Կարէն Ա. Սիմոնեան

ՄԱՐՍԵՑԻՆԵՐԸ

ֆանտաստիկ պատմուածքներ

բոլոր տարիքների ընթերցողներին

Երեւան — 2015

ՀՏԴ 891.981֊4 Սիմոնեան
ԳՄԴ 84Հ֊4

Սիմոնեան, Կարէն Ա.

Մարսեցիները։ [Պատմուածքներ] / Կ. Ա. Սիմոնեան, խմբ.՝ Ս. Յարութիւնեան, նկ.՝ Ս. Ստեփանեան։ Ելեկտրոնային տարբերակը հրատարակութեան պատրաստեց Մ. Եաւրումեանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումեանի (Արիան Գրքի).— Եր.։ Եաւրուհրատ, 2015.— 86 էջ։ «Մարսեցիները»՝ հեղինակի պատմուածքների առաջին ժողովածուն որ լոյս է տեսել «Պիոներ» ամսագրի հրատարակութեամբ՝ 1957թ., խմբագիր՝ Սաղաթել Յարութիւնեան, նկարիչ՝ Սուրէն Ստեփանեան։

Գրքում զետեղուած են Կարէն Ա. Սիմոնեանի ֆանտաստիկ պատմուածքները։

ԳՄԴ 84Հ֊4

eISBN 978֊9939֊0֊1374֊9

© Կարէն Ա. Սիմոնեան, 1957֊2015

© Եաւրուհրատ, 2015 (հրատ.)

Վերապահուած են բոլոր իրաւունքները։

Այս հրատարակութեան ցանկացած ձեւով եւ եղանակով (ելեկտրոնային, մեխանիկական, պատճէնահանման, ձայնագրման եւ այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրութիւնը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրաւոր թոյլտուութեան արգէլուած է:

Արտատպելիս կամ մէջբերումներ կատարելիս հեղինակի Ս. Սահակ֊Մեսրոպեան նախադեկրետային ուղղագրութիւնն ու կետադրութիւնը պահպանելը հեղինակային իրաւունքի մասն է կազմում։

Այս գիրքն արտօնուած է միայն անհատական ընթերցանութեան համար:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Հրատարակութեան մասին

Մարսեցիները

Ծովի ձայնը

Վարդագոյն հեղուկով սրուակը

Սաթի գաղտնիքը

Մարսեցիները

Միմասի առեղծուածը

ՄԱՐՍԵՑԻՆԵՐԸ

ԾՈՎԻ ՁԱՅՆԸ

ԱՄՐԱՆԸ հանգստանում էի ծովափին։ Ամենամօտ հարեւանս ճարտարագէտ Վահան Մաշինեանն էր, որ գիտա֊հետազօտական հիմնարկներից մէկի աշխատակից էր։

Նա բաւականին թիկնեղ մարդ էր։ Հագնում էր կարճ թեւքերով ամարնային շապիկ ու առագաստալաթէ տաբաթ։ Վահանի աչքերը միշտ ժպտուն էին. եւ այն էլ փոքր ինչ խորհրդաւոր, երբեմն էլ ուղղակի ծաղրական ժպիտով։ Նա սիրում էր ձկնորսութիւնը։ Կարթը ջուրը նետելուց յետոյ պառկում էր ափի տաք աւազին եւ դանդաղ ու հաճոյքով «Ոսկեայ բանալի» անուշեղենն էր ծամում։ Նա, ի հարկէ, բնաւ չէր սիրում, երբ այդ պահերին որեւէ ոք նրան խանգարում էր։ Թերեւս այդ էր միակ պատճառը, որ նա միշտ այնպիսի տեղեր էր գտնում ձուկ որսալու, ուր չկային ձկնորսներ... Իսկ ձկնորսներ չկային, քանի որ նրա ընտրած տեղերը ձկներ չէին լինում։ Եւ այդ մասին գիտէին բոլորը։ Բայց այնուհանդերձ զարմանալին այն էր, որ ձկնորսութիւնից նա միշտ վերադառնում էր առատ որսով։

Ամէնից ուշագրաւը նրա ձկնորսական կարթն էր։ Եւ այդ կարթն էլ նրան դարձնում էր առաւել խորհրդաւոր մէկը։ Վահանը կարթաձողին ամրացնում էր մի սեւ տուփ, որ աւելի շատ նման էր էլեկտրահաշւիչի։ Այդ տուփից մի զոյգ լար էր գնում դէպի կեռիկից վեր կախուած ցանցապատ գունդը։ Դժուար էր գուշակել, թէ այդ ամէնը որքանով կամ ինչպէս են նպաստում ձուկ որսալուն։ Մէկ֊երկու անգամ փորձեցի հարցնել, բայց նա որեւէ որոշակի պատասխան չտուեց, եւ միայն կէս֊կատակ ասաց.

— Մարդ այդչափ հետաքրքրասէր չի լինի։ Աւելի լաւ է սա վերցրու. «Ոսկեայ բանալի» է։ Քաղցրացրու բերանդ։

Երբ տուն էի դառնում դատարկ ձկնամանով՝ ինձ թւում էր, թէ նրա խորամանկօրէն կկոցած աչքերը պարզապէս ծիծաղում են իմ հերթական ձախորդութեան վրայ։

Մի օր էլ նա մօտեցավ ու կիսաձայն ասաց.

— Տրամադրութիւնդ մի՛ գցիր, Կարէն։ Ասա՛ տեսնեմ, թէ ինչ ձուկ է սիրտդ ուզում... Վաղը կը բռնեմ։

Ես նրան չպատասխանեցի։ Անյաջող օր էր եղել եւ իմ տրամադրութիւնը նորից ընկած էր։

— Կարէն, լսիր ինձ... Ի՞նչ ձուկ որսամ։

Ես ձեռքս թափ տուեցի։

— Բախտի բան է։

— Է՜... Մեր ժամանակներին բախտն ի՞նչ գործ ունի։ Ամէն բան լինում է այնպէս, ինչպէս մարդն ինքն է կամենում։ Քեզ լուրջ բան եմ հարցնում...

— Գուցէ թառա՞փ...— անհամարձակ ասացի ես։

— Ուրեմն, վաղը երեկոյեան ընթրելու ենք թառափի խորովածով։

Այդ օրից ի վեր ամէն երեկոյ Վահանը հրաւիրում էր միասին ընթրելու։ Եւ այդ օրից ի վեր նա ինձ համար դարձաւ աւելի առեղծուածային։

Վահանը ամէն օր ձուկն իմ պատուերով էր որսում։ Եւ միշտ պարտաճանաչ էր իր խոստումի մէջ։ Երեկոները սեղանի վրայ լինում էր յատկապէս այն ձուկը, որ պատուիրած էի լինում նախորդ օրը։ Եւ ես արդէն ոչ միայն ձկները ճանաչում էի իրենց անուններով, այլեւ, ամէնից կարեւորը՝ համով։

Այսպէս շարունակուեց ամբողջ մի շաբաթ... Մօտենում էին նաեւ արձակուրդի վերջին օրերը։ Մի օր էլ, երբ սովորականի պէս գնացի Վահանի հետ ընթրելու, դեռեւս միջանցքով անցնելիս՝ ականջիս ինչ որ ձայներ հասան։ Ես շուարած կանգնեցի։ Չէի կարողանում վճռել՝ մտնե՞մ սենեակ, թէ՞ սուսիկ֊փուսիկ հեռանամ։

Այսպէս մոլորուած կանգնել էի, իսկ ներսից լսուող ընդհանուր մի աղմուկի մէջ դժուար էր ինչոր բան զանազանել։ Բայց քիչ անց լսեցի ծղրիդի ուժեղ ճռռոցը։ Այդ ծղրիդը պէտք է առնուազն լիներ սկիւռի չափ՝ այդքան սաստիկ ճռռալու համար։ Բայց ծղրիդին խլացրեց աւելի բարձր ու աղեկտուր մի սուլոց, որին էլ յետեւեց գորտի կռկռոցը...

«Ուրեմն...— եզրակացրեցի ես,— Վահանը ձկներից հոգնել եւ հիմա էլ որոշել է կենդանաբանութեամբ զբաղուել»։

Դեռ չէի որոշել՝ ներս մտնե՞մ արդեօք, թէ՞... նայեցի ժամացոյցին՝ պարզուեց քառորդ ժամ շուտ եմ եկել... ուրեմն, սպասե՞մ թէ մի քառորդ ժամ զբօսնելուց յետոյ վերադառնամ։ Արդէն շրջուել էի, որ հեռանամ, երբ լսեցի սոսկալի մի ճիչ եւ յետոյ ինչ որ մէկի թոյլ հառաչանքը։

Զգացի որ ճակատս ծածկւում է սառը քրտինքով։

Իսկ ճիչը կրկնուեց։

Վստահ, որ ներսը տեսնելու եմ խեղդամահ եղող մարդու, դողացող ձեռքերով բացեցի դուռը։

Բայց... Սենեակի մէջ միայն Վահանն էր։ Նստած էր ձայնագրիչի դիմաց։ Ինձ տեսնելուն պէս՝ անջատեց գործիքը եւ նշմարեցի որ իմ անսպասելի այցելութիւնը նրան փոքր ինչ շփոթեցրել է։

— Այդ ո՞վ էր ճչում... Եւ ի՞նչ է նշանակում այս ամէնը,— քրտինքս սրբելով՝ հազիւ ասացի ես։

Վահանը նոյնպէս շփոթուած էր։ Նա գրպանից անուշեղեն հանեց, խնամքով բացեց մոմաթուղթը, ձեռքի շարժումով հասկացրեց թէ արդեօք ես էլ չէի՞ ուզենայ «բերանս քաղցրացնել», բայց տեսնելով իմ կատարեալ անտարբերութիւնը ամէն տեսակի անուշեղենների նկատմամբ, բռնազբոսիկ ժպտալով՝ նստեց բազկաթոռին։

— Ի հարկէ, ոչինչ չէմ թաքցնի,— ասաց նա։— Ես գաղտնի գիւտերով չեմ զբաղուած... Թէեւ ի՞նչ իմանաս... Ամէնից անմեղ գիւտն էլ կարող է իսկական չարիք դառնալ չարիքի ձեռքին։ Ես մի նոր սարք եմ փորձարկում։ Վերջնական արդիւնքը յայտնի կը լինի մի քանի օրից... Այնպէս որ կարելի է ասել, թէ արձակուրդս բաւականին օգտակար անցաւ։

Ուրեմն, նոր սարք... Փորձարկումներ... Եւ, վերջապէս, բանից պարզւում է, որ Վահանը ծովափ է եկել ոչ թէ արձակուրդ անցկացնելու, այլ փորձարկումների նպատակով։

Մի քանի օր իմ հետաքրքրութեան ձեռքին ընկել էի կրակը։ Ո՞րն էր պատուերով ձուկ որսալու գաղտնիքը... Ի՞նչ ձայներ էին գրանցուած ձայնագրիչի դարչնագոյն ժապաւէնի վրայ... Փորձում էի հարցերին պատասխանները ինքս կռահել, բայց իզուր...

Մի առաւօտ էլ արթնացայ տարօրինակ մի ձայնից։

Առաջին պահին թուաց, թէ ձայնը լսել էմ երազի մէջ։ Բայց ձայնը կրկնուեց եւ քնից վերջնականապէս սթափուելով՝ կռահեցի որ բախում են պատուհանը։ Վեր թռայ անկողնից, վազեցի դէպի պատուհանն ու դուրս նայեցի։

Եւ տեսայ ճարտարագէտ հարեւանիս, որ իր տարօրինակ կարթը ուսին՝ սպասում էր...

— Բարի լոյս,— ասաց նա՝ նկատելով ինձ։— Ձկնորսութեան չե՞ս գալիս։

— Հիմա,— պատասխանեցի ես եւ արագ֊արագ հագնուեցի։ Թէեւ մշտական անյաջողութիւնների պատճառով վերջերս ձկնորսութեան գնալու այնքան էլ տրամադրութիւն չէր մնացել։ Ի հարկէ... Հասկանում եմ, որ իսկական ձկնորսի համար տրամադրութիւն կոչուածը որեւէ նշանակութիւն չունի, եւ գլխաւորը այն հաճոյքն է, երբ ծովափին պառկած՝ ընկնում ես մտքերի մէջ։ Բայց ես ի՞նչ ձկնորս էի որ...

Հագնուելուց յետոյ վերցրեցի կարթաձողերն ու կեռիկները եւ դուրս ելայ։

— Այս ի՞նչ թանգարան ես քեզ հետ քարշ տալիս,— ասաց Վահանը։ Վստահ եմ՝ ոչ թէ ծաղրելու, այլ ընդամէնը կատակելու համար։

Իսկապէս որ՝ իմ կարթաձողերը կարծես թանգարանային ցուցանմուշներ լինէին։ Ես դրանցից մի քանիսը գնել էի, իսկ մի քանիսն էլ խնդրել էի իմ ծանօթներից։ Ես վստահ էի, որ կարթաձողի տեսակը վճռական նշանակութիւն ունի ամարնային հաճելի մի հանգիստ անցկացնելու համար։

Քայլեցինք դէպ ծովափ։

Առ ժամանակ լռելուց յետոյ՝ Վահանը ասաց.

— Կարող ես շնորհաւորել։ Բոլոր փորձարկումներն աւարտեցի։ Գոհ եմ... Օրերս իզուր չանցան։

— Դու հրաշալի խոհարար կարող ես լինել ձկների ճաշատեսակներ եփելու համար։

Նա ուշադրութիւն չդարձրեց իմ այս գնահատականին։

— Գիտե՞ս որ ձկները խօսում են,— քիչ յետոյ, կարծես հենց այնպէս, ասաց նա։

Մտածեցի որ հաստատ ինքն էլ իր հերթին է ծաղրել ուզում եւ ասացի.

— Իւղի մէջ տապակուող ձկները ինչե՜ր ասես չեն շատախօսի...

— Ձկներն իսկապէս խօսում են։ Բայց նրանց կարելի լսել միայն իմ պատրաստած «ականջներով»։ Գերզգայուն ձայնազօրներով ձայնագրում եմ ձկների տարբեր տեսակների «զրոյցները»։ Իմ սենեակի անցեալ օրուայ տարօրինակ ձայները հենց դրանք էին։

Այսպէս կէս֊լուրջ եւ կէս֊կատակ զրուցելով՝ հասանք ծովափ։

— Այստեղ շատ հարմար է,— ասաց Վահանը։— Եւկալիպտի ստուերը մեզ կը պաշտպանի կէսօրին կիզող արեւից։

— Ես գնամ մի քիչ հեռու...— արդէն ասել եմ, որ Վահանը սիրում էր միայնակ լինել ծովի ու ձկների հետ։

— Այսօր բախտներս միասին են փորձելու,— հակառակեց Վահանը։— Նստի՛ր։

Նա կարթաձողը հարմարեցրեց եւ ինքն էլ նստեց արդէն տաքացած աւազին։ Ես հետեւեցի նրա օրինակին։

— Մօտեցիր։

Ես մօտեցայ առանց աւելորդ հարցեր տալու, քանի որ Վահանը արդէն բացել էր կարթաձողի վրայի սեւ տուփի կափարիչը։ Ես տեսայ մի ցուցանակ, որի վրայ գրուած էին զանազան ձկների անուններ։ Ի դէպ բոլոր անուններն էլ արդէն ծանօթ էին ինձ։ Եւ, ինչպէս արդէն ասել եմ՝ ոչ միայն անունները...

Վահանը պտտեց տուփի աջ կողմը գտնուող կոճակը։ Ցուցանակի կարմի սլաքը կանգնեց «Թառափ» բառի վրայ։ Յետոյ միացրեց անջատիչը։ Տուփի ներսը ինչ որ բան սկսեց բզզալ... Կարծէս մայիսեան բզեզ էր նետուել այնտեղ։

Ես ոչինչ չհարցրեցի։ Միայն նայեցի հարեւանիս եւ իմ այդ հայեացքի մէջ երեւի շատ աւելին կար, քան կարող էի երկու խօսքով ասել։

— Կեռիկի վրայի ցանցապատ գունդը ջրի մէջ սկսում է ճիշտ այնպիսի ձայն արձակել, ինչպէս թառափը... որ մենք ընդհանրապէս անկարող ենք լսել... Ձկները լսելով իրենց ցեղակցի ձայնագրուած կանչը, լողում են նրա ուղղութեամբ... Այսինքն մօտենում են իմ կարթաձողի կեռիկին... Ինձ մնում է միայն արագ արագ փոխել խայծը եւ դոյլը լցնել որսած ձկներով։

— Ինչո՞ւ են մօտենում...

— Որսորդները ինչպէ՞ս են հրապուրում բադերին... Նրանք կռնչում են բադերի պէս։ Խեղճ թռչունները կարծում են թէ ցեղակիցն է ձայն տալիս իրենց՝ մօտենում եւ դառնում են որսորդի զոհը։ Ես էլ գրեթէ նոյն կերպ եմ վարւում։ Այն տարբերութեամբ միայն, որ ոչ թէ ինքս եմ կռնչում, այլ գործիքը։ Խօսքով ընկած՝ չենք նկատում, որ քո կարթին ձուկ է ընկել...

Ես շտապով դուրս քաշեցի աղեղի պէս կորացած կարթաձողը, որի կեռիկին կպած՝ գալարւում էր մի թառափ։

— Ուշադի՛ր... Չե՞ս տեսնում... Միւս կարթն էլ է ճկուել։

Հազիւ քառորդ ժամ անց մեր ձկնամանները արդէն լիքն էին։ Եւ ինչպիսի՜ ձկներով...

— Այսօր բաւական է, հը՞...— ասաց Վահանը։

Ես վերցրեցի լիքը ձկնամանը, ուսիս հենեցի կարթաձողերը եւ քայլեցի Վահանի յետեւից։

— Ուրեմն, բանից պարզւում է, այսուհետեւ ոչ թէ ձկնորսներն են հետապնդելու ձկներին, այլ ձկներն իրենք են շտապելու յետ չմնալ ձկնորսներից...— բարձրաձայն եզրակացրեցի ես.— Տխուր բան է։

— Տխո՞ւր է, որ լսում ենք ծովի ձայնը։

— Տխուրն այն է որ մենք այլեւս ձկնորսներ չէնք, որ առաւօտ ծեգից մինչեւ ուշ երեկոյ ջրափին նստած ոչ միայն մտածում ենք թէ կը յաջողուի՞ արդեօք գոնէ պստլիկ մի ձուկ որսալ, այլեւ մեզ համար անլուծելի խնդիրների պատասխաններն ենք գտնում, զրուցում ենք մեր հեռու֊հեռուներին գտնուող մտերիմների հետ... Զրուցում ենք լուռ... Մտովի... Կտրւում ենք աշխարհից, բայց միանում ենք ինքներս մեզ...

— Այո՞... Համոզուա՞ծ ես...— Վահանը իսկապէս շփոթուած էր երեւում։— Մենք այսօր ոչ միայն բաւականկն ձուկ որսացինք, այլեւ թէ ահագին ժամանակ ունենք մինչեւ երեկոյ։

— Ես կարծում էի, թէ մինչեւ երեկոյ ունեցած մեր ժամանակը անցնելու է ծովափին... Ջրի մօտ... Եւկալիպտի ստուերի տակ...

— Մտքովս չէր անցել...— խոստովանեց Վահանը. նա գրպանից դարչնագոյն թղթով փաթաթած մի անուշ հանեց ու պարզեց ինձ։— Վերցրո՛ւ... Քաղցրացրու բերանդ...

1955
Լոյս է տեսել «Պիոներ» ամսագրի
1956թ. Մարտի ամսատետրակի մէջ

ՎԱՐԴԱԳՈՅՆ ՀԵՂՈՒԿՈՎ ՍՐՈՒԱԿԸ

ՅՈՎԻԿԸ դպրոցից տուն վերադարձաւ ընկճուած տրամադրութեամբ։ Բանն այն է, որ մեր պատմութեան հերոսը բոլորովին չէր փայլում իր գնահատականներով։ Արդէն սովորական դարձած «միջակների» հետ յաճախ յայտնւում էին նաեւ «անբաւարարները»։

Յովիկը իր ձախորդութիւնների պատճառը համարում էր... ժամանակ չունենալը։ Եւ, իսկապէս, մինչեւ դպրոցից տուն էր վերադառնում, մինչեւ ճաշում էր, մինչեւ հանգստանում էր, մինչեւ խաղում էր ու մի փոքր էլ կարդում՝ օրն արդէն անցած էր լինում։ Իսկ դասերը... Դասերը մնում էին։

... Տատիկը անմիջապէս հասկացաւ, թէ ինչո՛ւ է անտրամադիր Յովիկը։ Խոհանոցից լսուեցին նրա դժգոհ քրթմնջոցները։

«Սկսուե՜ց»,— մտքում ասաց Հովիկն ու դուրս ելաւ։

Երկրորդ յարկի նախամուտքի բնակարաններից մէկի դռանը ամրացուած էր մետաղէ մի տախտակ՝

Ուսուցչապետ

ԼԵՒՈՆ ԱԴԱՄԱՍ

մակագրութեամբ։ Յովիկը սեղմեց զանգի կոճակը։

Դուռը բացեց ինքը՝ ուսուցչապետ Ադամասը։ Յովիկը բարեւեց եւ ներս մտաւ։

Նա վաղուց էր բարեկամացել եօթանասունամեայ ուսուցչապետի հետ։ Նրանք հիանալի ընկերութիւն էին անում եւ, չնայած տարիքների հսկայական տարբերութեան, կարողանում էին շատ լաւ հասկանալ իրար։

Ուսուցչապետը իր կեանքից հետաքրքիր դէպքեր էր պատմում Յովիկին, զրուցում էր բժշկութիւնից, երբեմն էլ երկուսով գնում էին կրկէս կամ նոր շարժապատկերներ դիտելու։

— Դու նորից ձախողել ես, Յովիկ,— մատը վեր ցցելով՝ ասաց ուսուցչապետը։

— Այո...— Յովիկը գլուխը կախեց եւ ձայնն իջեցնելով՝ շարունակեց.— դասերս պատրաստելու ժամանակ չունեմ։ Չեմ հասցնում, ուսուցչապետ... Ուղղակի ժամանակ չկայ։

— Հապա՛ նստիր, Յովիկ,— ժպտալով ասաց ուսուցչապետ Լեւոն Ադամասը։— Ժամանակ չունե՞ս... Տարօրինակ է։ Իսկ ինչպէ՞ս են քո ընկերները հասցնում։

— Եթէ օրը մի քիչ երկա՜ր լինէր...— հոգոց հանեց Յովիկը։

Ուսուցչապետ Ադամասի շագանակագոյն աչքերը մեղմ ժպտում էին ակնոցի հաստ ապակիների տակից։ Ուսուցչապետը սովորութիւն ունէր սրբիչ կապել գլխին, որովհետեւ վախենում է հարբուխից։ Նա սրբիչը կապում էր չալմայի պէս եւ դառնում էր ծիծաղելի... ակնոց եւ չալմայ... Չէ՛։ Ծիծաղելի էր թւում առաջին հայեացքից։ Նա աւելի շուտ դառնում էր չափազանց խորհրդաւոր, նոյնիսկ կարելի է ասել՝ խորհրդաւոր մէկը։

— Այո՛... Իսկապէս... Պէտք է օգնել քեզ,— մրմնջաց ուսուցչապետը։— Ուրեմն, այսպէս... Նախ գնանք աշխատասենեակ...

Ուսուցչապետ Լեւոն Ադամասի ընդարձակ աշխատասենեակի պատուհանները նայում էին բակի կողմը։ Յովիկը ակամայ նայեց դուրս՝ բակում խաղացող իր ընկերներին, որոնք թէ՛ խաղից չէին զրկւում եւ թէ դասերն էլ հասցնում էին սերտել։

Աշխատասենեակի մեծ մասը զբաղեցնում էին զանանազան ցուցանմուշներ՝ մարդկային մարմնի մասեր, որոնք պատրաստուած էին ստուարաթղթից եւ գիպսից։ Իսկ պատի երկայնքով գրադարանի մէջ բժշկութեան վերաբերեալ հարիւրաւոր հատորներ կային։

Սենեակի կենտրոնին դրուած սեղանի վրայ ապակէ խողովակների ու փորձանոթների մի ամբողջ անտառ կար։

— Նստի՛ր,— հրաւիրեց ուսուցչապետ Ադամասը։

Յովիկը նստեց։ Նա լարուած հետեւում էր ուսուցչապետի շարժումներին։ Սիրտը անհանգիստ խփում էր... Մի՞թէ ուսուցչապետը իսկապէս կարող է օգնել իրեն։

Ուսուցչապետ Լեւոն Ադամասը մօտեցաւ ապակեպատ պահարանին եւ վերի դարակից ապակեայ մի բաժակ վերցրեց։

Բաժակը լեցուն էր բաց֊վարդագոյն հեղուկով, որից ճերմակ պղպջակներ էին պոկւում։ Յիրաւի, շատ նման էր հանքային ջրի։

Ուսուցչապետը սեղանի վրայից մի սրուակ վերցրեց եւ բաժակի հեղուկից երկու բաժին զգուշութեամբ լցրեց նրա մէջ։ Յետոյ սրուակը խցանով ամուր փակեց ու նայեց Յովիկին։

Իսկ Յովիկը լուռ նստած՝ վախենում էր նոյնիսկ շնչել։

Մի՞թէ ուսուցչապետը կատակում է, թէ՞ ուզում է ինչ որ հետաքրքիր աճպարարութիւն անել։

Ակնոցով, գիշերանոցով ու գլխին փաթաթած սրբիչով, ուսուցչապետը յիրաւի շատ նման էր կրկէսի աճպարարներին։

Բայց ուսուցչապետը առանց կախարդական ձողիկի եւ խորհրդաւոր շարժումների, միանգամայն լուրջ տեսքով սրուակը մեկնեց Յովիկին ու ասաց.

— Ահաւասիկ... Ես կը փորձեմ քեզ օգնել... Ամէն անգամ պատճառ ես բերում ժամանակը։ Կը խմես վաղն առաւօտ, թէյից առաջ։ Այս հեղուկը քո օրը կ՚երկարացնի երկու անգամ։ Այսօր երեկոյեան մեկնելու եմ Պրահա. բժիշկների միջազգային ժողովի։ Անպայման նամակ կը գրեմ ու կը պատմեմ այս վարդագոյն հեղուկի գաղտնիքի մասին։

Յովիկը ապշահար նայում էր սրուակի մէջ պճպճացող հեղուկին։ Անմիջապէս խմելու ցանկութիւնը շատ մեծ էր... Բայց մեր հերոսը աշխատեց հեռու վանել այդ միտքը եւ իր մէջ խեղդել խմելու ցանկութիւնը։

— Ուրեմն, սիրելիս,— ասաց ուսուցչապետը։— Ես հրաժեշտ եմ տալու քեզ։

Յովիկը ամուր համբուրեց ուսուցչապետ Ադամասին, յետոյ վերցրեց սրուակն ու դուրս վազեց՝ յետեւից լսելով ուսուցչապետի ձայնը.

— Կը խմես վաղն առաւօտ։

... Ամբողջ օրը Յովիկը չկարողացաւ կենտրոնանալ որեւէ բանի վրայ։ Կարծում էք դիւրի՞ն է սպասել մի ամբողջ օր, երբ ձեռքիդ տակ ունես մի հրաշագործ հեղուկ, որ կրկնակի երկարացնում է ժամանակը։ Քանի֊քանի՛ անգամ նա որոշեց բացել խցանը եւ մի ումպով դատարկել սրուակի պարունակութիւնը...

Նա ուզում էր անմիջապէս ապացուցել բոլորին՝ մայրիկին, տատիկին, ընկերներին, որ յանցաւորը միայն ժամանակն է, որ չգիտես ինչպէս է անցնում֊վերջանում։ Բայց ամեն անգամ նրան զսպում էր ուսուցչապետի պատուերը. «Կը խմես վաղն առաւօտ»։

... ԱՄԲՈՂՋ գիշեր անկողնու մէջ անդադար շուռումուռ գալուց յետոյ Յովիկը քնեց միայն լուսադէմին։

Ատաւօտեան նա վեր կացաւ սովորականից մի քիչ ուշ։ Անմիջապէս հագնուեց, լուացուեց եւ հենց լոգարանի սենեակի մէջ էլ մէկ ումպով խմեց սրուակի պարունակութիւնը։ Թւում էր, թէ ուր որ է տեղի է ունենալու զարհուրելի մի փոփոխութիւն։ Բայց ոչինչ էլ չպատահեց։

Սովորականի պէս տատիկը կանչեց թէյ խմելու, իսկ ժամը ճիշտ ութին բոլորը տնից ելան՝ ամէն մէկը իր գործին շտապելով։

Ժամացոյցի սլաքները երկու անգամ դանդաղ շարժուելու որեւէ միտք չունէին։ Ընդհակառակը... Այսօր կարծես աւելի էին արագացրել իրենց ընթացքը։ Եւ գուցէ այդ էր պատճառը, որ Յովիկը դպրոցից ուշացաւ։

Սովորաբար նա տնից ելնում էր ժամը ութին եւ դպրոց էր հասնում առանց ուշանալու։

Գուցէ ժամացոյցը իսկապէս արա՞գ էր աշխատում։ Կամ գուցէ Յովիկը ինքն էր դանդաղ քայլել, կարծելով, որ եթէ ժամանակը կրկնապատկուել է, ապա շտապելու կարիք չկայ։

... Օրը նոյնպէս անցաւ սովորականի պէս։

Մի խօսքով, ժամանակի ընթացքի հետ որեւէ փոփոխութիւն տեղի չէր ունեցել։

Երեկոյեան Յովիկը կասկածներ ունեցաւ ուսուցչապետի տուած հեղուկի վրայ։ Մի՞թէ նա իրօք կատակել էր...

Յովիկը լրջօրէն անհանգստացաւ։ Եւ ինչ որ չափով էլ վիրաւորական բան զգաց...

... Տնեցիները վաղուց էին քնել, իսկ մեր պատմութեան հերոսի քունը չէր տանում։ Որոշեց կարդալ։ Գրապահարանից հանեց Դիւմայի «Սեւ կակաչը» եւ քիչ յետոյ արդէն խորասուզուած էր ընթերցանութեան մէջ։

Ժամացոյցը խփեց ժամը երկուսը... Յետոյ՝ երեքը...

Միայն լուսաբացին Յովիկը անդրադարձաւ, որ ամբողջ գիշերը անքուն է անցկացրել։ Չնայած դրան, նա որեւէ անհանգստութիւն չէր զգում։

Իսկ ժամանակը, ինչպէս միշտ, հոսում էր իր սովորական հունով։

Յաջորդ օրը նոյնպէս անցաւ սովորականի նման։

Իսկ երեկոյեան, երբ Յովիկը անկողին մտաւ, պարզուեց որ քունը չի տանում։

Կէսգիշերն անց որոշեց կարդալ։ Բայց ձեռքի տակ իրեն հետաքրքրող գիրք չունէր։ Որոշեց որ յաջորդ օրը պէտք է անպայման գրադարան գնալ։ Իսկ առայժմ միացրեց հեռատեսիլը։ Բայց կէսգիշերից յետոյ իրեն հետաքրքրող հաղորդում չգտաւ։ Տխուր եւ աշխարհից հիասթափուած հեռատեսիլն անջատեց ու նստեց գրասեղանի առաջ։

Ամենից սոսկալին ձանձրոյթն էր որ կամաց֊կամաց խժռում էր նրան։ Իսկապէս խժռում էր... Այդ զգացողութիւնը ուրիշ անուն չունէր եւ չէր էլ կարող ունենալ... Իսկապէս. աւելի անտանելի բան չի կարող լինել, քան երբ տանը բոլորը քնած են, դու էլ որեւէ անելիք չունես, եւ հակառակի պէս քունդ էլ չի տանում։ Յովիկը սկսեց ձանձրոյթից փնչացնել։

Եւ այսպէս անցաւ մէկ օր, երկուսը... Երեք օր... Իսկ այս տարօրինակ վիճակը շարունակւում էր։

Առաջինը տատիկը նկատեց, որ Յովիկը գիշերները անքուն է անցկացնում։ Յետոյ այդ մասին իմացաւ մայրիկը եւ, բնական է, խիստ անհանգստացաւ։ Որոշեց նոյնիսկ բժիշկ հրաւիրել...

Բժիշկը կարճահասակ, լիքը մարմնով, ճաղատ գլխով եւ ժպտերես մարդ էր։ Նա բծախնդիր քննութեան ենթարկեց հիւանդին, փղոսկրէ լսափողով ստուգեց սրտի վիճակը, թոքերի աշխատանքը, յետոյ շօշափեց կողոսկրները, նայեց Յովիկի աչքերի մէջ ու ոչ մի խախտում չյայտնաբերելով՝ բնականօրէն եզրակացրեց, որ տղան ոչ մի հիւանդութեամբ չի տառապում։

Մի քանի օր յետոյ, երբ մեր հերոսը արդէն յուսահատուել էր անտանելի ձանձրոյթից, փոստատարը մի նամակ բերեց, որ Պրահայից գրել էր ուսուցչապետ Լեւոն Ադամասը՝

«Բարեւ, Յովիկ.

Ինչպէս տեսնում ես՝ քեզ չեմ մոռացել։ Վստահ եմ, որ վարդագոյն հեղուկը խմել ես յաջորդ առաւօտ։ Դու կամք ունեցող տղայ ես։ Բնաւ մի՛ կասկածիր։ Յաջորդ առաւօտ խմելու իմ յանձնարարութիւնը մի նպատակ ունէր։ Դու պէտք է նաեւ ինքդ համոզուէիր որ այնքան կամք ունես, որ կարող ես համբերել մինչեւ յաջորդ օրը։ Եթէ վարդագոյն հեղուկը խմել ես, ուրեմն քո օրն արդեն երկարել է։ Քնելու պահանջ չունես։ Եւ հենց չքնելու հաշուին է երկարել քո օրը։

Քնելը քեզ համար անհրաժեշտութիւն չէ։ Այն ամէնը, ինչ տեղի էր ունենում քո մարմնի, յատկապէս ուղեղի հետ, հիմա փոխարինուել է վարդագոյն հեղուկով։

Քնելիս մարդու մկանները հանգստանում են, հանգստանում են նեարդերը, ուղեղը։ Մարդ հոգնում է՝ երբ մարմնի տարբեր մասերի մէջ կուտակւում են նիւթերի փոխանակումից մնացած աւելցուկները, որոնց չի հասել թթուածնի անհրաժեշտ քանակութիւն։ Վարդագոյն հեղուկը վնասազերծում է աւելցուկները եւ մարմինը մնում է առոյգ վիճակի մէջ։

Սիրելի Յովիկ. համոզուած եմ, որ հիմա այլեւս չես բողոքի ժամանակի սղութիւնից։ Որովհետեւ օրուայ մէջ բոլոր քսանչորս ժամերն էլ քո տրամադրութեան տակ են։ Ես կը վերադառնամ երկու շաբաթից։ Եթէ քո այդ վիճակը հաւանում ես, ապա հեղուկից դարձեալ կը նուիրեմ, որովհետեւ նրա ազդեցութիւնը ժամանակաւոր է։

Լ. Ադամաս, ուսուցչապետ»

«Ահա թէ ի՜նչ... Ուրեմն այլեւս քնելու պահանջ չեմ ունենալու։ Իսկ մայրիկը անհանգստանում էր, թէ տառապում եմ անյայտ մի հիւանդութեամբ»,— մտածեց Յովիկը եւ նոր միայն կռահեց, որ առաջուայ համեմատութեամբ դասերի վիճակը բոլորովին չի փոխուել։

ՊՐԱՀԱՅԻ օդակայանում ուսուցչապետ Ադամասին յանձնեցին մի ծրար։ Արդէն սավառնակի մէջ նա բացեց նամակն ու կարդաց.

«Սիրելի ուսուցչապետ.

Վարդագոյն հեղուկի ազդեցութիւնն արդէն անցել է։ Երկու շաբաթից աւելի անքուն մնալուց յետոյ, երէկ գիշեր այնպիսի հաճոյքով անկողին մտայ քնելու, որ դժուար է պատկերացնել։

Օգնութեան համար շնորհակալ եմ, սիրելի ուսուցչապետ։ Բայց նոր սրուակի կարիք չունեմ։ Գիտէ՞ք... այնքան էլ հաճելի չէ, երբ գիշերները ձանձրոյթից զբաղւում ես գորգի վրայի նախշերը հաշուել։

Հիմա գիտեմ, որ գիշերուայ վրայ չարժէ աչք դնել, երբ ամբողջ ցերեկն է մարդու տրամադրութեան տակ։ Եւ դասերը սերտելու համար վարդագոյն հեղուկը բոլորովին աւելորդ է։ Կարեւորն այն է, երբ մարդ ինքն է որոշում եւ կարգաւորում իր ժամանակը։

Մայրիկը ասում է, թէ զարմացած է ինձ հետ կատարուած փոփոխութիւնների վրայ... Թող որ զարմանայ... Ինչը մեր գաղտնիքն է՝ լաւ կը լինի որ մեր գաղտնիքն էլ մնայ։ Ճի՞շտ է։

Ձեր՝ Յովիկ»

1956

ՍԱԹԻ ԳԱՂՏՆԻՔԸ

Ա

ԲԱՆԱԼԻՆ երկու անգամ պտտուեց փականի մէջ. եւ Տիրանը հասկացաւ, որ առանց պատիժը կրելու ներման մասին ոչ մի խօսք լինել չի կարող։

Նա մի անգամ էլ ձայն տուեց, բայց գիտէր, որ ի զուր է, քանի որ մօրաքոյր Աստղիկը միեւնոյն է՝ ձեւանալու էր, թէ ոչինչ չի լսում։

Տիրանը գիտէր, որ հիւրը տանտիրոջ տանը ինչ֊ինչ օրէնքների համաձայն ունենում է բազմաթիւ արտօնութիւններ եւ արտակարգ ընդունելութիւն։ Երկու օր էր արդէն, ինչ նա հիւր էր եկել մօրաքոյր Աստղիկին՝ քաղաքամերձ ամառանոց, իր արձակուրդի վերջին շաբաթը անցկացնելու։ Այս ամառանոցում էր ապրում նաեւ պապիկը. նրան ոչ ոք եւ ոչ մի աղմուկ չէր խանգարում աշխատելիս։

Տիրանին ստիպում էին որ լաւ ուտի, լաւ քնի, առաւօտները այնքան զգոյշ էին քայլում, որպէսզի յանկարծ չանհանգստացնեն։ Այս ամէնից նա ի հարկէ բաւականութիւն էր ստանում եւ հենց այդ պատճառով էլ սիրում էր աւելորդ քմահաճութիւններ անել։

Պատահում էր, որ երբ Տիրանը տարւում էր հեռատեսիլի հաղորդումներով եւ մոռանում էր քնելու մասին, մօրաքոյրը խիստ հայեացքով նայում էր նրան ու յիշեցնում. «Տիրա՛ն, բաւական չէ՞... Վե՛ր կաց՝ քնելու»։

Իսկ դա վիրաւորական էր։ Չէ՞ որ Տիրանն արդէն մեծ էր։ Տասնմէ՜կ տարեկան։ Բայց աւելի անհանդուրժելի էր, երբ այդքան մեծ տղային ինչ որ հիմար մի պատճառով փակում են պապիկի աշխատասենեակի մէջ եւ խոստանում, որ մինչեւ խելքը գլուխը չհաւաքի բակի երես չի տեսնի։

... Ընդհանրապէս այդ սենեակում Տիրանը հազուադէպ էր լինում, քանի որ պապիկը միշտ աշխատում էր։

Նրա գրասեղանի վրա խոշոր ու ծանր գրքերը անպակաս էին։ Տիրանը հոգոց հանելով մտածում էր, թէ արդեօք կը լինի՞ ժամանակ, երբ իր համար հասկանալի լինեն այդ գրքերը։

Պապիկը հնէաբան էր։ Ճիշտ է, Տիրանը այդ բառի իմաստը չէր հասկանում, բայց գիտէր, որ նա զբաղւում է խոշորացոյցով կիսափտած, դեղնած ոսկորներ զննելով։ Երբ պապիկի տրամադրութիւնը լաւ էր լինում, իսկ տրամադրութիւնը լաւ էր լինում, երբ պապիկի ծունկը չէր ցաւում, Տիրանը մօտենում, հենւում էր նրա ծնկին եւ սպասում, թէ ի՞նչ նոր բաներ կը պատմի Երկրի վրայ միլիոնաւոր տարիներ առաջ բնակուող, ամենաբարձր շէնքից էլ մեծ, հսկայ մողէսների մասին։

— Իսկ մարդիկ չէի՞ն վախենում այդ... այդ մողէսներից,— սարսափած այն մտքից, որ քաղաքի մէջ յանկարծ կարող են այդպիսի հրեշներ յայտնուել, հարցնում էր Տիրանը։

— Ո՛չ,— պատասխանում էր պապիկը։— Այդ մողէսները ապրել են մեզոզոյեան դարաշրջանին, երբ դեռ նոյնիսկ մարդը գոյութիւն չունէր։ Խիտ անտառների, տափաստանների, օվկիանոսների, ծովերի եւ նոյնիսկ օդի տէր֊տիրականները միայն այդ արարածներն էին։

— Պապիկ... բայց մողէսը ինչպէ՞ս էր կարողանում թռչել։

— Դրանք թռչող մողէսներ էին... Կարելի է ասել՝ այսօրուայ թռչունների նախնիները...— աչքերը կկոցած եւ ծխամորճից մի փոքրիկ ծխաքուլայ բաց թողնելով՝ բացատրում էր պապիկը։— Այդ մողէսներից իւրաքանչիւրը իր անունը ունի։

Եւ պապիկը թուարկում էր նախնադարեան մողէսներին իրենց անուններով՝ ստեգոցեֆալ, պարէյազավր, դինոզավր, բրոնտոզավր, պլէզիոզավր եւ էլի շատ «զավրեր», որոնց յիշելը շատ դժուար էր։

Նա քիչ բան էր հասկանում այս ամէնից։ Բայց շատ հաճելի էր պապիկի ծնկին հենուած՝ զրուցել այնպէս, ինչպէս նրան այցելող գիտնականները։

Բ

ՏԻՐԱՆԸ որոշեց աչքի անցկացնել աշխատասենեակը, որ միշտ էլ հետաքրքիր եւ միեւնոյն ժամանակ նոյնիսկ խորհրդաւոր էր եղել նրա համար։

Լուսամուտի մօտ դրուած էր քանդակազարդ, կարմիր փայտով պատրաստած գրասեղանը։ Դիմացի անկիւնին մինչեւ առաստաղ էին հասնում գրքերով ծանրաբեռնուած գրապահարանները։ Իսկ գրասեղանի մօտ ապակէ փեղկերով մի պահարան էլ կար, որի դարակները կքուել էին խոշոր ու անճոռնի ոսկորների տակ, որոնք կարծէս գուլիվերեան հսկաների գերեզմանոցից հանուած լինէին։ Ի դէպ, դեղնած ոսկորները ամէն տեղ էին։ Նոյնիսկ պատուհանների գոգերին։

Տիրանը մօտեցաւ այդ պահարանին։ Բայց յանկարծ չկարծէք, թէ նրան հրապուրեցին ոսկորները։

Ո՜չ...

Պահարանի աջակողմի դարակին, կրկնակի փեղկի տակ դրուած էին դեղնա֊կարմրաւուն սաթի կտորներ։ Նրանք նման էին հղկուած ու փայլուն ծովաքարերի, միայն թէ թափանցիկ էին։ Սաթի այդ կտորների մէջ կային տարօրինակ բզեզներ, ճանճեր եւ ուրիշ միջատներ, որոնց Տիրանը երբեւէ չէր տեսել, առաւել եւս չէր լսել նոյնիսկ անունները...

Ամենից աւելի Տիրանին հետաքրքրում էր սաթի կտորներից մէկը, որի մէջ դեղնա֊արծաթագոյն մի գնդիկ էր զմռսուել։

Մի առիթով մօրաքոյր Աստղիկը պատմեց, թէ ինչպէս են հեռու֊հեռաւոր ժամանակներին այդ միջատներն ու արծաթաւուն գնդիկը յայտնուել սաթերի մէջ։

— Միլիոնաւոր տարիներ առաջ,— ասաց նա,— Հողագնդի վրայ աճում էին հսկայական ծառեր, որոնցից խեժ էր ծորում ճիշտ այնպէս, ինչպէս հիմա խեժ է ծորում եղեւնիներից կամ հենց պարտէզի դեղձենիներից կամ բալենիներից... Միջատները թռչելիս անզգոյշաբար կպչում էին այն խեժին, որ շարունակ ծորալով՝ բոլոր կողմերից ծածկում էր նրանց։ Յետոյ խեժը կարծրանում էր... Եւ կարծրանալով՝ դարերի ու հազարամեակների ընթացքին դառնում էր սաթ։ Գիտնականները սաթի մէջ զմռսուած միջատները ուսումնասիրելով՝ կարողանում են որոշել, թէ շատ վաղ ժամանակներին ինչպիսին է եղել կեանքը Հողագնդի վրայ։

Այդ պահին մօրաքրոջ սիրելի ծուռթաթ շնիկի խելքին չգիտես ինչ փչեց, որ մօտեցաւ Տիրանին։ Եւ Տիրանն էլ ոտքը առաջ պարզեց եւ ամուր սեղմեց շնիկի թաւամազ պոչը։

Հետաքրքիր պատմութիւնն աւարտուեց սոսկալի մի վնգստոցով ու աղիողորմ կլանչոցով։ Մօրաքոյրը յուսահատ ու անօգնական տարածեց ձեռքերը եւ զայրոյթից նոյնիսկ չկարողացաւ դիտողութիւն անել։

Տիրանը այնպէս էլ չիմացաւ արծաթաւուն գնդիկի եւ դեղնաւուն սաթի գաղտնիքը։

... Եւ հիմա նա զգուշութեամբ բացեց ապակէ փեղկը, ոտքի թաթերի վրայ վեր ձգուեց, մատները հասցրեց դարակին եւ վերցրեց սաթի կտորը։

Հենց նոր էր հարմարաւէտ տեղաւորուել բազմոցին եւ սկսել էր մանրազննին ուսումնասիրութեան ենթարկել իր աւարը, երբ լսուեց փականի մէջ պտտուող բանալու ձայնը։

Տիրանը անմիջապէս թաքցրեց սաթը։ Նրա դէմքը ընդունեց այնպիսի խեղճ մի արտայայտութիւն, որ պապիկը միայն բարկացկոտ հայեացքով ոտքից գլուխ չափեց Տիրանին եւ առանց խօսք ասելու՝ մատով ցոյց տուեց դէպի դուրս։

Գ

ԻՆՉՊԷՍ միշտ, հիմա էլ ոչ ոք չէր ուզում նկատած լինել Տիրանին։

Դա պատժի եզրափակիչ մասն էր։ Եւ այդ մասը աւելի անտանելի էր, քանի սենեակի մէջ փակուած մնալը։

Այսպիսի դէպքերում Տիրանը հաստատապէս որոշում էր այլեւս ոչ մի զանցանք չկատարել։ Այդ որոշումը ուժի մէջ էր մնում այնքան ժամանակ, մինչեւ տնեցիներից մէկն ու մէկը այլեւս չկարողանալով իրեն զսպել՝ ժպտում էր։ Եւ ժպտում էր գաղտագողի։ Այնպէս որ միւսները չնկատեն։

Բայց բաւական էր, որ ինքը՝ Տիրանը նկատէր... Նա տեղնուտեղը մոռանում էր այլեւս զանցանք չկատարելու իր որոշումը։ Եւ նորից սկսում էր իր աւերածութիւնները աւելի մեծ եռանդով... Թէեւ հիմա արդէն աչքի առաջ պէտք է ունենար հեռատեսիլ չդիտելու հեռանկարը։

Բայց այսօր Տիրանը շատ աւելի հետաքրքիր զբաղմունք ունէր։ Առանց ծպտուն հանելու՝ նա ննջարան մտաւ եւ փակուեց։

Մի քանի ժամ փակուած՝ նա զմելիով քերում էր սաթը։ Քերում էր բացառիկ զգուշութեամբ, որպէսզի յանկարծ արծաթաւուն գնդիկը չվնասուի։ Վերջապէս նրան յաջողուեց հնադարեան ծառի խեժից հանել գնդիկը։ Բայց այդ յաջողութիւնը նրան ոչ թէ ուրախացրեց, այլ ծանր հիասթափութիւն պատճառեց, քանի որ պարզուեց, թէ գնդիկը սովորական կրաքարի մի կտոր է եւ արծաթաւուն փայլն էլ եղել է սաթի շնորհիւ։

Հենց սեղանիկի վրայ էլ նա թողեց գնդիկն ու զմելին եւ դուրս վազեց՝ աւելի հետաքրքիր խաղ յօրինելու։

Խաղով տարուած՝ նա նոյնիսկ չնկատեց, թէ երբ մայր մտաւ արեւը։ Նա սթափուեց մօրաքոյր Աստղիկի ձայնից, որ յիշեցնում էր, թէ արդէն ընթրելու ժամանակն է։

Դ

ՅԱՋՈՐԴ առաւօտ Տիրանը արթնացաւ տարօրինակ մի բզզոցից։

Արեւի շողերը պատուհանի վարագոյրների արանքից ներս էին թափանցել եւ դիմացի պատին լուսաւոր շերտեր ու շրջաններ էին նկարել։ Փոշու մանրիկ, հազիւ նկատելի հատիկները անհանգիստ շերեփուկների նման լողում էին արեւի շողերի մէջ։

Բզզոցը այնքան տարօրինակ էր, որ աչքերը կիսաբացելով՝ Տիրանը վստահ էր, թէ տեսնելու է ճպուռների կամ մայիսեան բզեզների մի ամբողջ պարս։ Յիրաւի, բզզոցը այնքան սաստիկ էր, որ կարելի էր կարծել, թէ այդ աղմկարար միջատները ինչ որ չար դիտաւորութեամբ վաղ առաւօտից իրենց զօրքը հանել են քնած տղայի դէմ։

Տիրանը ոչ մի պարս կամ միջատների զօրք չտեսաւ, թէեւ բզզոցը շարունակւում էր։

Բայց մէկ էլ արեւի շողերի տակ մի վիթխարի ճպուռ ասուպի պէս փայլեց, որպէսզի յաջորդ պահին նորից անհետանայ սենեակի կիսամութի մէջ։

Տիրանը տեղից վեր թռաւ։

Ճպուռը կը լինէր մօտ կէս մետր։ Իսկ թեւերը... Թեւերը ուղղաթիռի պտուտակների չափ կը լինէին։ Ճպուռը այնպիսի ուժով ու արագութեամբ էր թափահարում, որ Տիրանի դէմքին փչում էր չարագուշակ մի հով։

Տիրանը մի կողմ քաշեց վարագոյրները։ Ճպուռը բզզում էր առաստաղի քիւի տակ։ Տղան որոշեց... այո, նա որոշեց ճպուռին բռնել...

Անկողնի ծածկոցով նա սկսեց հետապնդել ճպուռին։ Աւելի ճիշտ՝ հալածում էր եւ ոչ թէ հետապնդում։ Ճպուռը կարծես հասկացաւ տղայի դիտաւորութիւնը եւ սկսեց պտտուել սենեակով մէկ՝ առանց որեւէ տեղ նստելու։ Տիրանը աւելի եռանդով շարունակեց հալածել։

Եւ յանկարծ ճպուռը նստեց։

Նստեց տղայի գլխին։

Մինչ Տիրանը կը հասկանար, թէ ինչ է լինում, կէսմետրանոց ճպուռը մի քիչ աւելի առաջ եկաւ, իջաւ դէպի դէմքը... Իսկ յետոյ... Տիրանը սոսկալի մի ցաւ զգալով ճակատին՝ բղաւեց որքան ուժ կար թոքերի մէջ։

Նա ձեռքերը թափահարեց՝ ճպուռին քշելու համար եւ հաւասարակշռութիւնը կորցնելով՝ ընկաւ գետնին։

Յետոյ, կարծես նիրհի մէջ զգաց, թէ ինչպէս ներս վազեցին պապիկը, մօրաքոյր Աստղիկը՝ որ չէր հասցրել մազերը սանրել, եւ էլի ինչ որ ստուերներ։

Ե

ՍԵՆԵԱԿԻ մէջ լռութիւն էր տիրում։ Տիրանը պառկած էր. նրա գլուխը փաթաթել էին վիրակապերով։ Անտանելի ցաւերից այնքան էր բղաւել եւ հիմա արդէն հոգնած՝ միայն հազիւ տնքում էր։

Երբ իմացան որ նրան խայթել է վիթխարի ու ճպուռանման միջատը՝ բժիշկներն ու կենդանաբան մասնագէտները իրենց այցելութիւններով ուղղակի ձանձրացրեցին Տիրանին։ Բժիշկները չէին խնայում ոչ իրենց եւ ոչ էլ տղային. նրանք շարունակ ինչ որ հեղուկներ էին ներարկում, հաբեր էին տալիս, իսկ մօրաքոյր Աստղիկը ստեպ֊ստեպ չափում էր ջերմութիւնը։

Հենց քիչ առաջ հերթական ներարկում անելուց յետոյ պապիկի վաղեմի բարեկամ բժիշկը կիսաձայն, որպէսզի Տիրանը չարթնանայ, ասաց.

— Այսպիսի անսպասելի պատահարներ լինում են։

— Ի հարկէ,— պատասխանեց պապիկը,— երբեմն պատահում է, որ տարիներ, հարիւրամեակներ շարունակ բոյսերի սերմերը չեն կորցնում իրենց ծլունակութիւնը։ Սաղմը ընկնելով անբարէնպաստ պայմանների մէջ ոչ թէ մեռնում, այլ միայն դանդաղեցնում է իր կեանքը։ Եւ առաջին իսկ պատեհ առիթով արթնանում է, սթափւում եւ... եւ խնդրեմ... եօթը կամ ութը հարիւր տարուայ ցորենի հատիկը ծիլ է տալիս...

Պապիկը շատ ցածր էր խօսում եւ Տիրանը շունչը պահեց, որպէսզի կարողանայ ամէն բառը լսել։

— Ուրեմն, դու պնդում ես, որ այդ միջատը ծնուել է նախնադարից մեր օրերը հասած ձուիկի՞ց։

— Ոչ թէ նախնադարից, այլ քարածխային դարաշրջանից... Այսինքն մի ձուից, որ ունեցել է առնուազն երեք հարիւր միլիոն տարուայ սաղմնային քնած կեանք։

— Անհնարին բան է,— գրեթէ բողոքեց բժիշկը։

— Գրեթէ անհնարին,— ճշտեց պապիկը։— Ձուն յայտնուել է բարեբաստիկ, ապահով պայմանների մէջ։ Սաթը նրա համար դարձել է հրաշալի մի պատեան... Ես նկատի ունեմ ծառի խեժը... որ յետոյ է դարձել սաթ...

— Բայց մի՞թէ հնարաւոր է միջատի այդքան արագ մեծանալը։

— Բայց եթէ ճպուռի նման այդ միջատը դեռ աւելի՞ էր մեծանալու... Եթէ նա ընդամէնը փոքրիկ նորածի՞ն էր... Յամենայն դէպս ափսո՜ս... Աղջիկս՝ Աստղիկը խուճապի մէջ ընկաւ... Տեսնելով վիթխարի միջատին թոռանս գլխին նստած՝ հողաթափով այնպէս ճզմեց, որ ինձ հազիւ յաջողուեց գոնէ փրկել թեւերը, գլուխը եւ պոչի մի փոքրիկ մաս... Ո՞վ գիտէ թէ որպիսի չափերի էր մեծանալու մի քանի օրուայ ընթացքին...

— Ափսոս, ի հարկէ՝ ափսոս... Գիտե՞ս... Ինձ այլեւս երբէք առիթ չի լինի բուժել այնպիսի հիւանդի, որին խայթել է երեք հարիւր միլիոն տարի առաջ ապրած միջատը։

— Եթէ միայն կռահած լինէի, թէ ձուն իր ծլունակութիւնը չի կորցրել,— հառաչեց պապիկը։— Գիտութեան համար շատ մէծ կորուստ էր։ Փաստօրէն ձեռքից փախցրեցինք կենդանի մի բրածոյ... Հաստատ պէտք է պատժել այդ անպիտան տղային...— Այս լսելով՝ Տիրանը պառկած տեղը կծկուեց։— Բայց չգիտեմ, թէ ի՞նչ պատիժ պէտք է տալ։

— Նրան արդէն ճպուռը պատժել է,— ասաց բժիշկը։

— Այնուհանդերձ...— պապիկը ինչ որ բաներ քրթմնջաց, որից Տիրանը ոչինչ չհասկացաւ։

... Ճակատի ցաւը չէր անցնում։ Հոնքի վերեւ, որտեղ խայթել էր ճպուռը, կարծես շիկացած արդուկ էին սեղմել։

Բայց Տիրանը իրեն լաւ էր զգում։ Բժիշկը նրան մեծ տղայ էր ասել։ Մի շատ կարեւոր բան, որ չէին ուզում նկատած լինել մօրաքոյր Աստղիկն ու պապիկը։

Ճիշտ է, պապիկի այդ «այնուհանդերձը» բոլորովին չէր հրապուրում Տիրանին, բայց նա նոյնիսկ երջանիկ էր զգում իրեն։

Ի՜նչ փոյթ որ ճպուռը սատկել էր։ Ի՜նչ փոյթ որ պապիկը զրկուել էր կենդանի բրածոյից։

Տիրանը պատկերացնում էր, թէ ինչպէս են զմայլելու դասընկերները եւ ինչպէս է Յասմիկը սարսափահար ճչալու, երբ ինքը հպարտութեամբ կը պատմի, որ արձակուրդի օրերին իրեն խայթել է երեք հարիւր միլիոն տարի սրանից առաջ ապրող ճպուռների ձագուկը...

1956

ՄԱՐՍԵՑԻՆԵՐԸ

ՎԵՐՋԻՆ ժամանակներս Նարինէն աւելի ինքնամփոփուել ու լռակեաց էր դարձել։ Միշտ ժպիտով լի նրա խաժ աչքերը այժմ շրջապատից կարծես ինչ որ խորհրդաւոր գաղտնիք էին թաքցնում։

... Ես յաճախ էի այցելում նրան։ Մենք զրուցում էին զանազան հարցերի շուրջ։ Նա սիրով էր պատմում փորձարանի մէջ իր կատարած կենսաբանական փորձերի մասին։

Ճիշտ ժամը ութին Նարինէն միացնում էր հեռատեսիլը։ Այդ ժամին հաւաքւում էին նաեւ դրացիները, որոնք դեռ հեռատեսիլ չունէին. եւ սկսւում էր հետաքրքիր հաղորդումների խմբովին դիտելը։ Ի դէպ, Նարինէն սիրում էր անդադար կատարելագործել հեռատեսիլը։ Փոքր հասակից նա ռադիոսիրող էր։ Եւ հիմա շարունակ փորփրում էր հեռատեսիլը՝ որպէսզի հնարաւոր լինի հեռու, շատ աւելի հեռու կայանների հաղորդումներ դիտելը։

Այդ օրը, երբ մեր պայմանաւորուած ժամին այցելեցի Նարինէին՝ բանից պարզուեց, որ տանը չէ։ Եւ դա ի հարկէ զարմանալի էր։

— Ոչինչ, մենք կը դիտենք հաղորդումները եւ կը սպասենք Նարինէին,— ասացի նրա փոքր եղբօրը։

— Նա արգելել է հեռատեսիլը միացնել,— դժգոհութեամբ ասաց փոքրիկ Վահէն, որ իր հերթին սիրում էր դիտել մանկական հաղորդումները։— Տարել է իր սենեակ եւ ոչ ոքի թոյլ չի տալիս մտնել։

«Ա՛յ քեզ նորութիւն,— շուարեցի ես։— Այդ արդէն աներեւակայելի է... Նարինէից բոլորովին անսպասելի»։

— Գիշերները իր սենեակի մէջ փակւում եւ միայն ինքն է դիտում,— շարունակեց Վահէն։— Երբեմն նստում է մինչեւ առաւօտ։

Անորոշ կասկածներ սողոսկեցին իմ մէջ։ Գուցէ Նարինէն բոլորովին այլ գործ ունի... Գիշերները ոչ մի կայան հաղորդումներ չի տալիս։

Այնուհետեւ մէկ ամբողջ շաբաթ անհնար եղաւ նրան հանդիպել։

... Գրասեղանի առաջ նստած՝ գրում էի։ Մի նոր պատմուածք էի հղացել եւ չէի կարծում թէ սովորական անհետաքրքիր մի բան է լինելու գրածս։ Դուրսը անձրեւ էր գալիս։ Պատուհանի ապակիների վրայով հոսող ջրի բարակ շիթերը սեղանի լամպի լոյսի տակ փայլում էին գեղադիտակի գոյներով։ Անձրեւ խոշոր կաթիլների հարուածներից թիթեղապատ տանիքը խուլ, բայց հաճելի կտկտում էր։

Մութ երկնքով մէկ փայլատակեց կայծակը։ Որոտին միաձուլուեցին ինչ որ ձայներ... Արդեօք դո՞ւռն էին բախում...

Մի կողմ հրեցի թղթի տրցակը եւ փորձեցի կենտրոնանալ։ Հայեացքս ընկաւ ժամացոյցին։ Արդէն ուշ էր... Գրեթէ կէսգիշեր։

Բախոցը կրկնուեց։ Ի հարկէ, դուռն էին բախում։ Ես ելայ ու շտապեցի միջանցք։

Ո՞վ կարող էր լինել այսքան ուշ ժամի։

Դուռը բացելով՝ իմ դիմաց տեսայ... Նարինէին։ Նա փաթաթուել էր խեժաթիկնոցով ու նոյնիսկ թուաց թէ այնպէս է պաղել, որ դողացնում է։ Գունատ դէմքին փայլում էին անձրեւաջրի մանրիկ կաթիլները։

Նա մտաւ ու հանեց խեժաթիկնոցը։

— Ինչպէ՜ս եմ վազել,— ժպտաց նա, յետոյ ծանր շունչ քաշեց ու ասաց,— ուզում էի րոպէ առաջ քեզ տեսնել։ Ազա՞տ ես... Կարո՞ղ ես ինձ լսել։

— Խնդրեմ,— անսպասելի այցելութիւնից անակնկալի եկած՝ նրան առաջնորդեցի հիւրասենեակ։

— Մեզ չե՞ն լսի,— հարցրեց նա շուրջը նայելով։

— Հազիւ թէ,— ասացի ես եւ տեսնելով, թէ նա ինչպէս է դողում՝ առաջարկեցի տաք թէյ։

Նա նորից շուրջը նայեց տարօրինակ մի հայեացքով ու ասաց.

— Այո՛, այո՛... Մրսել եմ...

Շտապեցի խոհանոց, ջուր լցրեցի թէյամանի մէջ՝ տաքանալու եւ վերադարձայ հիւրասենեակ։

— Ինձ թւում է թէ ինչ որ սոսկալի բան է կատարւում ինձ հետ, Կարէն,— գրեթէ սարսափով ասաց նա։— Ես խելագարւում եմ...

Նարինէն գլուխն առաւ ափերի մէջ՝ ասես ցանկանալով իր տեղը պահել անհետացող բանականութիւնը։

— Հանգի՜ստ... Հանգի՛ստ,— ինքս էլ շուարած կրկնում էի ես։ Յետոյ յիշելով երեւի արդէն եռացող ջուրը՝ շտապեցի խոհանոց։

Տաք թէյը խմեցինք լուռ ու դանդաղ... Նարինէի դէմքը ծածկուեց քրտինքի մանրիկ կաթիլներով։ Թէյը խմելու հետ միաժամանակ նա երբեմն ինձ էր նայում աչքերի տարօրինակ, չոր փայլով...

— Կարէն,— վերջապէս նա խօսեց խուլ ձայնով։— Հնարաւո՞ր է, որ Մարսի վրայ կենդանի արարածներ լինեն։

— Իսկ ինչո՞ւ չէ...— պատասխանեցի ես։

Նա լռեց եւ քիչ անց նորից խօսեց գրեթէ շշուկով.

— Իսկ նրանք ինչպիսի՞ն կարող են լինել... Արդեօք մեզ նմա՞ն...

— Ո՞վ գիտէ... Այդ հարցին դեռ ոչ ոք չի կարող որոշակի պատասխան տալ։

— Իսկ որեւէ ենթադրութիւն անելու հնարաւորութիւններ կա՞ն։

Ես ոտքի ելայ, յետ ու առաջ քայլեցի փափուկ գորգի վրայ. միաժամանակ փորձում էի յիշել այն ամէնը, ինչ կարդացել էի մարսեցիների մասին։

— Ուէլսի կարծիքով,— ես սկսեցի իմ դատողութիւնները,— մարսեցիները բաւականին այլանդակ արարածներ են։ Պարզապէս մսագունդ։ Ունեն եռանկիւնի բերան եւ վիթխարի աչքեր, որոնք տեղաւորուած են մարմնի գլխանմնան ելուստի վրայ։ Նրանց մորթը շատ մուգ է եւ իւղոտ...

— Այդ ամէնը երէկ նորից եմ ընթերցել,— ընդհատեց Նարինէն։— Դու պատմիր գիտականօրէն հիմնաւորուած, ճշմարտութեանն աւելի մօտ ենթադրութիւնները։ Գուցէ մարսեցիները ո՛չ բերան ունեն եւ ո՛չ էլ աչքեր։ Գուցէ նրանց կազմուածքը բոլորովին ուրիշ է։ Ճիշտ չէ՞... Նրանք կարող են մեզ նման չլինել։ Նրանք մեզ նման չեն,— կրկնեց նա՝ բարձրացնելով ձայնը ու կարծէս ինքն իրեն համոզելու համար որ երկրաբնակների եւ մարսեցիների միջեւ հսկայական տարբերութիւն կայ։

— Ո՛չ,— ասացի ես,— գիտնականներից շատերի ենթադրութեամբ՝ նրանք կարող են նոյնիսկ շատ աւելի նման լինել մեզ։

— Ինչպէ՞ս թէ... Բաւական է... Լռի՛ր,— գրեթէ շշուկով, կարծես կողմնակի մէկը կարող էր ականջ դրած լինել մեր զրոյցին, ասաց Նարինէն։— Խնդրում եմ ասա՛ որ նրանք որեւէ նմանութիւն չունեն մեզ հետ։ Ասա՛։ Այլապէս կարող եմ նոյնիսկ խելագարուել։

Յետոյ աչքերը գոցեց եւ թոյլ ձայնով աւելացրեց.

— Դու միայն պատմիր ինչը քեզ յայտնի է։ Պատմիր գիտական ենթադրութիւնների մասին...

Ես ջրամանից ջուր լցրեցի բաժակն ու խմեցի։

Ի՞նչ էր պատահել այս կենսուրախ ու ժպտերես աղջկան, որի համար Կոմիտասից ու Եկմալեանից այն կողմ միայն Հենդելն ու Պերգոլեզին էին, բայց բնա՛ւ որեւէ մարսեցի։ Ի՞նչ էր պատահել, որ հիմա նա այսքան անհանգստացել էր մարսեցիների խնդրով։

Ջանալով որեւէ շեղում չկատարել գիտական հիմքերից, որոշեցի հնարաւորին չափ պարզօրէն պատմել մարսեցիներին վերաբերող գլխաւոր ենթադրութիւնները։

— Գիտուններից շատերն են համոզուած, որ մարսեցիները, եթէ նրանք գոյութիւն ունեն, պէտք է ընդհանուր առումով նման լինեն երկրաբնակներին,— ասացի ես։— Անպայման աչքեր են ունենալու։ Առնուազն երկուսը. քանի որ միայն երկաչքանի տեսողութիւնն է թոյլ տալիս ընկալելու շրջապատող աշխարհի խորութիւնը... ծաւալը... Մարսեցիները ունենալու են նաեւ լսելու հնարաւորութիւն եւ ոչ միայն կարողանալու են լսել, այլեւ շօշափել... Մի խօսքով ունենալ բոլոր զգայարանները... Եւ հնարաւոր է աւելին, քան ունեն երկրաբնակները։ Այդ զգայարանները լինելու են գլխուղեղին մօտիկ... Գրգիռները արագօրէն տեղ հասնելը կենսական նշանակութիւն ունի... Նրանց մարմինը հաւանաբար ունենալու է նոյն չափը, որպիսին մերն է... Հակառակ պարագային ներուժը ուղեղին չի բաւականացնի մարմնի տարբեր մասերը կառավարելու համար։ Մարսեցիների սննդամթերքի հիմնական բաղադրիչները լինելու զանազան բոյսեր եւ արմտիքներ։ Նաեւ բուսակերութիւնն է նպաստում որպէսզի դունչը փոքրանայ եւ դրա հաշուին մեծանայ գանգուղեղի տուփը։ Մարսեցիների վերջաւորութիւնները պէտք է զարգացած լինեն... Այլապէս նրանք չեն կարող զանազան անհրաժեշտ գործիքներ պատրաստել եւ օգտագործել։ Ողնաշարը ուղիղ պէտք է լինի։ Ուղիղ ողնաշարը նպաստում է տեսադաշտը մեծացնելուն։ Թէ ինչպիսի արտաքին եւ իմ կարծիքով ոչ այնքան էական տարբերութիւններ կարող են նրանք ունենալ մեզնից, ապա այդ արդէն պայմանաւորուած է Մարս մոլորակի բնութեան այլ եւ այլ առանձնահատկութիւններով։

... Դուրսը շարունակւում էր յորդ անձրեւը։ Լսուեց որոտի ամեհի ձայնը եւ անձրեւի կաթիլները մի նոր ուժով սկսեցին թմբկահարել լուսամուտների ապակիները։

Նարինէն լարուած եւ մտասոյզ՝ դուրս էր նայում։ Մութ ապակիների մէջ երեւում էր նրա տագնապած դէմքի արտացոլումը։ Ես դարձայ նրա կողմը։ Աչքերի մէջ դեռ մնում էր տարօրինակ ու արտասովոր փայլը։

Երկնակամարից հսկայական եւ ճիւղաւորուած մի հարուածով շանթը գահավիժեց երկրի վրայ։ Շրջապատը լուսաւորուեց լուսանկարչական գործիքի բռնկումի պէս։ Մի ակնթարթ միայն երեւացին հաստաբուն եւ երկայն կաղամախիների ուրուագծերը։ Յետոյ ամէն բան նորից թաղուեց գիշերային ջրիկ խաւարի մէջ։

Ժամացոյցը խփեց ժամը երկուսը։ Եւ Նարինէն ոտքի ելաւ։

— Ես կ՚ուղեկցեմ,— ասացի ես։

— Մի՛ անհանգստանա...— ասաց նա եւ փաթաթուեց թիկնոցով։

Ես նոյնպէս վերցեցրի իմ թիկնոցը։

— Դուրս մի՛ եկ,— պնդեց նա։— Քիչ մնաց մոռանայի... Դու միայն քո լուսանկարչական գործիքը տուր։

Ես նրան տուեցի պատկերագործիքը։

— Բարի գիշեր...

Մութը նախ իր մէջ առաւ Նարինէին, եւ քիչ անց փողոցի լապտերի աղօտ լոյսի տակ երեւաց նրա կծկուած կերպարանքը։

Ես տուն մտայ ու նորեն վերցրի գրիչը։ Բայց միտքս չէր կենտրոնանում։ Իմ դիմաց դեռ երեւում էին Նարինէի անհանգիստ ու ինչ որ չափով սարսափահար աչքերը։ Յետոյ իմ դիմաց յայտնուեցին ինչ որ այլանդակ արարածներ, որոնք հաւանաբար մարսեցիներ էին։

... Առաւօտեան արթնանալով, զարմանքով տեսայ որ քնել եմ գրասեղանի առաջ՝ գրիչն էլ ձեռքիս։

Զարմանքը առաջին պահին էր... Իսկ յետոյ վերյիշեցի անհանգիստ գիշերուայ անցուդարձը։

Ի՞նչ էր պատճառը, որ Նարինէն այդքան ուշ եւ գարշելի եղանակին որոշել էր այցելել ինձ։

Մարսեցինե՜րը...

Պատճառը մարսեցիներն էին, որոնք գոյութիւն ունեն միայն Ուէլսի վեպի, քիչ թէ շատ տիեզերքի խորհուրդով հետաքրքրուողների եւ գիտական ենթադրութիւնների մէջ միայն։

... Իսկ անձրեւը չէր ընդհատուել։ Եղանակը իսկապէս զզուելի էր։ Բայց որոշեցի անպայման այցելել Նարինէին։ Տնից դուրս էի գալիս, երբ յետ պահեց հեռաձայնի զանգը։

Նարինէն էր։

Նա խնդրեց որ երեկոյեան ժամը տասնմէկին լինեմ իրենց տանը։

Լաւ, ուրեմն... Մինչեւ երեկոյ պէտք է որեւէ բանով զբաղուել... Փորձեցի գրել՝ չյաջողուեց։ Կարդալ՝ նոյնպէս։ Մինչեւ տասնմէկը դեռ ահագին ժամանակ կար։ Ես որոշեցի պարզապէս դուրս ելնել զբօսանքի։

Մինչեւ երեկոյ թափառեցի քաղաքի գողտրիկ փողոցներով... Խնամքից զրկուած, բայց իրենց հմայքն ու գեղեցկութիւնը պահպանած տուֆաշէն երկհարկանի շէնքերը մի առանձին հմայք էին տալիս իմ քաղաքին։ Եւ քանի որ այդ ամէնը իմ քաղաքն էր, ուստի զբօսանքը ոչ թէ զբօսաշրջիկութիւն էր, այլ սեփական տան մէջ ապրող մարդու երջանկութիւն։

Ինչ որ մի ժամի վառուեցին փողոցային լապտերները, որոնց լոյսը կարծէս հոսում էր կպրապատ թաց փողոցի վրայ։ Քայլերս ուղղեցի դէպի Եկմալեան փողոց։

Ճիշտ ժամը տասնմէկին արդէն Նարինէի մօտ էի։

Գլխի թեթեւ շարժումով նա պատասխանեց իմ բարեւին եւ լուռ առաջնորդեց իր սենեակ։

— Նստի՛ր,— հրաւիրեց նա՝ ցոյց տալով հեռատեսիլի դիմաց դրուած բազմոցը։

Հեռատեսիլն իր տեսքը բոլորովին փոխել էր. բնաւ նման չէր ինձ ծանօթ որեւէ տեսակի։

Նարինէն պատուհանը վարագուրեց, գոցեց դուռը եւ միացրեց հեռատեսիլը։

Պաստառի վրայ առ ժամանակ փայլատակող գծեր էին անցնում։ Յետոյ լսուեցին անծանօթ մի կայանի ազդանշանները, որոնց յաջորդեց նոյնքան անծանօթ, եթէ չասենք ոչ երկրային մի երաժշտութիւն։ Միաժամանակ յայտնուց կարմրա֊նարնջագոյն երանգաւորում ունեցող մի գնդի պատկեր։

— Սա թերեւս...— ես մի պահ շփոթուեցի,— կարծես թէ...

— Կարծես թէ՝ ի՞նչ...— անհամբեր վրա բերեց Նարինէն։

— Սա Մարսի պատկերն է։ Խոշորացնող դիտակով հենց այս տեսքն ունի Մարսը։

— Վստա՞հ ես։

— Հիմա կը ճշտենք... Որքան յիշում եմ, հիւսիսային կողմը լինելու է Ասիդալիմի ծովը եւ Թանաիսի նեղուցը։ Ահա... Սրանք են... Սա Մարսի պատկերն է։

— Ոչ թէ պատկերը, այլ ինքը՝ Մարսն է,— ասաց Նարինէն։

— Ի՞նչ է՝ հրթի՞ռ են ուղարկել դէպի Մարս... Յիշո՞ւմ ես անցեալ տարի դէպի Լուսին ուղարկուած հրթիռը... Մենք տեսանք Լուսնի բոլոր մանրամասները...— Ես նոյնիսկ պատկերներն ունեցայ, որոնք ինձ նուիրեց ընկերս՝ աստղաֆիզիկոս Ռաֆայէլ Քանքանեանը։

Ո՛չ... Հրթիռ չեն ուղարկել...

Մինչ այդ. մոլորակը անհետացաւ պաստառի վրայից։ Փոխարէնը երեւաց մի տարօրինակ արարած, որ մարդու հեռաւոր նմանութիւն ունէր։

... Նրա խոշոր գլխի վրայ աչքերը վիթխարի էին, իսկ բերանը փոքրիկ։ Այդ բերանը շարժւում էր եւ մեզ էին հասնում բաւականին տարօրինակ հնչիւններ։

— Խօսում է,— ենթադրեցի ես։

— Այո՛,— հաստատեց Նարինէն։

Պաստառի վրայ երեւաց երկնագոյն զգեստներով մարսեցիների մի խումբ։ Լսուեցին թմբկահարութեան պէս խուլ ձայներ, իսկ խումբը սկսեց զարմանալի ու տարօրինակ շարժումներ անել։

Ես ջանում էի լաւ յիշել նրանց մարմնի կազմուածքը։

— Պարում են,— ասաց Նարինէն։

Արարածները, որ երեւի կանայք էին, շատ նուրբ մարմիններ ունէին։ Բայց նրանց գեղեցիկ ասել անհնար էր, եթէ ի հարկէ գեղեցկութեան մասին դատելու լինենք մեր՝ երկրաբնակներիս հայեացքով։ Նրանց խոշոր գլխին չէին համապատասխանում բարալիկ ոտները։ Մազեր բոլորովին չունէին։ Եւ նրանց գլուխը ասես սափրուած էր։

Մինչ կը փորձէինք քննարկել նրանց մազ չունենալու հարցը, քանի որ դժուար էր կռահել՝ իսկապէ՞ս մազածածկոյթ չունէին, թէ՞ սափրած գլուխ ունենալը մարսուհիների համար նորաձեւութիւն էր, ուրեմն, մինչ այդ պարը աւարտուեց։ Պաստառի վրայ նորից յայտնուեց խօսնակը, որ անկասկած տղամարդ էր։ Բայց այսպիսի ենթադրութիւնը նոյնպէս մեր երկրաբնակային մտածողութիւնից էր գալիս։ Քանի որ խօսնակի ձայնը թաւ էր, իսկ դիմագծերը անտարակոյս կոպիտ էին։

— Ինչո՞ւ են նրանց աչքերն ու ականջները այդքան մեծ...

— Եթէ մոռանանք Կարմիր Գլխարկի հեքիաթը, ապա կարելի է բացատրել նրանով, որ Մարսը արեգակից երկու անգամ աւելի հեռու է, քան Երկիրը... Հետեւապէս Մարսի ցերեկային լոյսը աւելի թոյլ է լինում։ Խոշոր աչքերը ունեն մեծ բիբեր... Բայց ինչո՞ւ ես այդպէս ժպտում,— հարցրեցի ես։

— Մտածում եմ, թէ ականջները նոյնպէ՞ս լոյսի թուլութեան հետեւանքն է։

— Ի զուր ես ծաղրում... Այս դէպքում խնդիրը մոլորակի թոյլ ձգողականութիւնն է։ Մարսի ձգողական ուժը երկուս եւ կէս անգամ թոյլ է Երկրի ձգողական ուժից։ Այդ պատճառով էլ մթնոլորտը նոսր է։ Իսկ նոսր օդի մէջ ձայնը աւելի թոյլ է տարածւում։ Մեծ ականջախեցիները օգնում են որպէսզի ընկալուեն ձայնային աւելի շատ ալիքներ։

Ես հիմա միայն նկատեցի, որ Նարինէն երբեմն լուսանկարում է պաստառի պատկերները։ Տեսագրող սարք ձեռքի տակ չունենալը այսպիսի դէպքերում շատ ցաւալի է։

Իսկ պաստառից մեզ էր նայում խորշոմած դէմքով, խելացի ու կարմրաւուն աչքերով մի մարսեցի։

Նա շատ երկար խօսեց։ Յետոյ վերցրեց մի կենդանի... ո՛չ, ո՛չ... ներողամիտ եղէք... դա ոչ թէ կենդանի էր, այլ բոյս, որի վրայ ինչ որ ելուստներ ցոյց տուեց։ Յետոյ մի ձկնանման կենդանի նետեց բոյսի կապտաւուն տերեւների մէջ։ Տերեւները սկսեցին մերթ կծկուել, մերթ՝ թուլանալ. այնքան ժամանակ, մինչեւ կենդանուց ոչինչ չմնաց։ Կասկած չկար որ այդ բոյսը երկրային միջատակերներից տարբերւում էր միայն իր աւելի որկրամոլութեամբ եւ գիշատիչ բնոյթով։

— Մարսի գիտնականներից է,— Նարինեն նրան ինձ ներկայացրեց որպէս վաղեմի ծանօթի։— Յաճախ է ելոյթներ ունենում գիտական ինչ որ հարցերի շուրջ։

Քիչ յետոյ մարսեցի գիտնականը ցոյց տուեց մի ծառ, որ աւելի շուտ նման էր թփի։ Միաժամանակ յիշեցնում էր մեր եղեւնուն։ Սրածայր փշերը ոչ թէ կանաչ, այլ կապոյտ երանգ ունէին։

— Այդպիսի ծառերը լինում են Մարսի «ծովերի» վրայ,— ասացի ես։— Օրինակ, Տիրենեան ծովը նոյնիսկ ձմրանը մեր հեռադիտակներով կապտաւուն է երեւում։ Պատճառը երեւի թէ հենց այդ ծառերն են, որոնք փաստօրէն մշտադալար են։

Պաստառը մի պահ մթնեց, յետոյ երեւաց խօսնակը եւ ինչ որ բաներ ասաց, որոնք, անշուշտ, անհասկանալի էին մեզ։

Նորէն հնչեց մեր ականջի համար տարօրինակ երաժշտութիւնը, որի ընթացքին պաստառի վրայ երեւաց Մարսի արեւմտեան կիսագունդը։

— Այսքանը,— ասաց Նարինէն։— Հաղորդումը աւարտուեց։

Ես ցնցող տպաւորութիւնների տակ էի։

— Երկար ժամանակ ինձ թւում էր, թէ տեսողական պատրանքներ են կամ ինչ որ կայանի յօրինած կատակ,— շարունակեց Նարինէն։— Թւում էր թէ ցնորւում եմ։ Մարսեցիներին բոլորովին ուրիշ կերպ էի պատկերացնում։ Վստահ էի, թէ նրանք նմանելու են հրէշների։ Ուէլսի պատմածի պէս։ Միայն անցեալ օրը համոզուեցի, որ հաղորդումը մեզ հասնում է Մարսից։

— Նարինէ,— հազիւ սթափուեցի ես,— Նարինէ, դու գիտե՞ս թէ ինչ յայտնագործութիւն է սա։ Նոյնիսկ դժուար է գնահատական գտնել... Խոշո՞ր... Ո՛չ... Աշխարհացո՞ւնց... Ո՛չ... Եւ գնահատական տալու փորձն իսկ անհեթեթութիւն է... Այսպիսի կապը, որ դու բացայայտել ես, համազօր է աստղաթիռով Մարսի վրայ վայրէջք կատարելուն...

Ես այնպէս էի ոգեւորուել, որ չնայած արդէն կէսգիշերն անց էր, շտապեցի Ռաֆայելին քնահարամ անել։

Ես թոյլ չտուեցի նոյնիսկ որ նա անկողնից ելնի եւ բառերը կուլ տալով՝ նորութիւնը պատմեցի նրան։ Զարմանքով ու բացայայտ թերահաւատութեամբ Ռաֆայէլը լսեց ինձ, իսկ յետոյ խորհուրդ տուեց դիմել բժշկի։

Բնական է, ես ոչ միայն վիրաւորուեցի, այլ եւ մի քանի տաք խօսք ասացի նրան։ Ռաֆայելը այդ խօսքերի վրայ աչքերը տրորելով վերջապէս արթնացաւ, մի անգամ էլ յորանջեց ու խոստացաւ որ անպայման կը գնայ անձամբ համոզուելու այն ամէնի մէջ, ինչ արդէն պատմել էի։

... Յաջորդ օրը մենք Նարինէի մօտ էինք։ Մինչեւ հաղորդումը կը սկսուէր, նա ցոյց տուեց մի լուսանկար, որ վերցրել էր պաստառից։

Պատկերուած էր մի հեծեալ, որ նստել էր իրենից երկու անգամ բարձր, կարճ պարանոցով, երկրաբնակ աւանակի ականջներից էլ խոշոր ականջներով եւ շա՜տ բարալիկ ոտներով մի այլանդակ կենդանու վրայ։

Բայց ինչո՞ւ էին մարսեցիների ոտները այդքան բարակ։

Ռաֆայէլը բացատրեց որ պատճառը Մարսի թոյլ ձգողականութիւնն է։ Այնտեղ ամէն բան շատ թեթեւ է... Վաթսուն կիլոյանոց մարդը Մարսի վրայ կունենայ ընդամէնը... քսանհինգ կիլոյ քաշ։ Պարզ է որ այդքան թեթեւ մարմնի համար բոլորովին աւելորդ են հաստ ու մկանուտ ոտները։

... Հաղորդումը ծայրէ ծայր դիտելուց յետոյ միայն Քանքանեանը համոզուեց, որ հաղորդումները, իսկապէս, Մարսից են։

— Նարինէն մեզ կանխել է,— ժպտալով ասաց նա։— Հռթիռը Լուսին ուղարկելուց յետոյ պատրաստւում էինք դէպի Մարս թռչել մարդատարով։ Հիմա մենք կ՚օգտագործենք այս հաղորդումները։ Մարդատար հրթիռը նախապատրաստելուն զուգահեռ՝ կը սովորենք նաեւ մարսեցիների լեզուն։

— Բայց գուցէ այն շրջանի բնակիչները, որտեղ ձեր աստղանաւը վայրէջք կը կատարի,— աչքերը խորամանկօրէն կկոցելով՝ ասաց Նարինէն,— խօսելիս լինեն ոչ թէ ձեր սովորած, այլ բոլորովին մէկ ուրիշ լեզուով։ Մարսերէն ասելով պէտք չէ հասկանալ միայն մէկ լեզու։

— Անշուշտ,— համաձայեց Ռաֆայէլը։— Ուրեմն, նաեւ թարգմանչի կարիք կ՚ունենանք։

— Գուցէ նրանց լեզուներն արդէն միաձուլուա՞ծ լինեն,— ենթադրեցի ես։

— Չեմ կարծում որ մինչեւ մեզ հասնող հեռատեսլային հաղորդումներ կատարող մարսեցիները այնքան հետամնաց լինեն, որ կորցնեն իրենց լեզուների հարստութիւնը,— որպէս անհերքելի եզրակացութիւն՝ ասաց Ռաֆայէլը։

— Բայց ինչպէ՞ս են նրանք կարողանում հաղորդումները մեզ հասցնել։ Եւ արդեօ՞ք այդ անում են որոշակի միտումով... որոշակի ծրագրով...

— Եթէ միայն անպատասխան հարցերը դրանք լինէին,— հառաչեց Ռաֆայէլը։— Առայժմ կարեւորն այն է որ Մարսի հետ կարողանալու ենք հաղորդակցուել Նարինէի հմտութեան շնորհիւ։

Նարինէն իսկապէս յուզուեց եւ շառագունեց։

Յուզմունքից շառագունելիս՝ նա միշտ էլ դառնում էր առաւել հմայիչ...

Եւ աւելի սիրելի։

ԱՅՍՏԵՂ աւարտւում է մեր պատմութիւնը։ Ես կարող եմ միայն աւելացնել այն, որ Ռաֆայէլ Քանքանեանը ամէն գիշեր դիտում եւ լսում է Մարսի հաղորդումները։ Նա փորձում է կազմել Մարս֊Հայերէն՝ եթէ ոչ լիակատար, ապա գոնէ համառօտ բառարան։ Թէեւ բաւականին բարդ ու դժուար գործ է, բայց համոզուած եմ, որ Ռաֆայէլը գիտնականի իր համառութեամբ կը յաղթահարի այդ դժուարութիւնը։

Եւ, ուրեմն, յուսանք, որ մինչեւ Մարս թռչելը մենք կ՚ունենանք բաւականին համեստ մի բառապաշար՝ մարսեցիների հետ զրուցելու համար։

Իսկ Նարինէն շարունակում է քչփորել մի նոր հեռատեսիլ, ինչ որ ձեւափոխութիւններ կատարել, որոնք զուտ մասնագիտական իմաստով անհեթեթութիւններ են։ Յամենայն դէպս, բոլոր նրանք, ովքեր այս կամ այն չափով համապատասխան մասեր են ապահովում Նարինէի համար, այդ կարծիքի են...

Նարինէն որոշել է որսալ ոչ միայն Մարսի, այլեւ մեզնից շատ աւելի հեռու աստղային համակարգերի մէջ գտնուող մոլորակների հաղորդումները...

Եթէ այսպիսի մոլորակներ կան, ապա համոզուած եմ, որ դա եւս նրան անպայման կը յաջողուի։

1956

ՄԻՄԱՍԻ ԱՌԵՂԾՈՒԱԾԸ

Ա

ՄԵՐ զրոյցն ընդհատուեց սոսկալի մի դղրդոցից։

Երկնակամարով մէկ մի պահ միայն ցոլաց ու նորից չքացաւ աստղանաւը, որի փքանցքներից ժայթքող հրեղէն շիթերը ահռելի մի աղեղ գծելով տարածութեան մէջ՝ անմիջապէս անէացան։

— «Արագածն» է,— ասաց ուսուցչապետ Ստակեանը։— Ժամանողների մէջ երեւի ձեր իտալացի գրչակիցն էլ կը լինի։

Մութ երկնքի մէջ ժպտում էր Սատուրնը՝ իր մեծութեամբ զբաղեցնելով երկնակամարի գրեթէ կէսը։ Նա անընդհատ փոխում էր իր մարգարտեայ մանեակը։ Բազմաթիւ արբանեակների օղակը մերթ նոսրանում էր, մերթ՝ խտանում։ Իսկ Միմասը խոնարհ նաժիշտի պէս շարունակ պտտւում էր տիրուհու շուրջ։

... Հողագնդից եկած արշաւախումբը արդէն երկու տարի է, ինչ բնակութիւն էր հաստատել Միմասի վրայ։ Երկու֊երեք ամիսը մէկ մեր մոլորակից Միմաս էին ուղարկւում հետազօտողների նորանոր խմբեր, սննդամթերք եւ անհրաժեշտ գործիքներ՝ ուսումնասիրութիւնների համար։

Ես Միմաս ժամանեցի վերջին աստղանաւով։ Արդէն երկու ամիս էր, ինչ առեղծուածային այդ արբանեակի վրայ ստանձնել էի մեքենագէտի պարտականութիւնները՝ միաժամանակ, անշուշտ, զբաղուելով լրագրողի աշխատանքով։

Երկնային այս փոքրիկ ու աննշան մարմնի վրայ ոտք դնելուն պէս, առաջին օրուանից, ես նկատեցի այն տարօրինակութիւնները, որոնք նշանաւոր դարձրեցին Սատուրնի արբանեակին։

Երկրաբնակների կացարանը գտնւում էր մի փոքր հարթավայրի վրայ, որ ամէն կողմից շրջապատուած էր ժայռերով։ Թէ ի՞նչ կար ժայռերից այն կողմ՝ ոչ ոք չգիտէր։ Աշխարհագրական ուսումնասիրութիւններ կատարելու հնարաւորութիւններ առայժմ չկային։

Եթէ չլինէր արտասովոր երկինքը, որտեղ միշտ իշխում էր Սատուրնը իր սքանչելի օղագոտիով, որի վրայ Արեգակը իր փոքրութեամբ, թոյլ ու դեղնաւուն լոյսով գրեթէ չէր տարբերւում միւս աստղերից, ապա դժուարութեամբ կը հաւատայի, թէ գտնւում եմ Միմասի վրայ։ Մենք շրջում էինք առանց տիեզերական հագուստների, որովհետեւ արբանեակը ունէր մեր կեանքի համար անհրաժեշտ գրեթէ բոլոր պայմանները։ Ջերմաստիճանը բաւարար էր. այնպէս որ՝ անհրաժեշտ էր հագնել միայն բաճկոն։ Երեկոներն սկսւում էր մեղմ քամի։ Եւ առ հասարակ թւում էր, թէ ես արեւից ոչ թէ մէկ միլիարդ չորս հարիւր քսանհինգ միլիոն կիլոմետր հեռաւորութեան վրայ եմ, այլ Հողագնդի բարեխառն օդեղանակային գոտու ամարանոցներից մէկում։ Չէ՞ որ Սատուրնի վրայ 153 աստիճան ցուրտ էր... Եւ ինչո՞ւ նրա ամենամօտ արբանեակը պէտք է ունենար երկրային կեանքի համար այսպիսի սքանչելի պայմաններ։

Դրանից բացի, ես ուղղակի ապշեցի, երբ ժայռերի վրայ տեսայ կապտագոյն տերեւներով սաղարթախիտ ծառեր ու թփեր, որոնք բազմազան էին ու բազմատեսակ։ Տերեւների կապոյտ գույն ունենալը չէր որ ինձ զարմացրեց։ Պարզ բան է. որքան ցուրտ միջավայրում է աճում բուսականութիւնը, այնքան նա ձգտում է կլանել սպիտակ գոյնի բաղադրութեան մէջ մտնող կապոյտ ճառագայթները, որոնց ջերմութիւնը աւելի բարձր է։ Բայց բուսականութի՜ւնը... Մի՞թէ անսպասելի չէր... Միմասի վրայ կենդանի բնութի՜ւն...

Բ

ՈՒՍՈՒՑՉԱՊԵՏ Ստակեանը հեռացաւ լուսանցոյցից եւ նստեց կլոր սեղանի առաջ, որի վրայ գտնւում էին օշարակով լեցուն գաւաթները։

— Հայաստանի պտուղներից է պատրաստուած,— ժպտաց նա։— Խմէ՛ք եւ կը զգաք թէ ինչ է նշանակում աւելի մօտիկ լինել Արեգակին։

Նա նորից լցրեց գաւաթները եւ շարունակեց ընդհատուած զրոյցը։

— Հողագնդի հետ համեմատած՝ այստեղ ջերմութիւնը աւելի նուազ է։ Բայց ոչ ցուրտ։ Տեսնո՞ւմ էք հորիզոնի վրայ բարձրացող քուլաները։ Ծխի քուլաները առաջանում են այրումից։ Իսկ ի՞նչ է նշանակում այրուել կամ ո՞վ է այրում...

— Հրաբուխնե՞ր են։

— Անտարակոյս... Իսկ հրաբուխները նշանակում են որ Միմասի ընդերքի մէջ տեղի են ունենում քիմիական բուռն փոխազդեցութիւններ։ Անջատւում է ջերմութիւն։ Այդ պատճառով էլ այստեղ անհամեմատ տաք է, քան ուրիշ արբանեակների կամ մոլորակների վրայ։

Դուռը բախեցին։

— Խնդրեմ,— գոչեց ուսուցչապետը։

Մտաւ բարձրահասակ, դէմքի գրեթէ կէսը ակնոցով ծածկուած մի անձնաւորութիւն։ Հագել էր կարճ թեւքերով բաճկոն, որի օձիքին անմիջապէս աչքի էր ընկնում Լրագրողների միջազգային ընկերութեան կրծքանշանը։ Նա գլխով բարեւեց եւ առանց հրաւերի սպասելու նստեց ազատ բազկաթոռին։ Յետոյ վերցրեց լեցուն գաւաթներից մէկը եւ խմելով՝ ծանր շունչ քաշեց։

Ես տարակուսած նայեցի ուսուցչապետին։ Իսկ անծանօթը առանց շտապելու գրպանից հանեց փոքրիկ ձայնագրիչը եւ բարեհամբոյր ժպիտով ներկայացաւ.

— Իտալացի լրագրող Մարչելլո Սալվատորէ... Դուք անպայման ուսուցչապետ Ստակեանն էք...

— Չէք սխալւում,— պատասխանեց ուսուցչապետը, պահարանից մի նոր գաւաթ հանելով։

— Ես հետաքրքրութեամբ կարդացի ձեր գիտական ենթադրութիւնները,— ասաց Մարչելլո Սալվատորէն։— Թէեւ շատ հարցեր ինձ համար մութ ու անհասկանալի մնացին, բայց հեղինակը բաւականին յաջող եւ մատչելի է ներկայացրել ձեր աշխատանքներն ու ուսումնասիրութիւնները։

— Ահաւասիկ՝ հեղինակը,— ուսուցչապետը ինձ ներկայացրեց իտալացի լրագրողին։— Դուք միասին կարող էք բաւականին հետաքրքիր ժամանակ անցկացնել Միմասի վրայ։

— Օ՜հ, հաճելի է, սենեոր,— Սալվատորէն վերցրեց գաւաթը եւ առաջարկեց.— խմենք մեր ծանօթութեան կենացը։

... Իտալացին լաւ տպաւորութիւն թողեց վրաս։ Ես շատ արագ վարժուեցի նրա անմիջական ու առանց աւելորդ ձեւականութիւնների վարուելակերպին։ Նա իսկապէս սրամիտ, կենսուրախ եւ ազատամիտ անձնաւորութիւն էր։

— Եւ դուք համոզուած էք, որ Միմասի վրայ գոյութիւն ունեն բանական արարածնե՞ր,— այնուհանդերձ նկատելի կասկածանքով հարցրեց նա։

— Այստեղ բուսականութիւն կայ,— պատասխանեց ուսուցչապետը,— նշանակում է որ՝ պէտք է նաեւ կենդանական աշխարհ նոյնպէս լինի... Կարծեմ բուսական եւ կենդանական աշխարհները իրարից զատ գոյութիւն ունենալ չեն կարող։

Ուսուցչապետը լռեց։ Նրա ուշադրութիւնը գրաւեց կիթառի՝ հեռուից լսուող մեղմ հնչիւնները։ Իսկ իտալացու մատները, որ ուսուցչապետի խօսելու ընթացքին չէին հեռանում համակարգիչի ստեղներից, կարծես որոշեցին հանգստանալ։ Թեթեւ զեփիւռը իր հետ բերեց թաւշային մի ձայն։

Նարինէն էր երգում։

Ուսուցչապետը բացեց լուսամուտի փեղկերը։ Ես փշաքաղուեցի։ Չգիտեմ... Գուցէ Նարինէի ձա՞յնն էր պատճառը... Քանի որ Նարինէի նկատմամբ ես անտարբեր չէի։ Ու նաեւ ե՞րգը, որի մեղեդին ինձ տարաւ հեռու հեռուներ... Տարաւ իմ աշխարհը, որ փռուած է Սրբազան Լերան շուրջ բոլորը...

Թախիծ կար երգի մէջ։ Կարօտ... Մեղեդին նաեւ հարազատ տունն էր յիշեցնում... Իսկ ինձ շրջապատող մռայլ ժայռերը, տխուր, անհրապոյր հարթավայրը աւելի ու աւելի էր ընդգծում թախիծը... Իսկ երգը... Երգը զեփիւռի հետ սահում էր փոքրիկ հարթավայրով մէկ։

Գարո՜ւն ա, ձո՜ւն ա արել,
Վա՜յ, լէ՜, լէ՜, վա՜յ, լէ՜, լէ՜,
Վա՜յ, լէ՜, լէ՜, վա՜յ, լէ՜, լէ՜...

Գ

ԱՌԱՆՑ աւարտուելու՝ երգն յանկարծ լռեց։ Ուսուցչապետ Ստակեանը դժգոհութեամբ փնչացրեց։

— Չեմ հասկանում, ինչո՞ւ է նա երգը միշտ կիսատ թողնում։

Սալվատորէն, որ պակաս չէր յուզուել երգը լսելով, հարցրեց.

— Օհո՜... այստեղ երգչուհի է՞լ ունէք։

— Դեռ վաղ է որ երգչուհիներ հրաւիրենք Միմաս... Բայց ինչպէս տեսնում էք՝ մեր բժշկուհին նոյնիսկ կարող է համերգներ տալ Միմասի բնիկների համար։

Մարչելլո Սալվատորէն անմիջապէս ընդվզեց.

— Ուսուցչապետ, անհաւանական բան էք ասում։ Եթէ, անշուշտ, չէք կատակում։

Ստակեանը մատնացոյց արեց հորիզոնի վրայ երեւացող սարերից մէկը։

— Նայէ՛ք այն կոնաձեւ սարին։ Կարծես ոչ թէ սար է, այլ հաստոցի վրայ տաշած հսկայական կոն։ Իսկ քովի լեռնե՞րը... Նրանք իրենց տձեւութեամբ, եթէ չասեմ՝ վայրենութեամբ, յիշեցնում են Ալպեան լեռները։

Լրագրողը չպատասխանեց։ Նրա փոխարէն կարծես խօսում էին ճկուն մատները, որոնք շարունակ պարում էին ստեղների վրայ։

— Իսկ այս լուսանկարնե՞րը, որ նկարահանել եմ քարանձաւներից մէկի մէջ,— շարունակեց ուսուցչապետը։— Եւ ի՞նչն է զարմանալին այս արձանագրութիւնների մէջ...

— Արձանագրութիւնների մէ՞ջ...

— Այո, սրանք գրեր են։ Նոյնիսկ յաջողուել է մեկնաբանել սրանց իմաստը։

— Դուք շարունակում էք կատակե՞լ։

— Կատակել սիրում եմ... Բայց երբ հարցը վերաբերում է գիտութեան... Գիտէ՞ք... Կոնաձեւ սարը իմ համոզումով արհեստական շինութիւն է։ Գուցէ տեղաբնակների քաղաքը... Իմ ենթադրութեան հիմքը արձանագրութիւններն են։ Ափսոս միայն՝ որ առայժմ աշխարհագրական հետազօտութիւնների կատարելու հնարաւորութիւն չունենք։ Ես վստահ եմ որ Միմասի վրայ բանական արարածներ կան...

— Բայց որտե՞ղ են նրանք... Որտե՞ղ են ընդհանրապէս կենդանիները... Եթէ ի հարկէ կենդանական աշխարհ գոյութիւն ունի այստեղ։

Ուսուցչապետ Ստակեանի եւ իտալացի լրագրողի զրոյցը արդէն վէճի էր վերածուելու։ Ես արդէն ուզում էի միջամտել, բայց ուսուցչապետը անվրդով ասաց,

— Մենք դեռ նոր ենք հաստատուել Միմասի վրայ։ Եւ ինչո՞ւ չենթադրել, որ կրակ շնչող մեր տիեզերանաւերն ու հենց ինքներս ենք խրտնեցրել բոլորին։

Մարչելլո Սալվատորէն գոցեց համակարգիչի կափարիչը եւ ակնոցը ուղղելով՝ ժպտաց.

— Ներեցէք ուսուցչապետ... Ես անհամբեր մարդ եմ... Ինչպէս բոլոր լրագրողները... Ամէն բան ուզում եմ անմիջապէս գիտենալ... Բայց, խոստովանեմ, որ դեռեւս Երկրից ժամանելուց առաջ պատրաստ էի ամէն տեսակի անհաւանական անակնկալներ տեսնելու եւ լսելու... Բայց որ արդէն հնարաւոր էք գտնում բանական արարածների գոյութիւնը այս հեռաւոր արբանեակի վրայ... Ոչ թէ մոլորակի, այլ սովորական, շարքային մի արբանեակի վրայ... Չէ... Դժուար է պատկերացնել։

Ուսուցչապետ Ստակեանի հայացքը կոնաձեւ սարի վրայ էր եւ նա չպատասխանեց։

Դ

ՄԱՐՉԵԼԼՈ ՍԱԼՎԱՏՈՐԷՆ դարձաւ իմ հիւրը։ Մեր խարսխակայանի համեստ հնարաւորութիւնները թոյլ չէին տալիս հիւրերի համար առանձին բնակարաններ ունենալ։ Ուստի նա տեղաւորուեց իմ կացարանի մէջ, որտեղ ի հարկէ նեղուածք էր... Բայց փոխարէնը իտալացին լայն սիրտ ունէր, անմիջական մարդ էր եւ շատ շուտ մտերմացանք իրար հետ։ Նրա ընկերակցութիւնը ինձ բնաւ չէր նեղում, թէեւ այն էլ ասեմ, որ բնաւորութեամբ մի քիչ անհանգիստ մարդ էր եւ սիրում էր խօսել աւելի շատ, քանի սովորաբար մարդիկ խօսում են... Առաջին իսկ օրը ես արդէն գիտէի որ նրա կինը Միլանի Լա Սկալա օպերայի մեներգչուհի Պինա Գրեկոն է, ունի երկու աղջիկ զաւակ եւ Միմասի վրա յայտնուել է գրեթէ հրաշքով եւ սիրած ըմպելիքն էլ սոդայաջրով վիսկին է։

Երեկոները նա հաճոյքով էր ականջ դնում մեր կացարանի հարաւ֊արեւմտեան կողմից լսուող երգերին։ Եւ երբ երգեցողութիւնը անակնկալ ընդհատւում էր, Սալվատորէն դժգոհ օրորում էր գլուխը։ Երրորդ թէ չորրորդ օրը նա առաջարկեց այցելել «երգող սենեորինային»։ Եւ ուրախութեամբ համաձայնեցի, քանի որ ինքս էլ ջանում էի որեւէ առիթ չփախցնել մեր բժշկուհուն հանդիպելու համար։ Ճանապարհին հակիրճ պատմեցի, որ Նարինէն սովորում է բժշկական մասնաճիւղի մէջ, աւարտելու է երեք տարի յետոյ՝ ստանալով միջ֊մոլորակային տորմիղի բժշկուհու վկայական։

— Ուրեմն, նա Միմաս է եկել որպէսզի փորձաշրջա՞ն անցկացնի,— զարմացաւ լրագրողը։

Եւ գլխով հաստատական նշան արեցի ու բախեցի դուռը։

— Համեցէ՛ք,— լսուեց ներսից։

Կիսամութ սենեակի խորքը, գրասեղանի առաջ նստած էր մեր բժշկուհին։ Երբ մտանք՝ նա ոտքի ելաւ ու հրաւիրեց նստել։

Մարչելլո Սալվատորէն իտալացու իր կենսախնդութեամբ սկսեց իր հաճոյախօսութիւններն ու սրամիտ կատակները։ Յետոյ խնդրեց որպեսզի Նարինէն երգի այն երգերից մէկ֊երկուսը, որ լսում էինք երեկոները՝ հեռուից հեռու։

Բժշկուհին վերցրեց կիթառն ու առանց սեթեւեթելու երգեց մեզ համար։

Լրագրողը հիացմունքով լսում էր նրան։

... Երկնքով լողում էր Սատուրնը իր արբանեակներով։ Նրանք բոլորն էլ ունէին կիսալուսնի ձեւ։ Եւ տարբեր մեծութեան ու պայծառութեան եղջիւրները մի բացառիկ տեսարան էին ներկայացնում սեփ֊սեւ երկնակամարի վրայ։

Երգ, կիթառ, բազմաթիւ եւ գունատ կիսալուսիններ...

Եւ յանկարծ, նորից անսպասելի ու բոլորովին անհասկանալի պատճառով Նարինէն ընդհատեց երգը։

— Ի՞նչ եղաւ, սենեորինա...

— Դուք չէի՞ք ձայնակցում ինձ,— այլայլուած ասաց Նարինէն։

— Ոչ... Ի հարկէ՝ ոչ...

Բժշկուհին նորից սկսեց երգել, խնդրելով որպէսզի ուշադիր լսենք։

Եւ, իսկապէս, լարելով մեր ուշադրութիւնը, յանկարծ լսեցինք որ նրան ձայնակցողներ կան...

Նարինէն նորից լռեց։

Ուրուականային ձայները նոյնպէս լռեցին։ Այդ ձայները, որ մեզ էին հասնում ասես գետնի տակից, աստիճանաբար մարեցին եւ խորհրդաւոր մի լռութիւն իջաւ բոլորիս վրայ։ Խաբուսիկ լռութիւն էր... Եւ մենք լարուած սպասում էինք ինչ որ անակնկալի... Թւում էր թէ այդ լռութեան մէջ ուր որ է կը ճայթի սարսափելի մի ամպրոպ կամ պարզապէս ամբողջ տիեզերքը կը փլուի մեզ վրայ։

Սալվատորէն շուարած ինձ նայեց։

— Երբ երգում եմ,— լռութիւնը խզեց Նարինէն,— ինչ որ ոգիներ ձայնակցում են ինձ... Եւ յաճախ գետնի տակից շրշիւններ եմ լսում։ Բայց երբ երգը ընդհատում եմ՝ ճիշտ այսպէս լռութիւն է տիրում։

Լսելով ինչ որ ոգիների մասին՝ իտալացու շփոթմունքը, կարելի է ասել, փոխուեց սարսափի։

— Օ՜, սուրբ Անտոնիո,— ակամայ շշնջաց նա։

— Այդ մասին ուսուցչապետը գիտէ՞,— հարցրեցի ես՝ ջանալով հանգիստ ձեւանալ։

— Այո՛... Բայց պարզուեց որ օդերեւոյթաբան Շլուգերի կատուն է ինձ այցելել։ Տարօրինակ ձայները վերագրեցինք նրան։ Բայց ոչ մի կատու չէր կարող ինձ ձայնակցել... Ինքներդ լսեցիք... Գուցէ միայն պատրանքնե՞ր են... Կամ արձագա՞նգ...

Մենք մի առ ժամանակ լուռ նստած փորձում էինք ամէն մէկս իւրովի մի պատասխան գտնել։ Բայց իզուր։ Իսկ հաճելի երեկոյից հետք անգամ չէր մնացել։

Տարօրինակ ձայները հաստատ լսելի էին... Արձագանգը այդպէս չի լինում...

Լրագրողին կացարան ուղեկցելուց յետոյ շտապեցի ուսուցչապետ Ստակեանի մօտ։

Ե

ՈՒՍՈՒՑՉԱՊԵՏԸ համբերութեամբ լսեց ինձ, քանի որ այդ ամէնը նորութիւն չէր նրա համար։ Բայց բնական է որ յստակ պատասախան չտուեց։

— Մենք դեռ շատ բան չգիտենք Միմասի մասին,— մտածկոտ ասաց նա եւ դրանով էլ խնդիրը փակուեց։

Անցաւ մօտ երեք շաբաթ։

Մարչելլո Սալվատորէի հետ յաճախ էի այցելում բժշկուհուն։ Երբեմն իտալացին ինքն էր վերցնում կիթառը եւ Միմասի վրայ հնչում էին իտալական երգերը։ Ամբողջ օրուայ քրտնաջան ու լարուած աշաատանքից յետոյ դա կատարեալ ու երանելի մի հանգիստ էր։

Մեր խարսխակայանը ընդլայնում էր իր սահմանները։ Հաւաքովի շինութիւնները որոնք բեռնատար տիեզերանաւերով ստանում էինք Երկրից, արագութեամբ աճում էին հարթավայրի վրայ՝ աւելի ու աւելի մօտենալով մռայլ ու անկենդան ժայռերին։

Մենք որոշեցինք այնուհանդերձ գտնել տարօրինակ արձագանգների պատճառները։

Երբ Նարինէն երգում էր, ես թաքնւում էի դուրսը եւ ուշադիր հետեւում շրջապատի անցուդարձին։ Ո՛չ մի արդիւնք։ Ստորգետնեայ ձայները շարունակւում էին։ Երգը լռելուն պէս լսւում էին ինչ որ դոփիւններ։

Եւ մի հանարձակ եզրակացութիւն կատարեցի։

Ինչ որ մէկը կամ աւելի ճիշտ՝ ոմանք ականջ են դնում մեզ։ Բայց ովքե՞ր են դրանք։ Գուցէ իսկապէս ուսուցչապետ Ստակեանի ենթադրութիւնները ճիշտ են։ Գուցե Միմասի վրայ իրօք կենդանութիւն կայ եւ այդ աշխարհի երաժշտասէր ներկայացուցիչներից մէ՞կն է գաղտագողի լսում մեզ։ Իմ այս եզրակացութիւնը անհիմն չէր։ Անտարկտիկայի զարմանալի թռչունները՝ պինգուինները նոյնպէս երաժշտութիւն են սիրում եւ լսելուն պէս՝ համարձակօրէն մօտենում են նաւաստիներին։

... Մարչելլո Սալվատորէն որ գրեթէ ամէն օր առաջարկում էր այցելել Նարինէին, երբեմն մաքուր օդ շնչելու պատրուակով՝ դուրս էր գալիս ու գնում դէպի կոնաձեւ սարը։ Ես արդէն կռահել էի որ նա նոյնպէս որոշել է ինքնուրոյն եզրակացութիւն անել։

Մի օր էլ զբօսանքի դուրս գալուց հազիւ էր անցել երեսուն֊երեսունհինգ րոպէ, երբ հարթավայրից լսուեց սարսափահար մի ճիչ։ Ես նետուեցի դէպի լուսամուտը։ Կապտագոյն հարթավայրի վրայ երեւում էր Մարչելլոյի կերպարանքը։ Նա վազում էր դէպի կացարան եւ այնպիսի թռիչքներ ու անբնական շարժումներ անելով՝ որ կարելի էր կարծել թէ մարդը խելակորոյս է։

Մի քանի րոպէ անց նա արդէն կացարանի մօտ էր։ Թափ առնելով՝ Սալվատորէն հենց լուսամուտից էլ նետուեց ներս, ընկաւ բազկաթոռին եւ աչքերը գոցեց։

— Սենեոր, ի՞նչ է պատահել,— ջանալով ուշքի բերել իտալացուն, գոչեց Նարինէն։

Մարչելլոն կարծես համրացել էր։ Նրա ակնոցը ընկել էր դեռեւս վազելիս։ Դէմքին մեռելային գունատութիւն էր իջել։ Գրեթէ չէր շնչում։ Միայն թոյլ, աննշմար զարկերակն էր որ կենդանութեան նշան էր տալիս։

— Լուր տուր Ստակեանին,— խնդրեց Նարինէն եւ ինչ որ հեղուկ ներարկեց լրագրողին։

Քիչ անց յայտնուեց ծայր աստիճան յուզուած ուսուցչապետը։

Ներարկումը, արհեստական շնչառութիւնը եւ Նարինէի մի քանի ապտակը ուշքի բերեցին Մարչելլոյին։ Նրա այտերը աստիճանաբար գոյն ստացան, իսկ շրթունքները շարժուեցին... Հազիւ լսելի՝ նա ասաց.

— Ոգ֊գի֊նե՜րը... գալ֊լի՜սսս են...

Ուսուցչապետի աչքերը շողացին տարօրինակ մի փայլով։

Զ

ՄՕՏ տասը րոպէ անց հարթավայրից լսուեց մի խոշոր երգչախմբի ձայն։ Սա արդէն չափազանց էր։ Իսկ Մարչելլո Սալվատորէն երգեցողութիւնը լսելով, նորից ուշաթափուեց։

Ձայները մօտենում էին։ Քիչ անց հնարաւար եղաւ լսել յստակ մեղեդին։

— Կոմիտաս են երգում,— ակամայ ասացի ես։

Իսկապէս. անտեսանելի երգչախումբը երգում էր Նարինէի սիրելի երգը.

Գարո՜ւն ա, ձո՜ւն ա արել...

Բժշկուհու ձեռքից ապակէ սրուակն ընկնելով՝ փշուր֊փշուր եղաւ։ Դարչնագոյն հեղուկը տարածուեց յատակին։

Ես դուրս նայեցի։ Արշաւախմբի բոլոր անդամները կանգնած էին բակի ամբողջ տարածքին։ Օդերեւոյթաբանը թաւամազ կատուին գրկած՝ փորձում էր միւսներին ինչ որ բան ապացուցել։ Բայց նրան ոչ ոք չէր լսում։ Բոլորը կենտրոնացած նայում էին կոնաձեւ սարի կողմ։

Հորիզոնի վրայ նկատեցի թափառող լոյսեր, որոնք հանդարտ մօտենում էին։ Իսկ երգը չէր լռում։

Յետոյ երեւացին տարօրինակ արարածները։ Նրանք փոքրահասակ էին։ Հազիւ մի կէս մետր։

— Հոմոբրեւիսներ են,— գոչեց Նարինէն։— Թզուկներ։

Բայց նրանք ոչ թէ թզուկներ էին, այլ պարզապէս տեսակն էր այդպիսին։ Քայլում էին յետեւի ոտքերի վրայ։ Նրանց ձեռքին ջահեր կային, ոմանք էլ երկար ձողեր էին բռնել, որոնց ծայրին Սատուրն էր իր գեղեցիկ օղակով։

Տեղաբնակները կանգնեցին մեր կացարանից մի յիսուն մետր հեռաւորութեան վրայ։ Երգը դադարեց։ Հարթավայրը նորից սուզուեց սովորական հանդիսաւոր լռութեան մէջ։

Խմբից զատուեց հաւանաբար առաջնորդը եւ մանրիկ քայլերով մօտեցաւ մեզ։ Կարճլիկ մարմնի վրայ հագել էր երկար փեշով զգեստ։ Առաջին հայեացքից ապշեցի՝ թէ ինչպէս չի խճճւում իր այդ լայնափեշ զգեստի մէջ։ Նա ասես տիկնիկ լինէր։ Խոշոր գլուխը հրաշքով էր կանգնած բարալիկ վզի վրայ։ Կեռ քիթն ու հաստ, թաւ ունքները թռչնային աչքերի հետ այնպիսի արտայայտութիւն ունէին որ կարելի էր իսկապէս սարսափել։ Առաջնորդը հին ծանօթի պէս մօտեցաւ ուսուցչապետ Ստակեանին, կանգնեց նրանից մի քանի քայլ հեռաւորութեան վրայ ու ձախ ոտքը բարձրացնելով՝ անծանօթ իրենց լեզուով ինչ որ բան գոչեց։ Յետոյ դարձաւ Ստակեանին ու մեզ համար բոլորովին անսպասելի՝ խօսեց.

— Մենք ընդունել ձեզ... Մենք զգուշանալ... Բայց երգը... Ձեր երգը բարի երգ...

Օդերեւոյթաբան Շլուգերի ձեռքից կատուն ցած ընկաւ։ Մենք զարմանքից հառաչեցինք։

Յիրաւի... Երգը համարձակութիւն էր տուել Միմասի բնիկներին... Նրանք մեր յայտնուելուց յետոյ թաքնուել էին ստորգետնեայ իրենց քաղաքի մէջ... Եւ, անշուշտ, հետեւել էին մեր իւրաքանչիւր քայլին։ Նոյնիսկ իւրացրել էին մեր լեզուն։ Ձայնակցել էին Նարինէին... Եւ Կոմիտասի մեղեդին նրանց համոզել էր, որ նման երգ ունեցողը չարամիտ լինել չի կարող։

Մի խօսքով, այդ երեկոյ արդէն կարելի էր լուծուած համարել Միմասի առեղծուածը։

Մենք մարդավայել հարաբերութիւններ հաստատեցինք բնիկների հետ։ Նրանք աւելի յաճախ սկսեցին այցելել մեզ։ Եւ Միմասի գեղեցիկ հարթավայրը, որտեղ մեր խարսխակայանն էր, այլեւս մեռեալ ու տխուր չէր թւում...

«Իսկ ինչպէ՞ս Միմասի «ոգիների» հետ համակերպուեց Մարչելլո Սալվատորէն»,— կը հետաքրքրուեն ոմանք։

Այդ հարցին կը պատասխանի Լա Սկալայի մեներգչուհի Պինա Գրեկոյի մօտ եղած մի բացառիկ լուսանկար։

Լուսանկարի վրայ կը տեսնէք Մարչելլո Սալվատորէին, ինձ, Նարինէին, բնիկների առաջնորդին՝ սեղանի շուրջ նստած հայկական գինի խմելիս (ի դէպ, տեղն եկաւ՝ ասեմ, որ իտալացին վաղուց էր սոդայաջրով վիսկին փոխել գինիով)։

Լուսանկարի հակառակ կողմը, եթէ իտալերէն գիտէք՝ կը կարողանաք կարդալ հետեւեալ մակագրութիւնը.

«Պինա. ահա իմ բարեկամները, որոնց մասին շատ եմ գրել։ Մեզ մտերմացրել է Կոմիտասը...

Համբուրում եմ՝
Մարչելլո Ս.

Արեգակնային համակարգ, Սատուրն,
Միմաս արբանեակ»։

1956

Կարէն Ա. Սիմոնեան

Մարսեցիները

ֆանտաստիկ պատմուածքներ

բոլոր տարիքների ընթերցողներին

Երեւան — 2015