեկտրոնային տարբերակը հրատարակութեան պատրաստեց Մ. Եաւրումեանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումեանի (Արիան Գրքի).— Եր.։ Եաւրուհրատ, 2015.— 72 էջ։ «Ժպիտը» ժողովածուն լոյս է տեսել «Հայպետհրատի» հրատարակութեամբ՝ 1964թ., խմբագիր՝ Շ. Գրիգորեան։

Գրքում զետեղուած են Կարէն Ա. Սիմոնեանի ֆանտաստիկ պատմուածքները։

ԳՄԴ 84Հ֊4

eISBN 978֊9939֊0֊1374֊9

© Կարէն Ա. Սիմոնեան, 1957֊2015

© Եաւրուհրատ, 2015 (հրատ.)

Վերապահուած են բոլոր իրաւունքները։

Այս հրատարակութեան ցանկացած ձեւով եւ եղանակով (ելեկտրոնային, մեխանիկական, պատճէնահանման, ձայնագրման եւ այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրութիւնը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրաւոր թոյլտուութեան արգէլուած է:

Արտատպելիս կամ մէջբերումներ կատարելիս հեղինակի Ս. Սահակ֊Մեսրոպեան նախադեկրետային ուղղագրութիւնն ու կետադրութիւնը պահպանելը հեղինակային իրաւունքի մասն է կազմում։

Այս գիրքն արտօնուած է միայն անհատական ընթերցանութեան համար:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Հրատարակութեան մասին

Ժպիտը

Վերադարձ

Երկիր են վերադառնալու երեքը

Homo Sapiens

Օշին Բագարատը մնաց Կալիստոյի վրայ

ԺՊԻՏԸ

ՎԵՐԱԴԱՐՁ

ՆԱ կանգնեց, տարածեց ձեռքերը, մի քանի անգամ տեղը նստեց ու ելաւ։ Յետոյ ասաց.

— Խնդրում եմ լոյս։

Սրահի լոյսը ուժեղացաւ։

Նայեց շուրջը։ Ապա մօտեցաւ պատուհանին եւ դէմքը հպեց ապակուն։ Դուրսը խաւար էր։ Մեղմ, կապտաւուն երանգ ունէր այդ խաւարը, որի վրայ ցրուած էին փոքր ու մեծ, կարմիր ու նարնջագոյն, երբեմն էլ ճերմակ, կուրացնող ճերմակ աստղերը։

Արեւն արդէն երեւում էր։ Միւս աստղերի հետ համեմատած՝ նրա սկաւառակը փոքր֊ինչ մեծացել էր, եւ գոյնն էլ դարձել էր շատ որոշակի։

Աստաթիռը գնում էր դէպի Արեւ։ Եւ աստղաթիռի մէջ գտնուող մարդը Երկիր էր շտապում։

Նա հեռացաւ պատուհանից։

Նախաճաշի փոխարէն, ոտքի վրայ շոկոլադ խմեց եւ դուրս ելաւ սրահից։ Աշխատասենեակում նա անելիք չունէր։ Միայն աչքի անցկացրեց սարքերի արձանագրած նոր տուեալները։ Համոզուեց, որ թռիչքն ընթանում է նախատեսուած ծրագրին համապատասխան, գոհունակութեամբ ժպտաց եւ մօտեցաւ իր վաղեմի ընկերոջը։

— Բարե՛ւ,— ասաց նա։

— Բարե՛ւ,— պատասխանեց նրա միակ ընկերը։ Եւ ապա.— Լա՞ւ հանգստացար։

— Շնորհակալութի՛ւն,— եւ նա ընկերոջ նիկելափայլ պատեանի վրայ շողացող միայնակ աչքին նայեց։ Երբ ռոբոտը խօսում էր, այդ աչքը սկսում էր թարթել։

Աստղաթիռի մէջ նրանցից բացի ոչ ոք չկար. երկուսով էին. մարդը եւ ռոբոտը։

— Մենք դեռ երկա՞ր ենք գնալու,— հարցրեց մարդը։

— Եւս քսանութ օր։ Քսանութ օր յետոյ կը լինենք Արեգակի համակարգի մէջ։

Մարդը հոգոց հանեց։

— Դու գո՞հ ես,— հարցրեց ռոբոտը։

— Այո՛։

— Շտապո՞ւմ ես։

— Այո՛,— պատասխանեց մարդը։

Մեքենան քրքջաց։ Աշխատասենեակի պատերը արձագանգեցին նրան եւ մարդը շուարեց։

— Ինչո՞ւ ես ծիծաղում,— բարկացաւ նա։— Քո այդ ծիծաղը ինձ դիւր չի գալիս։

— Ճիշտ չես ասում,— նկատեց մեքենան։— Լաւ եմ հիշում, հինգ տարի առաջ էր, երբ նոր էինք սկսել մեր թռիչքը... Եւ դու սիրում էիր իմ ծիծաղը։ Շատ լաւ եմ յիշում։ Դու էլ էիր ինձ հետ ծիծաղում։ Նոյնիսկ զուարճալի զրոյցներ էիր պատմում։

— Այո՛,— ասաց մարդը։

— Չկարծես, թէ ծիծաղում էի քո պատմութիւնների վրայ...— խոստովանեց ռոբոտը։— Ես մարդ չեմ, որ զգամ ու հասկանամ ուրախ կատակը։ Ես միայն ծիծաղել գիտեմ եւ քանի որ քեզ հաճելի էր՝ ծիծաղում էի։

Մարդը թեքուեց դէպի կանաչ աչքը։

— Քո ծիծաղը հիմա այլեւս չեմ հաւանում։

Մեքենան աւելի յաճախակի թարթեց ու ասաց.

— Տարօրինակ է, որ շտապում ես։ Իսկ տարօրինակ բաների վրայ պէտք է ծիծաղել։

Մարդը մօտ քաշեց ճօճաթոռը եւ նստեց ընկերոջ դիմաց։

Մարդը ուզում էր իմանալ, թէ ուրիշ ի՛նչ անակնկալ է յայտնելու մեքենան։ Նա վաղուց վարժուել էր իր ուղեկիցի դատողութիւններին. վարժուել էր, քանի որ գիտէր՝ ուղեկիցը այնուամենայնիւ մեքենայ է, մի սովորական մտածող ու վերլուծող մեքենայ։ Բայց ռոբոտը կարողանում էր այնպիսի տպաւորութիւն ստեղծել, որ մարդը երբեմն մոռանում էր նրա մեքենայ լինելը։

— Շտապում եմ... Կարոտել եմ երկիրը,— ասաց մարդը։— Իսկ դու ինձ մի՛ ծաղրիր։

— Ծաղրել չգիտեմ։ Ես սովորական մեքենայ եմ։ Բայց դու միամիտ ես... Երկրի վրայ քեզ ոչ ոք չի սպասում...

Մարդը չը պատասխանեց։

— Ոչ ոք չի սպասում,— կրկնեց ռոբոտը։— Որովհետեւ մեր միջաստղային թռիչքի հինգ տարիների ընթացքին այնտեղ անցել է երկու դար։

— Ճիշտ է... Երկու հարիւր տասնվեց տարի,— ասաց մարդը։

— Եւ դու կարծում ես, թէ կը լինե՞ն նրանք, ովքեր քո ծանօթներն են, բարեկամներն ու հարազատները։ Ո՛չ... Նրանք չեն լինի։ Մարդիկ երկու հարիւր տարի չեն ապրում։

Մարդը չպատասխանեց։

— Դու չուզեցիր լսել ինձ,— յանդիմանեց ռոբոտը։— Քեզ շատ համոզեցի որ մնանք Թաու֊94 մոլորակի վրայ։ Չուզեցիր լսել ինձ... Ինչո՞ւ չես պատասխանում։

— Մի՛ բողոքիր... Ես քեզ եմ լսում։

— Այնտեղ դու արդէն լաւ բարեկամներ ունէիր։ Դու ես ինձ պատմել։ Ասում էիր, թէ նրանք կարծէս ճիշտ այնպիսի մարդիկ լինեն, ինչպիսիք ապրում են Երկրի վրայ։ Նրանք սիրում էին քեզ։ Այնտեղ քեզ լաւ էիր զգում։ Ամէն բան արդէն սովորական էր դարձել քեզ համար... Դու արդէն վարժուել էիր... Դու ես ինձ ասել... Իսկ հիմա դու շտապում ես Երկիր, որտեղ վաղուց չկան այն մարդիկ, որոնք պէտք է դիմաւորէին քեզ։ Նորերը քեզ չեն ճանաչում։ Նրանք քեզ չեն սպասում։ Նրանց համար դու օտար ես... Օտար ես այնպէս, ինչպէս ամէն այլմոլորակային։

— Լռի՛ր,— խնդրեց մարդը։

— Դու Երկրի վրայ անելիք չունես։ Քեզ չեն սպասում։

— Լռի՛ր,— պահանջեց մարդը։

— Վերադառնանք,— առաջարկեց ռոբոտը։— վերադառնանք Թաու֊94 մոլորակ։ Կամ գուցէ մէկ ուրիշ, աւելի մօտիկ մոլորակ որոնենք։

— Լռի՛ր,— մարդը բռունցքով հարուածեց աթոռի բազկակալին։

Մեքենան նորէն քրքջաց։

— Դու շտապում ես,— ծիծաղի միջից ասաց նա։

Մարդը ոտքի ելաւ. քայլեց դէպի դուռը, ապա՝ յետ։ Յետոյ մօտեցաւ նիկելապատ ընկերոջ ձախ կողմի տուփին։

— Ի՞նչ ես ուզում անել,— անհանգստացաւ մեքենան։

Մարդը բացեց տուփը, որտեղ պղնձէ անջատիչն էր. սեւ բռնակը շողում էր սրահի կապտա֊ճերմակ լոյսի տակ։

— Մի՛ անջատիր,— բղաւեց մեքենան։— Դու կը սպանես ինձ։ Մի՛ անջատիր։

Աչքը թարթում էր շատ արագ. եւ որքան էլ անհնար էր՝ մարդը նրա մէջ սարսափ տեսաւ։

— Կը սպանես ինձ,— շարունակեց բղաւել մեքենան։— Հինգ տարի միասին ենք եղել... Խնդրում եմ...

Մարդը դանդաղ գոցեց կափարիչը։ Չկարողացաւ նայել ընկերոջ աչքին եւ դուրս ելաւ աշխատասենեակից։

ԱՍՏՂԱԹԻՌԸ լողում էր դէպի Երկիր։ Հարեւան սրահի մէջ գտնուող մեքենան կատարում էր վերջին հաշուարկները՝ բարէյաջող վայրէջքն ապահովելու համար։

Մարդը քսանութ օր շարունակ չէր խօսել նրա հետ։ Մեքենան յաճախ էր նրան կանչում։ Բայց մարդը համառում էր։

Միայնակ նստում էր իր սենեակում ու ուսումնասիրում էր այն ժապաւէնները, որոնք իր հետ վերցրել էր հինգ տարի առաջ եւ որոնք այսօր փաստօրէն երկու հարիւրամեակի վաղեմիութիւն ունէին։ Կարդում էր մի քանի անգամ կարդացածը, դիտում էր բազում անգամներ դիտածները եւ լսում էր պանդուխտի հինաւուրց երգեր, որոնք բնաւ չէին հոգնեցնում նրան։

Եւ միայն ճամբորդութեան վերջին օրը, երբ իմացաւ որ աստղաթիռը պատրաստւում է վայրէջքի, նա փոխեց տիեզերագնացի իր հագուստը. յարդարուեց. մտածեց որ հինգ տարի առաջ գլխի սեւ մազերը աւելի շատ էին, քան ճերմակները եւ յուզմունքից հեւալով՝ կանգնեց ելքի սրահում։

Ռոբոտը ձայն էր տալիս նրան։ Մեքենան գիտէր, որ նրա հետ ինքը այլեւս գուցէ չհանդիպի։ Եւ չէր ուզում որ իրենք իրարից սրտնեղած բաժանուեն։

Բայց մարդը ուշադրութիւն չէր դարձնում։

Յետոյ ինքնաշարժ սարքերը հաղորդեցին որ աստղաթիռն արդէն վայրէջք է կատարել։ Թարթեցին ազդանշանային լամպարները. դանդաղ ու անշշուկ բացուեց ելքի դուռը։ Մարդը մի քանի քայլ առաջ գնաց, դուրս նայեց եւ յանկարծ շրջուելով՝ յետ վազեց ռոբոտի մօտ։

— Մենք արդէն Երկրի վրայ ենք,— տխուր ասաց մեքենան։

— Ես տեսայ կապոյտ երկինքը, ես ամպե՛րը տեսայ,— բացագանչեց մարդը։— Եւ տեսա, թէ այնտեղ, հարթակի վրայ, որքա՜ն մարդիկ են հաւաքուել։ Եկել են ինձ դիմաւորելու։ Հասկանո՞ւմ ես։ Դու այդ բնաւ չես կարող տեսնել։ Երբէ՛ք։ Մարդիկ չեն մոռացել ինձ։ Նրանք չէին կարող ինձ մոռանալ։

— Չեն մոռացել,— դժուարութեամբ կրկնեց մեքենան։ Յետոյ նրա նիկելափայլ պատեանի վրայի աչքը դողաց ու մարեց։

«Ապահովիչներն այրուեցին»,— մտածեց մարդն ու շտապեց դուրս։

Դուրսը կապոյտ երկինքն էր, ճերմակ֊ճերմակ ամպերը եւ մարդիկ, որ միշտ յիշել էին նրան։

1962

ԵՐԿԻՐ ԵՆ ՎԵՐԱԴԱՌՆԱԼՈՒ ԵՐԵՔԸ

— ՉԵ՛Մ կարող։

Սաղաւարտի հաստ ապակու տակից երեւաց միայն նրա շրթունքների շարժումը։ Ձայն չէր լսւում։ Ենթադրեցի որ Միսաք Մանասէն ասաց. «Չեմ կարող...»։

Յետոյ գոցեց աչքերն ու խնդրեց.

— Գնացէ՛ք։

Նայեցի շուրջս։

Ոչինչ չէր փոխուել։ Նարնջագոյն ամպերը անշարժ կախուած էին մեր գլխավերը։ Երբեմն լսւում էին շանթերի հեռաւոր եւ խուլ ճայթիւնները։ Իսկ գորշ զանգուածը շարունակում էր դանդաղ, բայց համառօրէն առաջ սողալ։

Ի՞նչ էր ուզում նա, այդ շարժուն շերտը, որ գորշ էր՝ կարմրաւուն բծերով. որ երբեմն ալեկոծւում էր. որ մեր վայրէջքից անմիջապէս յետոյ շարունակ հետեւում էր մեզ։ Նա նման էր հրաբխային լաւայի։ Միայն թէ զարմանալի մի բանականութեամբ։ Ուզում էր շրջապատել մեզ։ Եւ եթէ Միսաքը չկարողանար ոտքի կանգնել, շարժուն զանգուածը կը ծածկէր, կը կլանէր բոլորիս։ Յատկապէս որ նա մեզ հետապնդում էր յստակ մի նպատակով, երբեմն արագացնելով իր ընթացքը, իսկ երբեմն էլ պարզապէս խորամանկելով։

— Ժամանակ ենք վատնում,— ասաց Ոստանիկ Թադէոսը։— Բարձրացրո՛ւ, միասին կը տանենք։

Միսաքը փորձեց հակառակել։ Խնդրում էր որ իրեն հանգիստ թողնենք։ Յիշեցնում էր որ եթէ մեր արշաւը տապալուի, ինչպէս այդ պատահեց Գնել Սմբատի խմբի հետ, ապա մոլորակի ուսումնասիրութեան գործը դարձեալ կը հետաձգուի։

... Երկուսով գրկեցինք Միսաքին ու շարունակեցինք քայլել։ Միսաքը ծանր էր։

Երբեմն նայում էի յետ։ Մեր եւ գործ զանգուածի միջեւ տարածութիւնը աւելացել էր։ Բայց նա շարունակում էր համառօրէն սողալ մեր հետքերով։

Նա մեզ արդէն համարում էր իրենը։ Ու չէր շտապում։ Հարթավայրով մէկ տարածուած՝ սողում էր մեր կողմը։ Երբեմն առաջ էր նետում իր ելուստները, մէկ֊մէկ էլ ալեկոծւում էր եւ շարունակ առաջ էր սողում։

— Միայն թէ շուտ հասնենք աստղաթիռին... Գնել Սմբատի խումբը ոչնչացրել է նա՝ այդ զանգուածը,— հեւալով ասացի ես։

— Այո՛,— պատասխանեց Ոստանիկ Թադէոսը։

Գիտէի որ իմ ասածը բնաւ էլ նորութիւն չէ։ Բայց նարնջագոյն ամպերը, սողացող զանգուածն ու լռութիւնը ստիպում էին խօսել։ Եւ խօսել ամենահիմար բաների մասին։

— Աստղաթիռին հասնելուն պէս պէտք է թռչենք։

— Այո՛,— պատասխանեց Ոստանիկ Թադէոսը։

— Այս զանգուածից նմուշ չվերցնե՞նք։

Ոստանիկ Թադէոսը չպատասխանեց։

— Այս մոլորակի միակ կենդանի բնակիչը նա է։ Տես ինչպէ՛ս է ընկել մեր յետեւից։

— Ծանր է,— ասաց Ոստանիկը։

— Հանգստանանք,— առաջարկեցի ես։

— Ժամանակ չունենք։

Շարունակեցինք քայլել։ Չէինք խօսում։ Միայն Միսաքն էր երբեմն շարժում շուրթերը՝ «Թողէ՛ք ինձ»։

... Երեկոյեան, երբ նարնջագոյն ամպերը աւելի թանձրացան, հորիզոնի վրայ երեւաց աստղաթիռը։

Գորշ զանգուածը յետ էր մնացել։ Նրա շարժուն ելուստները եւ ալեկոծուող մակերեսը չէին երեւում։ Բայց համոզուած էինք, որ նա շարունակում է սողալ մեր հետքերով։ Վայրէջք կատարելու օրից նա հետեւում էր մեզ։ Կարողացաւ օղակի մէջ առնել Միսաքին։ Եւ եթէ մի փոքր յապաղէինք՝ Միսաք Մանասէն այլեւս չէր լինի։

— Ինչո՞ւ կանգնեցիր,— հարցրեցի Ոստանիկ Թադէոսին։

— Ինչ որ մէկն է մօտենում։

— Զանգուա՞ծը։

— Չէ՛... Մօտեցողը մարդ է։

Միսաք Մանասէին դրեցինք գետնին։ Նարնջագոյն եւ թանձրացած ամպերը դարձել էին գորշ։ Եւ այդ գորշութեան վրայ, մի քանի քայլ հեռու, տեսանք ինչ որ մէկի ուրուագիծը։

— Զրահազգեստով է,— ասացի ես։

... Անծանօթը մօտեցաւ։ Լուռ զննեց մեզ։ Յետոյ նայեց հեռուն ու ասաց.

— Զանգուածը մօտենում է։ Շտապէ՛ք։ Աստղաթիռը հեռու չէ... Աստղաթիռի մէջ ապահով կը լինենք...

Մենք նորէն բարձրացրեցինք Միսաք Մանասէին ու քայլեցինք։ Մարդը գալիս էր մեր յետեւից։

— Դու Գնել Սմբատի արշաւախմբի՞ց ես,— հարցրեց Թադէոսը։

— Այո՛... Արշաւախմբից մնացել եմ միայն ես։ Միւսներին կլանեց գորշ զանգուածը։ Հիանալի տեսարան էր...

— Ի՞նչ...

Մարդը լռեց։

— Չե՞ս օգնի,— խնդրեց Թադէոսը։— Երեքով աւելի դիւրութեամբ կը տանենք Միսաքին։

Մարդը երեւի չլսեց Ոստանիկին։ Նա քայլում էր մեզնից քիչ հեռու։

— Դու ինչպէ՞ս փրկուեցիր,— բարձր, որպէսզի նա լսի, հարցրեցի ես։

— Խաբում եմ նրան։ Արդէն չորսուկէս տարի է որ զանգուածը հետապնդում է ինձ։ Բայց հասնել չի կարողանում։ Ես խաբում եմ նրան։

Ուզեցի հարցնել, թէ նա ինչպէ՞ս է իր գլուխը պահել այդ չորսուկէս տարիների ընթացքին, բայց մենք արդէն հասել էինք աստղաթիռին։

... Խցիկի մէջ նստած՝ նայում էինք դուրս։ Գորշ զանգուածը մօտեցել ու շրջապատել էր աստղաթիռը։

— Նա մոլիբդենով է սնւում,— ասաց մեր նոր ծանօթը։— Այդ պատճառով է հետապնդում է միայն զրահազգեստներին։ Ոչ թէ մարդիկ են նրան հրապուրում, այլ զրահազգեստները։ Այսինքն նրանց պարունակած մոլիբդենը։

Միսաքը թոյլ տնքաց։

Իսկ ես ու Ոստանիկ Թադէոսը լուռ իրար նայեցինք։

Յետոյ Թադէոսը գլուխը շրջեց ու նայեց դուրս։

— Առաւօտեան մեկնելու ենք։ Անպայմա՛ն,— ասաց նա։

Հասկանալի է, որ անպայման պէտք է վերադառնանք, եթէ չենք ուզում որ մեզ էլ վիճակուի Գնել Սմբատի ճակատագիրը։ Բայց հիմա չորս հոգի ենք։ Աստղաթիռը կարող է միայն երեքին տանել։ Ի վերջոյ, մեր ճամբորդութիւնը ոչ թէ օրերի կամ ամիսների, այլ տարիների հարց է։

— Կը մեկնէք երեքով։ Ես կը մնամ,— ասաց Ոստանիկ Թադէոսը։

— Միսաքը հիւանդ է։ Նա անպայման պէ՛տք է գնայ,— ասացի ես։— Դու նոյնպէս պէտք է մեկնես։ Այլապէս ո՞վ կ՚ամփօփի մեր աշխատանքի արդիւնքը։ Մենք չենք կարող թոյլ տալ, որ մեր այս ուղեւորութիւնը իմաստազրկուի։ Ե՛ս եմ մնալու։ Եւ ի զուր չսկսենք վիճել։

— Յամենայն դէպս, ես պէ՛տք է վերադառնամ Երկիր,— ասաց մէր նոր ծանօթը։— Իսկ դուք կարող էք վիճակ գցել, որպէսզի ամէն բան արդար լինի։ Ինձ համար միեւնոյն է, թէ ձեզնից ո՛ր երկուսը կը գան ինձ հետ։

— Ես եմ մնալու,— ծանր հեւալով՝ ասաց Միսաքը։— Իմ վերջը... այստեղ է... Ես... չեմ հասնի... Դուք գնացէ՛ք... Երեքով...

— Ես ամէն պարագայի պէ՛տք է գնամ Երկիր,— ասաց մեր նոր ծանօթը։— Ի զուր էք վիճում։ Վիճակ գցէք։

— Ե՛ս եմ մնալու... Եւ, իսկապէս, այլեւս չվիճենք,— գոչեցի ես։

— Քեզ հարսնացուդ է սպասում։ Դու նրան խոստացար, որ անպայման ողջ ու առողջ կը վերադառնաս,— ասաց Ոստանիկ Թադէոսը։

— Ես պէ՛տք է վերադառնամ Երկիր... Որոշուած է,— ասաց մեր նոր ծանօթը։— Եթէ հիմա չէք ուզում, ապա կարող էք վաղն էլ վիճակ գցել։ Ձեզնից երկուսը ինձ հետ կը մեկնեն։ Ես անպայմա՛ն պէտք է գնամ։

... Պառկեցինք զրահազգեստներով։ Քանի որ գորշ զանգուածը բոլոր կողմերից պաշարել էր մեզ, ապա ամէն վայրկեան կարող էր վթարային իրադարձութիւն լինել։

Շատ էինք հոգնել։ Բայց ես քնել չէի կարողանում։ Մտածում էի։ Երբեմն շնչահեղձ էի լինում յուզմունքից ու նաեւ՝ զայրոյթից։ Այո՛, զայրոյթից։ Ես պատրաստ էի մնալ այս մոլորակի վրայ։ Բայց ինչո՞ւ էր մեր նոր ծանօթը շարունակ կրկնում, թէ ինքը անպայման գնալու է... Եւ եթէ համոզուած է, որ վիճակ գցելն է ելքը, ապա ինչո՞ւ է իրեն առանձնացնում մեզնից։

Թադէոսն էլ էր անհանգիստ։ Նա նոյնպէս պտտւում էր պառկած տեղն ու չէր կարողանում քնել։ Վերջապէս, նա շշուկով ասաց, կարծես ինքը իր հարցին պատասխանելիս լինէր.

— Մեղադրել չի կարելի... Չորսուկէ՜ս տարի... Այն էլ բոլորովին մենակ... Եւ շարունակ հետապնդումի մէջ...

— Այդպիսի մարդու առաջին անգամ եմ հանդիպում,— ասացի ես։

— Նա ի՞նչ մարդ է,— տնքալով ասաց Միսաքը։— Ազնիւ խօսք... Համաձայնէք, որ ես մնամ... Թողէք ինձ... Ես գիտեմ որ մինչեւ Երկիր հասնելը ես... Իմ վերջը մօտ է... Իսկ նա մարդ չէ...

Լռեցինք։

Չէի կարողանում քնել։ Ականջիս տակ հիմա էլ զնգում էր Միսաք Մանասէի ձայնը. «Նա մարդ չէ...»։ Բայց ինչո՞ւ չասել հէնց նրա՝ մեր նոր ծանօթի երեսին։

Մօտեցայ։ Ցնցեցի։ Փորձեցի բարձրացնել նրա գլուխը։ Ծանր էր։ Շատ ծանր։

Վառեցի լապտերը։ Լոյսի նեղ փունջը սահեց նրա դէմքի վրայով։ Ես աւելի թեքուեցի նրա վրայ։

— Ոստանի՜կ։

Թադէոսը վեր թռաւ։

— Ոստանի՜կ... Սա Գնել Սմբատի արշաւախմբի ռոբոտներից է,— գոչեցի ես։

ԱՌԱՒՕՏԵԱՆ վիճակ գցելու հարկ չեղաւ։ Ռոբոտի գլուխը վերցրեցինք հետներս։ Դա ամէնից կարեւորն էր։ Այդ գլխի մէջ էին գրանցուած չորսուկէս տարուայ դիտարկումները։

Իսկ մարմինը դուրս նետեցինք։

Գորշ զանգուածը անմիջապէս կլանեց մետաղեայ խուրձն ու ալեկոծուեց։

1960

HOMO SAPIENS

Ա

— ՉԵՄ հասկանում։ Չեմ կարողանում զգալ տարբերութիւնը,— տղան քայլեց դէպի ձուածիր պատուհանը։ Նայեց անհունով մէկ սփռուած աստղերին։ Երկա՛ր նայեց։

Յետոյ դարձաւ հօր կողմը։

— Ասում ես՝ մարդ լինելու համար բաւական չէ գիտակցել, բաւական չէ զգալ։— Տղայի դէմքին թախիծ կար ու մտահոգութիւն։ Իսկ հայրը լուռ էր։

Տղան հեռացաւ պատուհանից։ Քայլեց դէպի սրահի դիմացի պատն ու դարձաւ յետ։ Մինչեւ դիմացի պատն ու յետ։ Դիմացի պատն ու յետ։

— Չեմ եղել մարդկանց մէջ։ Գուցէ հէնց դրանից է, որ չեմ հասկանում,— տղան բռնեց գլուխն ու շարունակեց.— Պատմում ես մոլորակի մասին, որտեղ դու ես ծնուել։ Պատմում ես։ Բայց ես չեմ հասկանում։ Ասա՛... Ինչո՞ւ...

— Չգիտեմ,— վերջապէս խօսեց հայրը։— Ես այլեւս չեմ կարող քեզ բացատրել, թէ որն է աստղաթիռի ու մեր հեռաւոր աշխարհի կամ աստղաթիռը կառավարող սարքերի ու մարդու միջեւ եղած տարբերութիւնը։ Չեմ կարող, քանի որ դու շարունակ հակառակւում ես քո անսխալ տրամաբանութեամբ։ Դու ճիշտ ես, որ մարդն էլ է գիտակցում ու զգում, եւ այդ սարքերն էլ։ Ճիշտ է... Բայց տարբերութիւն կա՛։ Դու հաւատա՛ ինձ։

Տղայի դէմքից մի պահ ջնջուեց թախիծը եւ յայտնուեց թեթեւ մի ժպիտ։ Տղան ժպտաց հօր միամտութեան վրայ։

Իսկ հայրը շարունակեց.

— Կը փորձեմ նորէն բացատրել։

Տղայի ժպիտը մարեց։

— Դու սիրո՞ւմ ես աստղերը։

— Սիրում եմ։

— Դու աստղերը սիրում ես, քանի որ ծնուել ես այստեղ, աստղաթիռի մէջ։ Դու տիեզերքի մէջ ես ծնուել։ Աստղերի մէջ։ Եւ աստղերն ես սիրում, ինչպէս որ ես՝ սիրում եմ փոքրիկ հովիտը, անտառակն ու գետակը, որ գալարւում էր գիւղամիջով։ Սիրում եմ իմ ծննդավայրը։ Իսկ մէր տիեզերանաւի հաշուարար մեքենան ոչինչ չի սիրում։ Ահաւասիկ. իմ եւ նրա տարբերութիւնը։

— Մեքենան միշտ պնդում է, որ ինձ հետ իրեն հրաշալի է զգում. որ սիրում է ինձ։ Նրա հետ յաճախ եմ զրուցում։

— Հաւատո՞ւմ ես նրան։

Այսքանը։ Այլեւ ոչինչ չուներ հայրը հակառակելու։ Այլեւս չխօսեց նա։ Եւ մտածեց, որ երեւի այդպէս էլ պէտք է լինէր։ Եւ կնոջը յիշեց, որի հետ սկսել էր այս հեռաւոր աստղերի պէս հեռաւոր ճամբորդութիւնը։ Ե՞րբ էր՝ նրանք թողեցին հարազատ մոլորակը։ Այդ ե՞րբ էր։ Քանի՞ տարի առաջ։ Տասը... Քսան... Երեսուն... Ե՞րբ էր ծնուեց որդին։ Վաղո՞ւց։ Շա՜տ վաղուց... Եւ որդին չտեսաւ մօրը։ Ու նրանք երկուսով մնացին։ Հայր ու որդի։ Մնաց նաեւ նաւավարը, որ հիմա ղեկավարման խցիկի մէջ զբաղուած է հաշուարկների վերլուծութեամբ։ Շուտով կը հասնեն Դեղին աստղին։ Եւ յետոյ կը վերադառնան դէպի հարազատ մոլորակ... Ի՜նչ արագ անցաւ ժամանակը։ Երբ սկսեցին թռիչքը՝ նա որդի չունէր։ Իսկ հիմա որդին այնքան հասուն է, որ վէճի է բռնուել իր հետ։ Հասել են Դեղին աստղին... Ի՜նչ արագ անցաւ ժամանակը... Ե՛րբ էր, որ ինքն ու նաւավարը թաղեցին նորածնի մօրը։ Տիեզերքը եղաւ շիրմատունը... Ե՞րբ էր...

Ինչ որ բան ասաց որդին։ Բայց թէ՝ ի՞նչ... Հայրը չլսեց։ Միայն ձայն հասաւ նրա ականջին։ Կամ թուաց, թէ որդին ինչ որ բան ասաց։

Հայրը բարձրացրեց գլուխը։ Նայեց տղային։

Ասաց.

— Շուտով կը վերադառնանք։ Եւ դու երեւի ամէն բան կը հասկանաս։ Կը հասկանաս, թէ ինչո՛ւ եմ այդքան յաճախ յիշում քո մօրը։ Կը հասկանաս, թէ ինչո՛ւ նա էլ մասնակցեց այս հեռաւոր թռիչքին։

— Նաւավարի կինը չի մասնակցել,— նկատեց տղան։— Ինչո՞ւ... Նրանք ամուսիններ չէի՞ն։

Հայրն ուզեց բարկանալ։ Ոչ թէ որդու վրայ, այլ՝ իր։ Ի՛ր վրայ։ Քանի որ այս բնոյթի վէճերն ու զրոյցները մշտական էին. քանի որ ինքը չէր կարողանում որեւէ բան բացատրել որդուն. եւ այնպէս բացատրել, որ նա հաւատար. հասկանար ու զգար։

Ասաց.

— Նաւավարը արդէն երեխայ ունէր։ Իսկ երեխայի հետ չի կարելի տիեզերք դուրս գալ։ Այդպէս է։ Մենք չէինք էլ կարծում թէ դու կը ծնուես։ Դու ծնուեցիր շա՜տ յետոյ։ Հասկանո՞ւմ ես։

— Չեմ հասկանում։ Երբ վերադառնանք այնտեղ անցած կը լինեն հազարաւոր տարիներ։ Չեն լինի ո՛չ նաւավարի կինը. ո՛չ էլ զաւակը։ Ուրեմն, ինչո՞ւ ամուսնու հետ տիեզերք չմեկնեց նաեւ կինը։

— Դու արդէն համառում ես,— բարկացաւ հայրը։— Համառում ես։ Մեր թռիչքից յետոյ նաւավարի կնոջն ու երեխային տեղափոխել են Անմահութեան Ապարանք, որտեղ նրանք կը մնան այնքան ժամանակ, քանի դեռ մենք չենք վերադարձել։ Անմահութեան Ապարանքի մէջ կարելի է հազարամեակներ մնալ...

Հայրը լռեց. նայեց պատուհանի մէջ բոցկլտացող աստղերին, որոնք մեծ էին ու փոքր, հեռու էին ու մօտիկ։ Լաւ է, հմայիչ է, հետաքրքիր է կեանքը։ Անշուշտ, եթէ դու ինչ որ բանի սպասում ես։ Իսկ նա այլեւս սպասելիք չունի։ Չունի կին, որ իրեն սպասէր Անմահութեան Ապարանքի մէջ։ Չունի այլեւս ոչ մի մտերիմ ու հարազատ։ Որդին է միայն։ Եւ որդու հետ է ինքը։ Չունի անսահման ձգտում դէպի կեանքն ու մարդկային գաղտնիքները։ Չունի ոչի՛նչ անյայտ։ Որդին է միայն։ Որդին, որ պէտք է ապրի նոր կեանքով, որ պէտք է ծնուի նորէն, երբ իրենք դարձեալ ոտք կը դնեն մայր մոլորակի վրայ։

Նա այլեւս սպասելիքներ չունի։ Բայց ունի պարտականութիւն։ Հօր պարտքը՝ վերածնուած որդու նկատմամբ։ Նորէն պէտք է սովորեցնի առաջին քայլերն անել։ Կեանքի՛ մէջ քայլելու համար։ Նորէն պէտք է սովորեցնի այբուբենը։ Կեանքի այբուբենը։

Նորէ՛ն, նորէ՛ն, նորէն...

— Ճիշտ է, դու դեռ շատ բան չես հասկանում,— յանկարծ ասաց հայրը։— Շա՜տ բան... Եւ չես հասկանում ամենապարզ բաները... Այդ ամէնը կեանքն է սովորեցնում, կեանքն է համոզում ու հասկացնում։

— Բայց ես ապրում եմ,— առարկեց տղան։

— Դա կեանք չէ։ Գոյութիւն է,— հոգնած՝ ասաց հայրը։— Գոյութիւն։ Իսկ կեանքով կ՚ապրես, երբ վերադառնանք։ Երբ դու կը լինես շրջապատի մէջ... Բայց այդ շրջապատը մեքենաները չեն լինի։ Երբ սիրես... Երբ զգաս որ մի անծանօթ աղջիկ քեզ աւելի հարազատ է, քան քո հայրը, որի հետ տիեզերական միայնութեան մէջ դու անցկացրել ես գոյութեան տարիները։

Նա յիշեց նաւավարի հրաժեշտի պահը կնոջ ու զաւակի հետ։ Յիշեց նրա կնոջ խօսքերը՝ թէ կը սպասի, անպայմա՛ն կը սպասի, անհամբե՛ր կը սպասի այնքան, մինչեւ կը վերադառնայ ամուսինը։ Մի ամբողջ յաւերժութիւն կը սպասի։ Շատ հեռու էին իրենք թռչելու։ Դեղին աստղը տիեզերքի միւս ծայրին էր եւ յաւերժութեան չափ հեռու...

Մտքի հեռաւոր մի անկիւնի մէջ յանկարծ ճառագայթեց՝ արդեօք կը տեսնի՞ երբեւէ հովիտը, անտառակը եւ գիւղամիջով գալարուող գետակը։ Բայց չհասցրեց ինքն իրեն վստահեցնել, թէ հեռաւոր ճամբորդութեան կէսը արդէն մնացել է յետեւ... Քանի որ մտաւ նաւավարը։

— Զրուցում էք,— ասաց նա։— Ես ձեր զրոյցը խանգարելու եմ հաճելի մի լուրով։

Տղան անտարբեր կանգնել էր ձուածիր պատուհանի առաջ։ Աստղերն էր փորձում համրել։ Հայրը ընդառաջ գնաց նաւավարին։

— Սկսում ենք վայրէջքի առաջին փուլը,— ասաց նաւավարը։— Արդէն Դեղին աստղի մերձակայքին ենք։ Ուղղութիւն ենք վերցրել դէպի երրորդ մոլորակը։— Նրա դէմքը փայլում էր ուրախութեամբ։— Քիչ մնաց... Հարկ եղած հետազօտութիւնները անելուց յետոյ՝ կը վերադառնանք տուն։

— Տո՛ւն,— արձագանգեց հայրն ու կրկեց.— Տո՜ւն...

— Վերջին հաշուարկներն է մեքենան վերլուծում։

— Հետախոյզ հրթիռները ի՞նչ լուր են բերել... Մոլորակի վրա կեանք կա՞յ։

— Մէկն արդէն վերադարձել է բացասական պատասխանով։ Իսկ միւսն ուշանում է։ Կասկածում եմ, թէ վթարի է ենթարկուել։

— Ափսո՜ս,— հառաչեց հայրը։

Տղան, որ ձուածիր պատուհանի մէջ յիսուն եօթը աստղ էր համրել, զարմացաւ.

— Ինչո՞ւ ափսոս,— հարցրեց նա։

— Ափսոս որ մոլորակի վրայ կեանք չկայ,— պատասխանեց հայրը։

ՏԻԵԶԵՐԱՆԱՎԸ անցնելու էր վայրէջքի երրորդ փուլին։ Մի քանի անգամ պտտուել էր մոլորակի շուրջ։ Եւ քանի որ երկրորդ հետախոյզ հրթիռն արդէն բաւականին ուշացել էր, նաւավարը նոր հրաման տուեց մեքենային։ Իսկ աստղաթիռը ղեկավարելու սարքերը ենթարկուելով մեքենայի նոր պահանջին, անմիջապէս հրաժարուեցին տասնամեակների միապաղաղ աշխատանքից եւ աստղաթիռը մխրճուեց մոլորակի մթնոլորտը։

— Ի՞նչ իմաստ ունէր այս թռիչքը,— տղան հիասթափուել էր։— Ի՞նչ իմաստ ունէր կեանքը վատնել տիեզերքի մէջ, երբ չգիտես՝ հանդիպելո՞ւ ես բանական արարծների, թէ ոչ։

Հայրը դարձել էր անհամբեր ու կարճ պատասխանեց.

— Երբ ճանաչես կեանքը՝ կը հասկանաս։

Տղան զարմացած նայում էր հօրն ու նաւավարին։ Եւ նա աւելի զարմացաւ, երբ նաւավարը գունատուելով՝ հազիւ շշնջաց.

— Նոր տուեալ։ Երկրորդ հետախոյզից։ Մոլորակի վրայ կեանք կայ։

Վայրէջքը շարունակւում էր։

Նաւավարը.

— Նոր տուեալ։ Երկրորդ հետախոյզը ուշացել էր, քանի որ չէր կարողացել որոշել՝ կա՞յ արդեօք բանական կեանք։

Հայրը.

— Կա՞յ։

Դադար։

Նաւավարը.

— Նոր տուեալ։ Կա՛յ։

— ԱՐԳԵԼԱԿԵ՛Լ աստղաթիռը,— գոչեց հայրը։

— Ինչո՞ւ արգելակել,— առարկեց տղան։— Մի՞թէ մեր նպատակը բանական արարածների հանդիպելը չէ։

Հայրը նայեց տղայի աչքերին ու ասաց։

— Վայրէջք կատարելու իրաւունք չունենք, քանի դեռ չենք ստացել մոլորակի բնակիչների համաձայնութիւնը։

— Հիմար օրէնք է,— ասաց տղան։

Նաւավարը նոր հրաման տուեց հաշուարարին։ Վառուեցին ու մարեցին ազդանշանային բազմերանգ լոյսերը։ Եւ մեքենան պատասխանեց.

— Արգելակները չեն ենթարկւում։

Վայրէջքը շարունակւում էր։

— Ուրեմն, միեւնոյն է, վայրէջք են կատարելու առանց համաձայնութա՞ն,— ասաց տղան։— Մենք ուրիշ ելք չունենք։

— Ունենք,— գոչեց հայրը։— Ունե՛նք։

Տղան տարակուսած՝ նայեց հօրը։

— Վայրէջք չենք կատարի։ Թէկուզ եւ ստիպուած լինենք պայթեցնել աստղաթիռը։

— Պայթեցնե՞լ։

— Դրա համար բաւական է միայն պտտել այս բռնակը,— նաւավարը ժպտում էր։

— Պայթեցնե՞լ։

— Մօտեցիր բռնակին։ Պտտի՛ր,— ասաց հայրը։

Տղան կծկեց իր բոլոր շոշափուկները, գլորուելով անցաւ հօր ու նաւարարի մօտով, որոնք նոյնպէս իրենց մարմնի շուրջ հաւաքելով շոշափուկները, գունդ ու կլոր էին եղել, թէեւ որեւէ տեղ գնալու մտադրութիւն չունէին։

Մօտենալով՝ տղան պարզեց իր ամենաերկար շոշափուկը եւ զգաց մետաղեայ բռնակի սառնութիւնը։

Վայրէջքը շարունակւում էր։

«ՆԱ խոստացաւ ինձ յաւերժ սպասել,— մտածում էր նաւավարը։— Նա կը սպասի ընդմիշտ ու երբէ՛ք չի իմանայ, ոչ այլեւս չեմ վերադառնալու։ Չեմ տեսնելու իմ աշխարհը... Հետաքրքիր է, ինչքա՞ն կարելի է սպասել յաւերժութեան մէջ»։

«ԵՍ կատարեցի իմ պարտականութիւնը,— մտածում էր հայրը։— Որդիս գիտէ, թէ ինչ է կեանքը... Ոչի՛նչ, որ իր եւ սարքերի տարբերութիւնը նա ճանաչելու է մի քանի պահ միայն։ Հը՛մ... Շատերը կան որ ապրում անցնում են առանց այդ մի քանի պահն էլ ապրելու»։

«ԹԷ պտտեմ բռնակը՝ այլեւս գոյութիւն չեմ ունենայ։ Բայց ինչո՞ւ եմ այսպէս վճռական։ Մի՞թէ տիեզերական օրէնքի պատճառով։ Մի՞թէ այն պատճառով որ մեր վայրէջքը գուցէ թէ ոչնչացնի մի պատահական մոլորակի անյայտ բանական արարածներին, որոնց մասին տիեզերքի մէջ ոչ ոք նոյնիսկ չի էլ ենթադրում»,— զարմացաւ որդին եւ պտտեց բռնակը։

Բ

ՊԱՅԹԻՒՆԸ տեղի ունեցաւ Երկրագնդի ժամանակով 1908 թուականի Յունիսի 30֊ին։

Սովորական մարդիկ այն կոչեցին Թունգուսական Հրաշք, իսկ գիտնականները՝ Թունգուսական Երկնաքար։

1962

ՕՇԻՆ ԲԱԳԱՐԱՏԸ ՄՆԱՑ ԿԱԼԻՍՏՈՅԻ ՎՐԱՅ

ԵՐԲ բազմութիւնը ճեղքելով մօտեցաւ ծերունի Բագարատը, ես փորձեցի հայեացքս փախցնել նրանից։

Բայց նա կանգնեց իմ դիմաց։

Գլուխս բարձրացրեցի եւ նայեցի ուղիղ նրա աչքերին։

Ծերունու ալեհեր գլուխը մեղմ ցնցւում էր, շուրթերը դողում էին. ես անօգնական նայեցի իմ շուրջը։

— Որտե՞ղ է Օշինը,— կիսաձայն, գրեթէ շշուկով հարցրեց նա։

Տիեզերակայանի կենտրոնական սրահի ընդարձակ պատուհանից նայեցի դուրս։ Այնտեղ, լուսարձակների լոյսի տակ իր սրածայր քթով երկնքի խաւարի մէջ էր մխրճուել մեր աստղաթիռը, որ քիչ առաջ վայրէջք կատարեց։

Յետոյ շրջուեցի դէպի Մարիամ Անդովկը։ Իսկ ծերունի Բագարատը կրկին հարցրեց։

— Որտե՞ղ է Օշինը։

Մարիամն ու ես թեւանցուկ արեցինք Օշինի հօրը։ Վասիլիոսի հարազատները ճանապարհ տուեցին մեզ։

Դանդաղ քայլեցին դէպի ելք։ Այդ մի քանի տասնեակ քայլը անսահմանութեան չափ երկար թուաց... Եւ ես յիշեցի անհունի մէջ գլորուող Եուպիտերը, յիշեցի նրա արբանեակ Կալիստոն։

ԵՐԿՈՒ օր յետոյ արշաւախումբը մէկ ընդ միշտ թողնելու էր Կալիստոն, իսկ Վասիլիոսի վիճակը օրը օրին ծանրանում էր։

Վասիլիոսը պառկել էր աստղաթիռի խցիկի մէջ։ Միայնակ։ Ընկերները հաւաքուել էին դիտապատուհանի դիմաց եւ հաստ ապակին էր միայն նրանց բաժանում հիւանդից։

— Վասիլիոս, լսո՞ւմ ես,— արդէն անհանգստացած՝ ձայնազօրի մէջ գրեթէ բղաւեց Մարիամ Անդովկը։

Հիւանդը միայն փակեց ու նորէն բացեց կոպերը։

— Վասիլիոս, երկու օրից մեկնելու ենք,— ասաց Մարիամը։

Հիւանդը փորձեց ժպտալ։

— Եթէ դիմանաս,— շարունակեց աղջիկը,— երկրի վրայ քեզ անպայման կ՚ապաքինեն։

Այստեղ Օշին Բագարատը անջատեց ձայնազօրն ու շշնջաց աղջկան.

— Մենք երկիր կը հասնենք մէկ տարուց։

Աղջիկը շփոթուած նրան նայեց, յետոյ Մանասէ Վշտակ Գուշարին։

Իսկ Օշինը անվրդով շարունակեց.

— Հանգիստ թողէ՛ք նրան։

Երեք ընկերները հեռացան Վասիլիոսի խցիկի դիտապատուհանից։

Ընդհանուր սենեակի մէջ կիսախաւար էր։ Թափանցիկ առաստաղի միջով երեւում էր ամբողջ երկնակամարը զբաղեցնող Եուպիտերը։

Օշին Բագարատը ասաց.

— Նրա առողջութիւնը վատացաւ Եուպիտերից վերադառնալուց յետոյ։

— Բարեբախտաբար, շուտ նկատեցինք որ այդ տարօրինակ հիւանդութիւնը վարակիչ է,— նկատեց Մանասէ Վշտակ Գուշարը։

— Եթէ Բողարը չսատկէր՝ ոչինչ էլ չէինք գուշակի,— ասաց Օշին Բագարատը։

Եուպիտերի վրայ երեւում էր Կարմիր Մեծ Շերտը, որ տարիներ շարունակ աստղագէտների մտահոգութեան առարկան էր եղել։ Կարմիր Մեծ Շերտը դանդաղ ճօճւում էր, իսկ Հարաւային Արեւադարձային Տագնապը, որ գորշ էր ու մռայլ, սահում էր վիթխարի մոլորակի վրայով։

Օշին Բագարատը ասաց.

— Վասիլիոսի հիւանդութեան պատճառը այդ Կարմիր Մեծ Շերտն է։

— Համոզուա՞ծ ես,— հարցրեց Մանասէ Վշտակ Գուշարը։

— Ենթադրում եմ,— պատասխանեց Օշինը։— Իմ կարծիքը սոսկ ենթադրութիւն է։

Վասիլիոսը զբաղւում էր Կարմիր Մեծ Շերտը հետազօտելով։ Եւ վերջին անգամ աստղանաւակով նա շատ մօտեցաւ Եուպիտերին։

Գորշ Տագնապը հալածում էր Կարմիր Մեծ Շերտին։ Մուգ, ծանր ամպերը երբեմն պարուրում էին նրանց։ Կարմիր Մեծ Շերտը երբեմն֊երբեմն շողում էր պայծառ, կուրացնող լոյսով։

Մանասէ Վշտակ Գուշարը կտրուկ մի շարժումով սեղմեց անջատիչը. պատը դարձաւ անթափանց։ Չքացան թէ՛ երկնակամարը, թէ՛ Եուպիտերը եւ թէ՛ Կարմիր Մեծ Շերտը։ Սենեակի մէջ մնաց միայն մի ծանր տրամադրութիւն։

... Երկու տարուց աւելի էր, ինչ քառեակը հաստատուել էր Եուպիտերի Կալիստո մոլորակի արբանեակի վրայ։ Երկու տարի շարունակ նրանք համառութեամբ աշխատել եւ պայքարել են տիեզերական բոլոր անակնկալների դէմ։ Չորսն էլ հոգու խորքում անհամբերութեամբ են սպասել այն օրուան, երբ, վերջապէս, կը լքեն իրենց կացարանը։ Կը լքեն Կալիստոն ու կը թռչեն դէպի Երկիր, դէպի տուն։

— Նա Երկիր չի՛ հասնի,— լռութիւնը խզեց Օշինը։

— Չի՛ հասնի,— արձագանգեց Մանասէն։

— Դուք դաժան մարդիկ էք,— բողոքեց Մարիամ Անդովկը։— Վասիլիոսին սպասում են կինը, զաւակները... Նրան սպասում են եւ...

— Մենք տեսնում ենք իրական վիճակը եւ չենք ուզում խաբել ինքներս մէզ,— անվրդով շարունակեց Օշին Բագարատը։— Այդ վիճակին ո՞վ կը դիմանայ մէկ տարի...

— Այո՛,— տարին հիւանդի համար ահագին ժամանակ է,— արձագանգեց Մանասէ Վշտակ Գուշարը։

Մարիամ Անդովկը հեկեկեաց։

— Հանգստացի՛ր,— ասաց Օշինը։— Ինչէ՜ր ասես չեն պատահում։ Ո՞վ գիտէ, գուցէ մեզնից ոչ ոք էլ չկարողանայ տուն հասնել։— Եւ նա գրկեց Մարիամ Անդովկի ուսերը։— Հանգստացի՛ր,— շարունակեց յորդորել Օշինը.— Երբ պատրաստւում էինք թռչել Կալիստո, հայրս ասաց, որ թէեւ արդէն ծեր է եւ օրերն էլ հաշուած են, սակայն սպասելու է ինձ։ Անշուշտ, բոլորիս էլ սպասում են... Բայց ո՞ւր կը փախչես իրականութիւնից։ Վասիլիոսը թերեւս չդիմանայ։

— Նաւի մէջ պէտք է մեկուսացուած խցիկ նախապատրաստենք Վասիլիոսի համար,— ասաց Մանասէ Վշտակ Գուշարը։

Կացարանի տանիքը թմբկահարեցին։ Աղմուկը գնալով սաստկանում էր։ Բայց ոչ ոք ուշադրութիւն չդարձրեց դրան։ Քառեակը վաղուց վարժուել էր երկնաքարային կարկուտին։ Նրանք ոտքի ելան. դուրս ելան սենեակից եւ գնացին Վասիլիոսի խցիկ։ Փոքրիկ դիտապատուհանից նայեցին հիւանդին։ Մեքենայական սպասաւորներից մէկը զգուշութեամբ մաքրում էր Վասիլիոսի քրտնած ճակատը։

Հիւանդը նկատեց ընկերներին։ Նրա շրթունքները անձայն շարժուեցին, իսկ յետոյ մեծ դժուարութեամբ պոկուեցին բառերը։

— Դուք երկու օրից կը մեկնէք,— ասաց հիւանդը։ Եւ փորձեց ժպտալ։ Այն օրից ինչ նա անկողին էր ընկել՝ շարունակ փորձում էր ժպտալ ընկերներին։ Ասես ներողութիւն էր խնդրում։ Եւ ամէն անգամ աղաւաղւում էր նրա հիւծուած, մաշուած դէմքը։— Ես ձեզ հետ չեմ գայ։

— Ի՞նչ,— չուզեց հասկանալ Մանասէ Վշտակ Գուշարը։ Իսկ Օշին Բագարատը յուզուած հեռացաւ դիտապատուհանից։

— Ես չե՛մ գայ ձեզ հետ,— կրկնեց հիւանդը։— Չի կարելի։ Կը մնամ այստեղ...

— Պարապ խօսքեր են,— վրդովուեց Մարիամը։

— Պէտք չէ որ ես վերադառնամ... Կը վարակեմ...— բացատրեց Վասիլիոսը։— Եթէ դիմացայ՝ կը սպասեմ... Կը սպասեմ փրկարար խմբին...

Մարիամ Անդովկը ափերով ծածկեց դէմքը։ Օշին Բագարատը մօտեցաւ ձայնազօրին։

— Եթէ մնաս՝ երկու տարի ես սպասելու... Չլինելու բան է...

— Ձեզ հետ չեմ մեկնի,— կրինեց Վասիլիոսը։— Միայն ափսո՜ս որ այնպէս էլ չիմացայ Կարմիր Մեծ Շերտի գաղտնիքը,— աւելացրեց նա եւ գլուխը թաղեց բարձի մէջ։

Նորէն լռեցին։ Այս անգամ աւելի երկար։ Երկնաքարային կարկուտը դադարեց։ Եւ կացարանի մէջ տիրող լռութիւնը դարձաւ ահաւոր։

— Երեւի դու ճիշտ ես,— վերջապէս խօսեց Օշին Բագարատը։— Բայց ես էլ կը մնամ քեզ հետ։ Միասին կը սպասենք փրկարար խմբին։

Միջանցքի պատուհանի ուղղանկեան մէջ տիեզերքից մի փոքրիկ հատուած էր ծեփուել։ Իսկ վարի անկիւնին շողում էր Եուպիտերի սկաւառակից մի կտոր, որի վրայ սողում էր Գորշ Տագնապը։

Ոչ ոք չփորձեց առարկել Օշին Բագարատին։

ԿԱՆԳՆԵՑԻՆՔ ելքի դռների մօտ։ Ծերունի Բագարատը երկար նայեց ինձ, յետոյ Մարիամին։ Օշինի հօր գլուխը մեղմ ցնցւում էր։ Նա պատասխանի էր սպասում։

— Հա՛յր,— ասացի,— Օշինը մնաց։ Չուզեց մենակ թողնել Վասիլիոսին։

— Հա՛,— ասաց ծերունին։— Բայց ես շատ էի սպասում նրան։ Անհամբեր եմ դարձել... Ինքն էլ գիտէր որ...

Եւ առանց յետ նայելու՝ դանդաղ քայլերով հեռացաւ մեզնից։

Իսկ ես ու Մարիամը նայեցինք մութ երկնքին, որտեղ բիւր աստղեր էին առկայծում։ Այդ բիւրաւոր լոյսերի մէջ գտանք Եուպիտերը։ Բայց Կալիստո արբանեակը չէր երեւում։

1962

Կարէն Ա. Սիմոնեան

Ժպիտը

ֆանտաստիկ պատմուածքներ

բոլոր տարիքների ընթերցողներին

Երեւան — 2015