Կարէն Ա. Սիմոնեան

ՄԵՆՔ ԽԱՂԱԼ ԷԻՆՔ ՈՒԶՈՒՄ

ֆանտաստիկ պատմուածքներ

բոլոր տարիքների ընթերցողներին

Երեւան — 2015

ՀՏԴ 891.981֊4 Սիմոնեան
ԳՄԴ 84Հ֊4

Սիմոնեան, Կարէն Ա.

Մենք խաղալ էինք ուզում։ [Պատմուածքներ] / Կ. Ա. Սիմոնեան, խմբ.՝ Ռ. Քալաշեան։ Ելեկտրոնային տարբերակը հրատարակութեան պատրաստեց Մ. Եաւրումեանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումեանի (Արիան Գրքի).— Եր.։ Եաւրուհրատ, 2015.— 106 էջ։ «Մենք խաղալ էինք ուզում» ժողովածուն լոյս է տեսել «Հայպետհրատի» հրատարակութեամբ՝ 1963թ., խմբագիր՝ Ռ. Քալաշեան, նկարիչ՝ Վ. Մանդակունի։

Գրքում զետեղուած են Կարէն Ա. Սիմոնեանի ֆանտաստիկ պատմուածքները։

ԳՄԴ 84Հ֊4

eISBN 978֊9939֊0֊1374֊9

© Կարէն Ա. Սիմոնեան, 1957֊2015

© Եաւրուհրատ, 2015 (հրատ.)

Վերապահուած են բոլոր իրաւունքները։

Այս հրատարակութեան ցանկացած ձեւով եւ եղանակով (ելեկտրոնային, մեխանիկական, պատճէնահանման, ձայնագրման եւ այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրութիւնը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրաւոր թոյլտուութեան արգէլուած է:

Արտատպելիս կամ մէջբերումներ կատարելիս հեղինակի Ս. Սահակ֊Մեսրոպեան նախադեկրետային ուղղագրութիւնն ու կետադրութիւնը պահպանելը հեղինակային իրաւունքի մասն է կազմում։

Այս գիրքն արտօնուած է միայն անհատական ընթերցանութեան համար:

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹԻՒՆ

Հրատարակութեան մասին

Մենք խաղալ էինք ուզում

Կանաչ բացատի դարչնագոյն մարդիկ

Դրոնտ աղաւնին

Տիեզերքից եկած հիւրը

Երբ անձրեւ էր գալիս

Մենք խաղալ էինք ուզում

Ես, ռոբոտիկը եւ իմ ընկերը

Նուարդի շնիկը

ՄԵՆՔ ԽԱՂԱԼ ԷԻՆՔ ՈՒԶՈՒՄ

ԿԱՆԱՉ ԲԱՑԱՏԻ ԴԱՐՉՆԱԳՈՅՆ ՄԱՐԴԻԿ

— ՍՈ՛ՒՍ... Կամաց։

Զարմացած նայեցի Լեւոնին։ Իսկ նա պատուհանի գոգին նստած կատուի վզից բռնելով՝ դրեց յատակին ու փակեց փեղկերը։

— Լեւոն... Լոյսը վառե՞մ,— հարցրեցի ես։

Նա չպատասխանեց։

— Լոյսը վառե՞մ,— նորէն հարցրեցի ես ու դարձեալ պատասխան չստանալով՝ մօտեցայ հայրիկի գրասեղանին ու սեղմեցի լուսամփոփի կոճակը։

— Ինչո՞ւ վառեցիր,— բարկացած ձայն տուեց Լեւոնը: Յետոյ հաշտուողական երանգով աւելացրեց.— Լաւ, թող վառ մնայ։

Մութ անկիւնից նա մօտեցաւ գրասեղանին եւ ինձ պարզեց ճմրթուած մի թուղթ։

Հարթեցի թուղթն ու կարմրաւուն լոյսի տակ նայեցի ոսկէգոյն տառերին։

— Հրաւիրատո՞մս։

— Այո՛,— յաղթական ժպտալով ասաց Լեւոնը։

Ես նկատեցի որ տոմսի մի մասը չկայ։

— Հրաւիրատոմսը պատռուած է,— ծիծաղեցի ես։

Բարկանալով՝ Լեւոնը իմ ձեռքից քաշեց թղթի կտորը։

— Դու բան չես հասկանում։ Հարկաւոր է կարդալ եւ ոչ թէ շատախօսել։

Հրաւիրատոմսի վրայ գրուած էր.

Ոչինչ չհասկացայ եւ թուղթը յետ տուեցի ընկերոջս։

— Կը գա՞ս Կանաչ բացատ,— հարցրեց Լեւոնը։

— Ինչո՞ւ։

— Այնտեղ ինչ որ դարչնագոյն մարդիկ են գալու։

— Իսկ այս պատռած հրաւիրատոմսը որտեղի՞ց...

— Գաղտնիք է... Չեմ կարող ասել։

Ես չպնդեցի։ Միայն ոտքով հրեցի կատուին, որ մլաւելով թռաւ պատուհանի գոգը։

— Կարէն, գիտե՞ս որտեղից եմ ճարել այդ հրաւիրատոմսը,— այլեւս չկարողացաւ համբերել Լեւոնը։

— Ո՛չ։

— Գաղտնիք է... Ոչ ոքի չասես...

— Չեմ ասի։

— Առաւօտեսն, երբ դուրս ելայ տնից, նկատեցի, որ դիմացի հարեւանի...

— Ճարտարագէտի՞։

— Ըհը՛... Նրա բնակարանի դռան ճեղքի մէջ թուղթ էր ցցուած։ Մոտեցայ ու քաշեցի... Մտածեցի՝ տեսնեմ ի՞նչ է։ Կէսը պատռուեց։ Ու տեսայ... Հրաւիրատոմս է... Գլխի ընկայ որ Հիւսիսային Անտառի Կանաչ բացատի վրայ ինչ որ հետաքրքիր բան է լինելու։

Փորձեցի Լեւոնին համոզել, որ եթէ ճարտարագէտին յատուկ տոմս են ուղարկել, նշանակում է նրա ներկայութիւնն է ցանկալի եւ ոչ թէ մերը։

— Ոչինչ,— ասաց Լեւոնը։ Եթէ նրան յայտնելու լինենք՝ նաեւ ասելու ենք որ հրաւիրատոմսը ես եմ պատռել։ Հասկանո՞ւմ ես... Անհարմար է։ Ես վախենում եմ...

— Ամաչում ես,— ասացի ես։— Պէտք է մէկ ուրիշ բան մտածել։ Պատուհանի փեղկերը բա՛ց... Մութ է։

— Մթան մէջ մտածելը աւելի դիւրին է։

Նստեցինք բազմոցին։ Ես բազմոցի մի ծայրը, Լեւոնը՝ միւս ծայրին։ Մտածում էինք... Հաճելի էր... Իսկ կատուն արդէն մռռացնում էր։

— Գտայ՜,— գոչեցի ես։— Ճարտարագէտին հեռաձայնով կը յայտնենք։ Լա՞ւ...

— Լա՛ւ,— համաձայնեց Լեւոնը։— Բայց ձայնից կը ճանաչի։

— Իսկ մենք խօսափողին թաշկինակ կը դնենք։ Հեռաձայնի թիւը գիտե՞ս։

— Գիտեմ,— պատասխանեց Լեւոնը։

— Ուրեմն, հեռաձայնի՛ր։

Նա թաշկինակը դրեց խօսափողին եւ հեռաձայնեց ճարտարագէտին։ Իսկ ես բացեցի պատուհանի փեղկերը։

ՅՈՒՆԻՍ 28֊ին, վաղ առաւօտ, ես եւ Լեւոնը արդէն Հիւսիսային Անտառի Կանաչ բացատն էինք։ Ինչպէս հարկն էր՝ ուսումնասիրեցինք տեղանքը, բայց ոչ մի հետաքրքիր բան չնկատեցինք։ Սովորական խոտաբոյսեր, հաստաբուն ծառեր եւ հատապտուղների թփեր, որոնք հէնց նոր էին լուացուել վաղորդայնի ցողով։ Լեւոնը համառութեամբ ուզում էր ինչ որ հանելուկային երեւոյթ գտնել, բայց ոչինչ էլ չկար։ Այդպէս էլ պէտք է լինէր երեւի, քանի որ բացատը ոչ թէ հանելուկների գրքի, այլ Հիւսիսային Անտառի մէջ էր։

Զգացի որ կօշիկներս թրջուել են։

— Լեւոն, հերիք է, յետ դառնանք,— առաջարկեցի ես։

Նա մի սպանիչ հայեացքով նայեց ինձ ու շարունակեց Կանաչ բացատով մէկ հանելուկ որոնել։

Ես մագլցեցի հաստաբուն կաղնու վրայ եւ նստելով ճիւղին որոշեցի սուլել եւ ճօճել ոտներս։

Իսկ Լեւոնը պատռուած հրաւիրատոմսը ձեռքին՝ շարունակում էր հետախուզել շրջակայքը։

Արեւը դուր ելաւ բարձր ծառերի յետեւից ու կախուեց երկնակամարի վրայ։ Երեւի արդէն կէսօր էր։

Յետոյ Լեւոնն էլ որոշեց մագլցել ծառն ու նստեց կողքիս։

— Հոգնեցի՞ր։

— Այո՛,— պատասխանեց նա՝ ծանր շնչելով։

Գրպանիցս հանեցի փայլաթիթեղի մէջ փաթաթած հացն ու ձիթապտուղը։ Մենք սկսեցինք ախորժակով ուտել եւ հաճոյքով ճօճել մեր ոտները։

Բայց մէկ էլ Լեւոնի ձեռքից հացի պատառն ընկաւ գետնին։ Քիչ մնաց ինքն էլ գլորուէր, բայց կարողացաւ պահել հաւասարակշռութիւնը։

— Մենք այս որտե՞ղ ենք,— բղաւեց նա։

— Սա Կանաչ բացատն է,— մեքենաբար պատասխանեցի ես, յետոյ միայն նայեցի շուրջս։

Հիմա չեմ կարող բառերով արտայայտել այն սարսափը, որ տիրեց ինձ։ Այո, ես այնպէս սարսափեցի, որ առ ժամանակ լեզուս համրացաւ։ Չնայած խորհրդաւոր բաներից միշտ վախենում եմ, բայց որքան էլ սարսափելի հեքիաթ կամ պատմութիւն կարդամ, միեւնոյն է, այդքան չեմ կորցնում ինքս ինձ։

Մի խօսքով, շուրջս նայելով՝ սարսափած տեսայ, որ ոչ թէ բոլորին ծանօթ Կանաչ բացատի վրայ ենք, այլ մի ընդարձակ հարթավայրի եզրին։

— Լեւոն, գուցէ երա՞զ ենք տեսնում,— շշնջացի ես։— Նախաճաշից յետոյ իմ քունը տանում է... Իսկ քո՞նը...

— Դու ի՞նչ ես տեսնում,— կասկածանքով հարցրեց Լեւոնը։

— Հարթավայր... Սպասի՛ր... Հեռուն էլ ինչ որ մարդիկ են հաւաքուել։ Նրանք նայում են դէպի վեր։ Տեսնես ի՞նչ է պատահել։

— Ես էլ նոյնն եմ տեսնում,— ասաց Լեւոնը։— Բայց պատահո՞ւմ է այնպէս, որ տարբեր մարդիկ, ասենք՝ ես եւ դու, միաժամանակ նոյն երազը տեսնենք։

— Երեւի պատահում է... Չգիտեմ,— պատասխանեցի ես, դէպի վեր նայելով։

Երկինքը առաջուայ պէս կապոյտ ու թափանցիկ չէր։

Արեւը չկար։ Մութ ամպերը ծածկել էին արեւը եւ դժուար չէր գուշակել, որ տեղատարափ անձրեւ է գալու։ Լսուեց քամու չարագուշակ վնգոցը։

— Կարէն, որտե՞ղ թաքնուենք, եթէ անձրեւ գայ,— հարցրեց Լեւոնը։

Չպատասխանեցի։ Քամու վնգոցը աւելի էր սաստկանում։ Բայց մի բան էր միայն ինձ շփոթեցնում։ Քամու հոսանքը կարծես չէր դիպչում ինձ։ Մազերս չէին խառնուել։ Տարօրինակ բան էր...

Մի քանի րոպէ անց սկսուեց մի տեղատարափ անձրեւ, որ այլեւս ընդհատուելու միտք բնաւ չունէր։ Բայց հարթավայրի եզրին կանգնածները չէին անհանգստանում թրջուելուց եւ շարունակում էին երկնքին նայել։

Լեւոնը յորդորեց որ պատսպարան գտնենք։ Մենք ծառից ցած թռանք եւ վազեցինք դէպի աջ։ Այնտեղ խոշոր փչակով մի ծառ կար։ Հէնց այդ փչակի մէջ էլ երեւի թէ հնարաւոր լինէր պատսպարուել անձրեւից։ Անձրեւի խոշոր ու ջրիկ կաթիլները թափւում էին մեզ վրայ. թւում էր թէ քամու եւ անձրեւի տակ սառելու ենք։ Մեր հագին բարակ, ամարնային շապիկից բացի ուրիշ բան չկար։

Բայց երբ երկուսով խցկուեցինք փչակ, ես զարմանքով տեսայ, որ մազերս էլ, հագուստներս էլ բոլորովին չոր են։

Գրեթէ նոյն պահին լսուեց ահաւոր մի ոռնոց։ Երկինքը կարծէս փլուեց մեր գլխին։ Ձայնը կրկնուեց եւ այս անգամ աւելի սաստիկ։ Լեւոնը գլուխը զգուշութեամբ դուրս հանեց փչակից։ Ես էլ իմ գլուխը հանեցի, որպէսզի նա չկարծի թէ իսկապէս վախկոտ եմ։

Երկինքը մթնել էր։ Հեռուներից դեռ մեզ էր հասնում զօրեղ ձայնը։ Յետոյ մեր գլխավերը յայտնուեց մի հրեղէն շերտ, որ երրորդ անգամ աւելի ուժգին ոռնոց արձակելով անհետացաւ ծառերից այն կողմ։

— Լեւո՛ն, երկնաքար է,— յուզուած գոչեցի ես։

Յաջորդ պահին երկնաքարը նորէն յայտնուեց, բայց այս անգամ թռչում էր աւելի ցածրից։ Յետոյ հանդարտ իջաւ հարթավայրի վրայ, մեր ապաստարանից ոչ շատ հեռու։

Տեսնելով որ հարթավայրի եզրին կանգնած մարդիկ վազում են դէպի երկնաքարը, մենք ելանք ծառի փչակից եւ դանդաղ, զգոյշ քայլերով նոյնպէս մօտեցանք։ Եւ աւելի շուտ տեղ հասանք, քան վազողները։ Օդի հետ ունեցած շփումից երկնաքարը, բնական է, շիկացել էր։ Լեւոնը այնքան մօտեցաւ, որ ես վախեցայ թէ յանկարծ ողջ֊ողջ կ՚այրուի։ Բայց նա կարծես բնաւ էլ չզգաց շիկացած երկնաքարի ջերմութիւնը եւ դառնալով իմ կողմը՝ ասաց.

— Տիեզերանաւ է։ Երեւի հեռու աշխարհներից է եկել։

Ինձ համար շատ անսպասելի ու մի քիչ էլ ծաղրական յայտարարութիւն էր։ Որովհետեւ Լեւոնը սիրում էր նաեւ երբեմն ծաղրել՝ կարծելով թէ դիւրահաւատ մարդ եմ...

ԱՌ ժամանակ անց, երբ տիեզերանաւի մօտ արդէն խոշոր մի բազմութիւն էր հաւաքուել, յանկարծ դուռը բացուեց եւ բոլոր ներկաները ակամայ մի հոգոց քաշեցին։

Լուսարձակներն ուղղուեցին դէպի տիեզերանաւի բացուած դռնակը։ Իսկ լուսանկարչական ու շարժապատկերահան գործիքները սկսեցին բազմաձայն ճկճկալ։

Յետոյ դռնակի դիմաց ծալուած հարթակի վրայ երեւաց բարձրահասակ ու տարօրինակ հագուստով մէկը։ Ես նոյնիսկ կ՚ասէի՝ մի մարդ։ Նման էր իմ տեսած բոլոր մարդկանց՝ իր երկու ձեռքով, երկու ոտքով. աչքերով, քթով ու ականջներով։ Միայն թէ դարչնագոյն էր։ Ես եւ Լեւոնը համոզուած էինք որ այդպիսի գոյն չունեն ոչ զուլուները, ոչ բուշմենները եւ ոչ էլ ամերիկեան հնդկացիները, որոնք ընդհանրապէս կարմրաւուն են։

Բազմութիւնը աղմկեց։ Նոր միայն կռահեցի որ մենք կարողանում ենք ազատօրէն անցնել մարդկանց մարմինների միջով եւ բնաւ չենք նեղւում։ Մի պահ նոյնիսկ նկատեցի, որ մի հաստլիկ, ակնոցաւոր մարդու մարմնի մէջ եմ կանգնած։ Բայց նա ոչինչ չէր զգում...

Դարչնագոյն մարդուց յետոյ տիեզերանաւից դուրս ելան եւս երեք հոգի։

Հարթավայրի բազմութիւնը յանկարծ չքացաւ։ Ես ապշահար նայեցի Լեւոնին։

Մի քանի պահ շրջապատը թաղուեց թանձր խաւարի մէջ։

Երբ նորէն լուսաւորուեց, տեսայ որ քաղաքի փողոցներից մէկում ենք։

— Կարէ՛ն, ինքնաշարժերը,— գոչեց Լեւոնը։

Փողոցով դէպի վեր էին սլանում երկու տարօրինակ ինքնաշարժ, որոնք նման էին ֆանտաստիկ գրքերի մէջ նկարուածներին։

— Դարչնագոյն մարդկանց են տանում,— ասաց Լեւոնը. եւ առանց երկար֊բարակ մտածելու՝ վազեցինք ինքնաշարժերի յետեւից։

Բայց մեր դիմաց ելաւ ճերմակ գլխարկով ու վանդակաւոր կտորից կարուած բաճկոնով մէկը եւ խիստ ձայնով ասաց.

— Երիտասարդնե՛ր... Խանգարում էք... Գնացէք այն ծառի տակ։

Մենք իրար նայեցինք։ Ես եւ Լեւոնը։

— Գնացէ՛ք, գնացէ՛ք,— աւելի մեղմ ասաց անծանօթը։

Մենք նստեցինք ծառերից մէկի տակ ու տխուր֊տխուր նայեցինք հեռացող ինքնաշարժերի յետեւից։

Քիչ անց նորէն մթնեց։ Իսկ յետոյ մենք արդէն հիանալի կահաւորուած մի սրահի մէջ էինք։ Դարչնագոյն մարդիկ էլ էին այստեղ։ Անծանօթ մի սարքի օգնութեամբ նրանք զրուցում էին ալեխառն մորուքով մի տարեց մարդու հետ։

— ՀԱՍՏԱՏ որ նրանք այլմոլորակային են,— ասացի ես։

— Մի՛ խանգարիր,— ասաց Լեւոնը։— Թո՛ղ որ լսենք...

— Չէ՜ մի... Լսե՜նք... Իսկ ի՞նչ ենք հասկանալու։ Նրանք օտար մոլորակից են։

— Իսկ ես ասում եմ, որ եթէ լռես՝ կը հասկանանք։

Լռեցինք ու ականջ դրեցինք նրանց զրոյցին։

Պարզուեց, որ փոքրիկ սարքը այլմոլորակայինների լեզուն շատ լաւ ու հասկանալի թարգմանում է հայերէն։

Դարչնագոյն մարդկանցից մէկը պատմում էր, թէ ինչպէս իրենք արդէն տասը նիգա է, ինչ դուրս են եկել տիեզերական ճամբորդութեան։ Յետոյ մենք կռահեցինք, որ նիգա դարչնագոյն մարդկանց լեզուով նշանակում է «տարի»։ Իսկ նրանց մէկ տարին հաւասար է մեր երեք տարուան։ Ուրեմն, նրանք Հողագնդի ժամանակով երեսուն տարի առաջ են հրաժեշտ տուել իրենց աշխարհին։

Իսկ զրոյցը շարունակւում էր։ Եւ մենք էլ չիմացանք թէ երբ՝ ամէն բան կորաւ մշուշի մէջ։ Արտասովոր անցուդարձից մեր տպաւորութիւնները հոգնեցրին մեզ։ Եւ զգացի որ աչքերս ինքնաբերաբար գոցւում են։

ԶԱՐԹՆԵՑԻ մի ահաւոր աղմուկից։ Մենք դեռ ընդարձակ հարթավայրի վրայ էինք։ Արեւը չէր ծագել։ Բայց ամենուրէք լուսաւորուած էր հզօր լուսարձակներով։ Հարթավայրի կենտրոնին գտնւում էր արդէն մեզ ծանօթ աստղաթիռը։

— Լեւո՛ն,— գոչեցի ես։— Դարչնագոյն մարդիկ կարծէս թէ մեկնելու են պատրաստւում։

— Ի՞նչ։

Նոր նկատեցի որ Լեւոնը նոյնպէս քնով է ընկել։

— Դարչնագոյն մարդիկ հեռանում են,— կրկնեցի ես։

Իսկ աստղաթիռի փքանցքերից ժայթքում էին կրակի հրակարմիր լեզուները։ Նոր ծագող արեւը դժգունել էր այդ լոյսի առաջ։ Նաւի շարժիչների աղմուկը տարածուել էր հարթավայրով մէկ։ Յետոյ նաւը պոկուեց տեղից եւ քիչ անց երկնակամարի վրայ երեւում էր միայն փոքրիկ մի լուսաւոր կէտ։

Շուրջը նորէն մթնեց։ Եւ մի քանի րոպէ անց մենք դարձեալ յայտնուեցինք Կանաչ բացատի վրայ։

Տարակուսած նայեցի Լեւոնին։ Նա տրորում էր աչքերը եւ ժպտում հիմար մի ժպիտով։

— Գնանք... արդէն ուշ է... Տե՛ս արեւն էլ արդէն մայր է մտնում։

Մենք լուռ ոտքի ելանք ու անշտապ դուրս ելանք Կանաչ բացատից։

Հեւալով բարձրացանք հանրակառք։ Մի ազատ նստարան կար եւ եւ շտապեցի նստել պատուհանի մօտ։

Տոմսավաճառը մօտեցաւ մեզ եւ երկու տոմսակ պարզեց Լեւոնին։

— Եւ... Մենք...— Լեւոնը շփոթուեց, ձեռքը գրպանը տարաւ, թէեւ ես էլ գիտէի, որ փող չունի։ Նա անօգնական նայեց ինձ։

— Վերցրո՛ւ... Վերցրո՛ւ...

Լեւոնը վերցրեց տոմսակները։ Մենք զարմացած իրար նայեցինք։ Երբէք այնպիսի տոմսավաճառի չէինք հանդիպել, որ առանց վճարելու տոմսակներ տար։

Այդ պահին էլ մեր յետեւ նստածներից մէկը ծիծաղեց ու թեթեւ զարկեց Լեւոնի ուսին։

— Բարե՛ւ, երիտասարդ։

Ճարտարագէտն էր։ Ի հարկէ, տոմսակները մեզ համար նա էր գնել։

— Շնորհակալութիւն,— շարունակեց ճարտարագէտը։— Լաւ է որ յայտնեցիք Կանաչ բացատի շարժապատկերի մասին։

— Ես... Ես չեմ...

— Քո ձայնը անմիջապէս ճանաչեցի,— ասաց ճարտարագէտը։— Շարժապատկերը հաւանեցի՞ք։

— Ի՞նչ շարժապատկեր,— տարակուսած հարցրեցի ես։

— Այն, որի ցուցադրութեանը ներկայ էիք։

Ես ու Լեւոնը նայեցինք իրար։ Ամէն անգամ, երբ շատ ենք զարմանում՝ մենք իրար ենք նայում։

— Ուրեմն չգիտէ՞ք... Այսօր «Դարչնագոյն մարդիկ» ծաւալային շարժապատկերի ցուցադրութիւնն էր։

— Ծաւալայի՞ն...

— Այո... Փորձնական աշխատանք էր։ Ես նոյնպէս մասնակցել եմ նկարահանումի գործին։ Պատկերացնո՞ւմ էք... Առանց պաստառի... Այսինքն՝ պատկերները հարթութեան վրայ չեն...

— Այդ ինչպէ՞ս։

— Ճիշտ այնպէս, ինչպէս կրկէսը... Միայն թէ պատկերները ձեր շուրջն են եւ դուք էլ նոյնիսկ կարող էք անցնել նրանց միջով... Կարծեմ տեղ հասանք...

... Երբ իրարից բաժանուելու էինք, ճարտարագէտը թեքուեց Լեւոնի ականջին ու կիսաձայն, իբրեւ թէ ես չլսեմ՝ ասաց.

— Լեւոն, միւս անգամ, ինձ ուղարկած հրաւիրատոմսը խնդրում եմ չպատռես։ Եթէ մի նոր հետաքրքիր շարժապատկեր ցուցադրելիս լինենք, ես տեղեակ կը պահեմ... Միասին կը գնանք։ Ափսոս դուք այնքան հոգնած էիք, որ քնեցիք ու չիմացաք որ դարչնագոյն մարդկանց հետ հեռաւոր մոլորակ մեկնեց մեր գիտնականներից մէկը։

— Առաւօտ շատ վաղ էինք արթնացել,— արդարացաւ Լեւոնը։

— Միւս անգամ ցուցադրութեան ժամանակ չենք քնի,— աւելացրեցի ես։

1959

ԴՐՈՆՏ ԱՂԱՒՆԻՆ

ԿԵՆԴԱՆԱԲԱՆԱԿԱՆ այգու գիտաշխատող Լեւոն Արամեանը բրիտանական Մավրիկիա կղզու Պորտ֊Լուի քաղաքից մի նամակ ստացաւ։ Գրում էր Մասկարենեան կղզիների վրայ ուսումնասիրութիւններ կատարող արշաւախմբի ղեկավար Ջանեանը, որ երկար տարիներ աշխատել էր Արամեանի հետ։ Նամակով Ջանեանը յայտնում էր որ Մավրիկիա կղզու վրայ բռնել է դրոնտ աղաւնիների մի զոյգ եւ ուղարկել է Արամեանին։

Պատկերացրէք կարճահասակ, նիհարակազմ, ճաղատ գլխով մի ծերունի՝ որ սիրում է հագնել սրճագոյն հագուստ եւ գլխին դնել նոյն գոյնի լայնեզր գլխարկ։ Այդպիսին էր Արամեանը։ Նա լուրջ մարդ էր. ժպիտներ չէր շռայլում, յայտնի է բացառիկ ճշտապահութեամբ եւ միշտ զբաղուած էր անհետաձգելի գործերով։

Նամակն ստանալուն պէս նա փոխուեց այնպէս, որ պատեհ֊անպատեհ առիթներով սկսեց շաղակրատել աշխատակիցների հետ. սրամտութիւնից զուրկ կատակների վրայ ծիծաղում է լաց լինելու աստիճան, իսկ մենակ մնալիս հանում էր նամակն ու նորէն կարդում։

Արամեանի այդ տարօրինակ վարքը առիթ դարձաւ բազմաթիւ շշուկների, որոնք սկսեցին շրջել կենդանաբանական այգու աշխատակիցների շրջանակի մէջ։

Երբ աշխատանքային օրն աւարտուեց, Լեւոն Արամեանը, վերջապէս, փակուեց իր աշխատասենեակի մէջ եւ սկսեց քրքրել գրականութիւնը՝ որոնելով ճանապարհորդների պատմութիւնները դրոնտ կոչուող հազուագիւտ աղաւնիների մասին։

Կենդանաբանական այգու պահակը մինչեւ մութն ընկնելը դարպասը չգոցեց, մտածելով, որ Արամեանը ուր որ է դուրս կը գայ աշխատասենեակից։

Բայց երբ երկնքով մէկ սկսեցին առկայծել աստղերը եւ Լեւոն Արամեանի առաձնասենեակի լոյսն էլ վառւեց, Վահրամ քեռին վճռականօրէն ուղղուեց դէպի այնտեղ։

Դռան բախոցին ոչ ոք չպատասխանեց։

Վահրամ քեռին շփոթուելով այդ չարագուշակ լռութիւնից, զգուշօրէն հրեց կաշէպատ դուռն ու ներս մտաւ։

Գրասեղանի առաջ նստած էր Արամեանը։ Նա խորասուզուել էր ընթերցանութեան մէջ։ Մի քանի բաց հատորներ դարսուած էին սեղանին, իսկ մի քանիսն էլ յատակին ընկած հերթի էին սպասում։

Վահրամ քեռին թեթեւ հազով մաքրեց կոկորդը։ Բայց Արամեանը ոչ մի ուշադրութիւն չդարձրեց, աւելի ճիշտ՝ չլսեց նրան։ Պահակը մտածեց առաջ գնալ, բայց միտքը փոխելով՝ նորէն բացեց առանձնասենեակի դուռն ու այնպիսի աղմուկով գոցեց, որ Արամեանը հայեացքը մի պահ կտրեց գրքից ու տեսնելով Վահրամ քեռուն՝ ձեռքով ցոյց տուեց պատուհանի մօտ դրուած բազմոցն ու նորէն խորասուզուեց ընթերցանութեան մէջ։

Վահրամ քեռին նստեց։

— Այո՛,— կիսաձայն ասաց Արամեանը, գրքի լուսանցքին ինչ որ նշում անելով։

— Բա՞ն ասացիր, Լեւոն ջան,— պատրաստակամութեամբ հարցրեց պահակը։ Բայց Լեւոն Արամեանը նրան չլսելով՝ շարունակեց իր բարձրաձայն խորհրդածութիւնները։

— Այո՛,— կրկնեց նա, մատիտը դնելով սեղանին։— Ճիշտ է... Մավրիկիա կղզու վրայ բնակւում է անթեւ դրոնտը։ Ռէյունիոն կղզու վրայ՝ ճերմակը։ Իսկ Ռոդրիգեսի վրայ՝ ճգնաւորը։ Ինչո՞ւ են անունը ճգնաւոր դրել... Իսկական ճգնաւորը անթեւ դրոնտն է եղել, որ մարդկանց աչքից հեռու ծածուկ ապրել ու հասել է մինչեւ մեր օրերը...

Օգտուելով Արամեանը փոքրիկ դադարից, Վահրամ քեռին այնպիսի աղմուկով հազաց, որ գիտնականին վերջնականապէս կտրեց իր մտքերից։

— Ա՜... Վահրամ քեռի,— ժպտաց Արամեանը ոտքի կանգնելով,— ասա՛ տեսնենք՝ ի՞նչ կայ...

— Լեւոն ջան... Եկել եմ ասելու որ արդէն ուշ է,— անհամարձակ ասաց պահակը։

— Ո՞ւշ է... Հա՜֊հա՜...— ծիծաղեց Արամեանը՝ մի աւելորդ անգամ հաստատելով այն շշուկների ճշմարիտ լինելը, որոնք հասել էին նաեւ Վահրամ քեռու ականջին։— Ասում ես՝ ո՞ւշ է... Իսկ դու լսե՞լ ես դոդո կամ դրոնտ կոչուող աղաւնու մասին, որ երբէք չի թռչում։

— Աղաւնիների մասին շատ եմ լսել,— նեղացած երանգով ասաց պահակը, որովհետեւ, յամենայն դէպս, քիչ բան չէ մի ամբողջ կեանք կենդանաբանական այգու մէջ անցկացնելը։

— Դրոնտը քո իմացած աղաւնիներից չէ, Վահրամ քեռի,— զգալով պահակի վրդովմունքը, ժպտաց Արամեանը։— Այդ աղաւնուն արդէն երկու հարիւր տարի կը լինի, ինչ ոչ ոք չի տեսել։ Մասնագէտները դրոնտին դասում են ի սպառ ոչնչնացուած կենդանիների շարքը, ինչպիսիք են բերբերեան առիւծը կամ թէկուզ՝ աֆրիկական կվագգան։

— Իսկ ինչո՞ւ են ի սպառ ոչնչացել այդ հրաշալի աղաւնիները,— հարցրեց քեռի Վահրամը։

— Դրոնտի միսը համեղ էր ու իւղալի,— ասաց Արամեանը։— Տասնութերորդ դարում փորթուգալացիները Հնդկաստան գտնուող իրենց գաղութները գնալու համար ճամբորդում էին գրեթէ մէկ եւ կէս տարի։ Մասկարենեան կղզիներով անցնելիս, որոնք գտնւում են Մադագասկարից արեւելք, նաւաստիները իրենց ուտելիքի պաշարը լրացնում էին դրոնտի մսով։

— Այդքան դիւրի՞ն էր նրանց բռնելը,— հարցրեց Վահրամ քեռին։

— Դրոնտներին որսում էին սովորական մահակներով,— ասաց Արամեանը։— Աղաւնիները թռչել չէին կարողանում։ Եւ ոչ էլ կարողանում էին վազելով փախչել։ Իսկ յետոյ դրոնտի ձուերով ու մսով սկսեցին սնուել գաղութարարների խոզերն ու կապիկները։

— Ուրեմն, աղաւնիները այդպէս էլ ոչնչացա՞ն...

— Այո։

— Եւ նրանցից ոչինչ չի՞ մնացել։

— Հըմ,— քմծիծաղեց Արամեանը։— Ինչո՞ւ չէ... Մնացել է։ Մի ոտք ու մի քանի ոսկոր պահպանւում են Լոնդոնի թանգարանում։ Մի քանի ոտք ու մի գլուխ՝ Օքսֆորդում։ Կրծքոսկրը՝ Փարիզում։ Կտուցը՝ Կոպենհագենում... Եւ գանգը՝ Պրահայում...

— Ափսո՜ս,— վշտացած հառաչեց Վահրամ քեռին։

— Ի հարկէ՝ ափսոս,— համաձայնեց Արամեանը եւ արձակելով բաճկոնի կոճակները, գրպանից հանեց քառածալ մի նամակ ու պարզեց քեռի Վահրամին։— Տեսնո՞ւմ ես,— շարունակեց նա,— այստեղ գրուած է որ մեր արշաւախումբը Մավրիկիա կղզու վրայ գտել է դրոնտ աղաւնիների մի զոյգ։ Սա մեծ յաջողութիւն է... Մեր կենդանաբանական այգին կը դառնայ ամէնից հետաքրիր այգիներից մէկը։

— Էդ բոլորը՝ շատ լաւ, Լեւոն ջան,— քառածալ նամակը վերադարձնելով Արամեանին՝ ասաց Վահրամ քեռին։— Բայց ախր շատ ուշ է։

Արամեանը միայն ծիծաղեց ու նորէն խորասուզուեց ընթերցանութեան մէջ՝ չնկատելով, թէ պահակը դէմքի յուսահատական մի արտայայտութեամբ ինչպէս տմբտմբացրեց գլուխը եւ դուրս ելաւ աշխատասենեակից։

ՄՕՏ մէկ ամիս յետոյ կենդանաբանական այգու դարպասի առաջ կանգնեց պաղպաղակ տեղափոխող մի սովորական բեռնատար։ Բայց վարորդի խցիկից ճերմակ խալաթով գործակատարի փոխարէն դուրս ելաւ փոստատարը եւ Վահրամ քեռուն խնդրեց ստորագրել ծանրոցները ստանալու փաստաթղթերը։

Յետոյ նրանք բացեցին բեռնատարի թափքի դռները եւ իջեցրին երկու ապակէ արկղ, որոնք ծածկուած էին եղեամով։

— Վահրամ քեռի... այս արկղները պէտք է սառը տեղ պահել... մէջը սառոյց կայ,— ասաց փոստատարը։

Մնալով մենակ՝ պահակը զննեց արկղները, որոնք իսկապէս լիքն էին սառոյցով։ Թէեւ եղեամի բարակ, ձիւնանման շերտը դրսի ջերմութիւնից անմիջապէս հալուել էր, բայց Վահրամ քեռին չը կարողացաւ զանազանել, թէ ի՛նչ կայ սառոյցի մէջ։ Նա որոշեց կարդալ յետադարձ հասցէն։ Ակնոցը դրեց ու տառ առ տառ կարդաց. «ՄԱՎ֊ՐԻ֊ԿԻԱ»։

Պահակի քթարմատից ակնոցը սահեց վար։ Օդի մէջ ճարպկութեամբ որսաց այն ու վազեց հեռախօսի մօտ։

— Լեւոն ջան...— գոչեց նա լսելով գիտնականի ձայնը,— էստեղ երկու հատ արկղ եմ ստացել... հա՛... Ծանրոց եմ ասում, էլի՛... Քիչ առաջ բերեցին։ Մավրիկիայից... Գալի՞ս ես...

Լսափողը ցած դնելով՝ Վահրամ քեռին ձեռքերն իրար շփեց ու արկղներին նայելով աչքով արեց, իբր՝ «Մենք վաղուց էինք սպասում ձեզ»։

Յետոյ մէկ անգամ էլ պտտուեց արկղների շուրջ եւ ըստ իր սովորութեան՝ բազմանշանակ տմբտմբացրեց գլուխը։

— Հը՛, Վահրամ քեռի,— ժպտալով մօտեցաւ Արամեանը։

— Լեւոն ջան... ասում եմ...— պահակը մատնացոյց արեց արկղները,— տեսնո՞ւմ ես... Մավրիկիա կղզուց է։ Կը նշանակի որ...

— Կը նշանակի, դրոնտ աղաւնիները ստացել ենք,— պահակի խօսքն աւարտեց Արամեանը։

— Հա՛... ստացել ենք,— Վահրամ քեռու ձայնը խզւեց։— Ի հարկէ, ստացել ենք... Բայց ինչպէ՞ս... Սատկա՛ծ...

— Այդ ինչե՞ր ես խօսում, Վահրամ քեռի։

— Ի՞նչ պէտք է խօսեմ... Ասում եմ որ աղաւնիները ուղարկել են ոչ թէ կենդանի, այլ սառեցրած։

— Սառեցրա՞ծ... Սատկա՞ծ...— Լեւոն Արամեանի ձայնը նոյնպէս խզուեց։— Իսկ որտե՞ղ են այդ... այդ սատկած աղաւնիները...

— Ա՜յ... հրէն... արկղների մէջ։

Լեւոն Արամեանը մօտեցաւ արկղներին ու կարդաց վրաները փակցրած բացատրագրերը։ Յանկարծ նա կտրուկ մի շարժումով ուղղուեց, նայեց պահակին ու ասաց.

— Հապա օգնի՛ր ինձ, Վահրամ քեռի... Արկղները տանելու ենք իմ աշխատասենեակ։ Աղաւնիները ողջ են։ Այո՛, այո՛, ողջ են։

Վահրամ քեռին բռնեց արկղի մի ծայրից, իւրովի մտածելով. «Խե՜ղճ Լեւոն... Խելքը թռցրեց այս սատանայական աղաւնիների համար։ Լսուա՞ծ բան է որ ամիսներ շարունակ սառոյցի մէջ ճամբորդող հաւքը չսատկի»։

ԱՇԽԱՏԱՍԵՆԵԱԿԻ լռութեան մէջ Լեւոն Արամեանը վերցրեց մուրճը ու հարուածեց արկղներից մէկին։

Փշրուած սառցաբեկորների միջից երեւաց դրոնտ աղաւնու փայտացած մարմինը։

— Օհո՜...— գոչեց Վահրամ քեռին։

— Ահա՜...— յաղթական ծոր տուեց Արամեանը,— ահա՛ դրոնտ աղաւնին։

Այդ զարմանալի թռչունն ունէր մօտ եօթանասուն սանտիմետր բարձրութիւն եւ քաշն էլ կը լինէր քսանհինգ կիլոյից ոչ պակաս։ Նրա սառած թեւերը շատ փոքր էին, իսկ կտուցը՝ մեծ ու լայն։

Արամեանը սառած թռչունին ծածկեց գորգով եւ նրա վրայ ուղղեց ջեռուցիչի ճառագայթները։

Պահակը լուռ հետեւում էր նրա շարժումներին ու դառնութեամբ մտածում. «Ա՛յ թէ ոնց են խելոք մարդիկ աշխարհից պակասում։ Չէ՛, ձեռքից գնաց Լեւոնը. տե՛ս, ուզում է սատկած հաւքին կենդանութիւն տալ»։

Րոպէներ անցան լռութեան մէջ։ Արամեանը մտասոյզ նայում էր մերթ գորգով ծածկուած աղաւնուն, մերթ՝ ժամացոյցին։ Իսկ պահակը իւրաքանչիւր շարժումը որսալով՝ մտքի մէջ նորանոր եզրակացութիւններ էր անում։ Յանկարծ նրան թուաց, թէ սատկած դրոնտը շարժուեց, եւ ծերունին հարցական հայեացքով նայեց Արամեանին։ Վերջինս նոյնպիսի մի հայեացքով նայում էր Վահրամ քեռուն։

— Շարժուե՞ց...— չկարողացաւ իրեն զսպել պահակը։

— Շարժուե՛ց,— եղաւ պատասխանը։

Աղաւնու վրայի գորգը սահեց ու ընկաւ։

Վահրամ քեռին ափերով ծածկեց աչքերը։ «Ես է՞լ եմ խելքս կորցնում, ի՛նչ է. է՞ս ինչ բան էր»,— մտքի մէջ ինքն իրեն հարցրեց նա եւ սթափուեց Արամեանի բարձր ձայնից։

— Վահրամ քեռի... Կենդանացա՜ւ...

Պահակը մատների արանքով նայեց սատկած աղաւնուն։

Բայց... բայց դրոնտ աղաւնին կանգնել էր սենեակի կենտրոնը եւ իր մեծ կտուցով յարդարում էր փետուրները։

— Երա՞զ է...— նուաղած ձայնով հարցրեց պահակը։

Պատասխանը եղաւ աղաւնու մնչիւնը։

ԵՐԲ Մասկարենեան կղզիներից ստացուած աղաւնիները կենդանացել ու արդէն գտնւում էին իրենց վանդակների մէջ, եւ երբ արդէն մութն էլ ընկել էր, Վահրամ քեռին զգոյշ քայլերով մօտեցաւ Արամեանի աշխատասենեակն եւ դուռը կամաց հրեց։

— Լեւո՞ն...

— Այո՛, Վահրամ քեռի,— Արամեանը գրիչը ցած դրեց ու նայեց պահակին։

— Լեւոն ջան... Եկել եմ հարցնելու որ...

— Աղաւնիները ինչպէ՞ս կենդանացան... Հիմա բացատրեմ, Վահրամ քեռի... Դու նկատե՞լ ես թէ մեր աւազանի մէջ ձմեռն ինչպէս է անցկացնում գայլաձուկը։

— Հա... ի հարկէ... Ցրտերն ընկնելում պէս քուն է մտնում։ Գիտեմ... Լեւոն ջան, բայց ես ուրիշ բան էի ասելու...

— Ոչ թէ քուն է մտնում,— կարծես չլսելով պահակի վերջին խօսքերը՝ շարունակեց Արամեանը,— այլ թմրում է։ Բայց սառոյցի մէջ ամբողջ ձմեռն անցկացնելով՝ կենդանանում է, որովհետեւ նրա արիւնը պարունակում է այնպիսի նիւթեր, որոնք նոյնիսկ մէկ աստիճան սառնամանիքին էլ չեն սառում։

— Ի՞նչ է... Դրոնտ աղաւնին է՞լ այդպիսի արիւն ունի,— եզրակացրեց պահակը։

— Ո՛չ,— ժպտաց Արամեանը։— Դրոնտի արիւնը սովորական է եւ ցրտից անմիջապէս սառնում է, իսկ սառած արեան մէջ յայտնւում են սուրսուր բիւրեղներ, որոնք ծակոտում եւ քայքայում են նրա արիւնատար անօթները։ Եւ աղաւնին էլ, բնական է, որ կը սատկի...

— Հապա մեր աղաւնիները ինչո՞ւ չսատկեցին։

— Չսատկեցին, քանի որ նրանց արեան մէջ ներարկուած էր այնպիսի մի նիւթ, որ սառնամանիքի ժամանակ բիւրեղացում չի առաջացնում։ Մարմնի կենսական գործողութիւնները դանդաղում են։ Կենդանիներին կարելի ամիսներով պահել սառեցուած վիճակի մէջ եւ յետոյ տաքացնել ու կենդանացնել։

— Էդ հո՛ լաւ բան է,— ոգեւորուեց պահակը՝ ձեռքերն իրար շփելով։

— Ի հարկէ, Վահրամ քեռի,— հաստատեց Արամեանը եւ մի մաքուր թուղթ վերցնելով՝ շարունակեց ընդհատուած գրութիւնը։

Պահակը մի առ ժամանակ լուռ նստեց, յետոյ աղմուկով հազաց։

— Ուրի՞շ ինչ կայ, Վահրամ քեռի,— հարցրեց Արամեանը։

— Լեւոն ջան, եկել եմ ասելու, որ արդէն շատ ուշ է, հը՞...

Կենդանաբանը նայեց մութ պատուհաններին, անշտապ ոտքի ելաւ, ափսոսանքով հայեացք նետեց գրքերին ու գրասեղանին, եւ ծածկելով սրճագոյն գլխարկը՝ դուրս գնաց։

Երբ Վահրամ քեռին մարեց նրա աշխատասենեակի լոյսը, կէսգիշերը վաղուց էր անցել։

1957

ՏԻԵԶԵՐՔԻՑ ԵԿԱԾ ՀԻՒՐԸ

ԱՐԴԷՆ մեկ ամիս է անցել, բայց մենք դեռ վիճում ենք։ Մեծերն ասում են, թէ մենք հիմար բանի վրայ ենք վիճում, իսկ երբ շատ են ձանձրանում, հանդիսաւորութեամբ յայտարարում են, թէ երկուսով էլ, այսինքն՝ թէ՛ ես եւ թէ՛ Վահագնը յանցաւոր ենք։ Այսպիսի յայտարարութիւնից յետոյ, ճիշտ է, մի քանի ժամով հանդարտւում ենք, արտաքուստ՝ նոյնիսկ հաշտւում, բայց մէկ էլ Վահագնը թէ՝

— Ասում եմ, յանցաւորը դու ես։ Դու...

Եւ միշտ էլ առաջինը նա է սկսում, քանի որ իսկական յանցաւորը հէնց ինքն է։ Ես այդպէս էլ նրան ասում եմ, ու նորէն սկսւում է մեր վէճը։ Նա յիշեցնում է, որ երբ տուն էի գալիս հօրեղբօրս մօտից... երբ հանդիպեցի նրան... երբ ձայն տուեցի՝ «Վահա՜գն»... երբ ինքը մօտեցաւ, չնայած միտք էլ չունէր մօտենալու... երբ...

Ես էլ իմ հերթին եմ յիշեցնում նրան, որ երբ տուն էի գալիս հօրեղբօրս մօտից... երբ հանդիպեցի Վահագնին... երբ նա ինքը ձայն տուեց՝ «Կարէ՜ն»... երբ ես ուզում էի չլսելու տալ... երբ նա վազեց ու հասաւ ինձ... երբ...

Կարճ ասած՝ սկսում ենք վիճել. վէճն էլ փոխւում է կռուի։ Այսինքն, մենք իսկականից չենք կռւում... ուզում եմ ասել՝ չենք կռւում իրար քիթ ջարդելու մտադրութեամբ։ Պարզապէս մեր ճշմարտութիւնները փորձում ենք բղաւելով ապացուցել եւ այնպէս է լինում, որ չենք հասկանում իրար, եւ լսողներն էլ, յատկապէս մեծերը, օրորում են գլուխներն ու ասում. «Էլի՛ կռիւ սկսեցին», կամ՝ «Խելքները մի հիմարութիւն է մտել՝ չեն կարողանում հանել»... Ի հարկէ, ոչ առաջին եւ ոչ էլ երկրորդ կարծիքը իրականութեան չեն համապատասխանում։ Բայց երբ երկրորդ հարկի վրայ բնակուող տրամվայի վագոնավար քեռի Վարդանը պատշգամբից գոչում է, թէ մեր վէճերը երբէք վերջ չեն ունենայ, քանի դեռ վիճում ենք առանց իրար հասկանալու, մտքիս մէջ համաձայնում եմ նրա հետ։

Ի հարկէ, «Իրար չհասկանալը» պէտք չէ ընդունել այն իմաստով թէ... ուզում եմ ասել՝ վատ իմաստով։ Պարզապէս մեր ձայները բարձրացնում ենք, իրար չենք լսում եւ, ուրեմն, չենք հասկանում։ Այս է։

Իսկ եթէ հիմա պատմեմ բանի էութիւնը, անպայման կը հասկանանք իրար այն պարզ պատճառով, որ շատ հեռու ենք իրարից. եւ որքան էլ հակառակուէք ինձ, միեւնոյն է, ձեր ձայնը ինձ չի հասնի։

... Հօրեղբայրս երկրաբան է։ Շատ լաւ երկրաբան։ Միշտ խօսքի մէջ ասում է, որ լաւ երկրաբանը նա չէ, ով երկրի հարստութիւնը մէջտեղ է հանում ուրիշների համար։ Լաւ երկրաբանը շատ բան պէտք է կարողանայ թաքցնել եւ որքան հնարաւոր է՝ խորը թաքցնել իսկական տիրոջ համար։ Ես շատ աղօտ եմ կռահում, թէ ովքեր են այդ ուրիշները եւ ով է իսկական տէրը։ Բայց արդէն գիտեմ, որ ես էլ եմ արդէն ուզում երկրաբան դառնալ. եւ այդ ցանկութիւնը վերջերս եմ զգացել։ Հէնց այդ պատճառով էլ հօրեղբօրս խնդրեցի, որ դպրոցական նստարանից ինձ նախապատրաստի մեծ ու կարեւոր յայտնագործութիւնների համար... Ի վերջոյ, երկրաբանութիւնը չի վերջանում մեր Երկիր մոլորակի վրայ։ Դէռ որքա՜ն մոլորակներ կան, որոնց պէտք է հետազօտել... Նա ինձ տարաւ երկրաբանական թանգարան եւ ծանօթացրեց այն հանքանմուշների եւ ապարների հետ, որոնք շարուած էին ապակէպատ սեղանների վրայ։ Հօրեղբայրս ինձ ասում էր, թէ դրանցից ո՛րը ինչպէս է կոչւում։ Չեմ ուզում ձեզ հոգնեցնել անուններ թուարկելով, քանի որ դրանք բոլորովին անծանօթ ու խրթին բաներ են. եւ դուք, միեւնոյն է՝ չէք յիշի։ Ես էլ հիմա արդէն մոռացել եմ։

— Իսկ սա՝ երկնաքար է,— ասաց հօրեղբայրս։— Լսե՞լ ես երկնաքարերի մասին։

— Լսել եմ։ Երբ երկնքից քար է ընկնում՝ ասում են երկնաքար,— առանց վարանելու պատասխանեցի ես։

Հօրեղբայրս ծիծաղեց։

— Ոչ թէ երկնքից, այլ՝ տիեզերքից։ Ոչ թէ քար, այլ մետաղ կամ մետաղների զանազան միացութիւններ։ Պա՞րզ է,— ասաց նա։

Մի խօսքով, նա երկար պատմեց «տիեզերքից եկած հիւրերի» մասին։ Պատմեց Թունգուսական երկնաքարի մասին, որ ընկել էր 1908 թուականի Յունիս 30֊ին. պատմեց նաեւ Սիխոտէ֊Ալինի երկնաքարի մասին, որ Հեռաւոր Արեւելքում ընկել էր 1947 թուականի Փետրուար 12֊ին։ Յետոյ, երբ արդէն ուզում էի շնորհակալութիւն յայտնել ու հրաժեշտ տալ, յանկարծ գլխումս միտք ծագեց եւ ես ասացի.

— Հօրեղբայր... Ի՞նչ կը լինի... Այդ երկնաքարից մի փոքրիկ... շա՜տ փոքրիկ մի կտոր...

Նա, ի հարկէ, նորէն ծիծաղեց։

— Երկնաքարերը պետութեան սեփականութիւնն են,— ասաց նա։— Ես չեմ կարող քեզ երկնաքար նուիրել։

Բայց ես համառեցի։ Եւ նա ասաց.

— Ես մի քանի փշուրներ ունեմ... Աւազահատիկների պէս... Քիմիական հետազօտութիւններից է մնացել։ Եթէ այդ փշուրներից տա՞մ...

Ուրախութիւնից ես վեր ցատկեցի։

Նա բամբակի մէջ դրեց երկնաքարի փշրանքները, յետոյ բամբակն էլ տեղաւորեց խեժանիւթէ տուփի մէջ։ Տուփն առած՝ վազեցի տուն։

Հէնց այդ ժամանակ էր, որ բակում տեսայ Վահագնին։ Որոշեցի այնպէս անցնել գնալ, որ նա չնկատի։ Բայց նկատեց ու ձայն տուեց.

— Կարէ՜ն...

Յետոյ վազեց իմ կողմն ու հարցրեց.

— Տուփի մէջ ի՞նչ կայ,— ու քանի որ չպատասխանեցի, ծաղրեց.— Հա՜... թիթեռնիկ ես բռնել, որ նուիրես Լիլիթին։

Ես բարկացայ ու ասացի.

— Ոչ մի թիթեռնիկ։ Սա...— եւ հազիւ զսպեցի, որ չասեմ, թէ ինչ է։ Ես Վահագնին լա՜ւ եմ ճանաչում։

— Ուրեմն, բզեզ է։ Լիլիթը բզեզներ շատ է սիրում։

Ուզեցի նրան մի լաւ հասցնել։ Դեռ անցեալ տարի ձմրանը, երբ հարբուխ էի՝ անդադար ֆսֆսացնում էի եւ մարմնամարզութեան դասատուն յանկարծ ասաց. «Ինչո՞ւ ես բզեզի պէս ֆսֆսացնում»։ Ես, ի հարկէ, կեանքումս ֆսֆսացնող բզեզ չեմ տեսել, բայց անունը կպաւ ու մնաց վրաս։

— Բզեզ չէ,— զայրոյթս զսպելով՝ ասացի ես։— Տուփի մէջ բամբակ կայ, բամբակի մէջ էլ՝ երկնաքար...

— Փչե՜ց...

Կռահեցի, որ Վահագնը տեղնուտեղը շփոթուեց, որովհետեւ նման դէպքերում նա սիրում էր ասել. «Փչի՛ր, Գավրիլա, աշխարհի վերջն է»։ Թատրոնում էր լսել։ Եւ կրկնում էր անընդհատ։ Վահագնը ուզում էր դերասան դառնալ։

— Տե՛ս,— բացեցի տուփն ու Վահագնի աչքերը փայլատակեցին։ Մտքովս շատ վատ բան անցաւ։

— Իսկակա՞ն երկնաքար է։

— Իսկականից էլ իսկական։

— Փչե՜ց,— թերահաւատօրէն գոչեց Վահագնը, բայց յետոյ կարողացաւ իրեն գտնել. ձեռքերը խոթեց գրպաններն ու երգելու պէս ծոր տուեց.— Փչի՛ր, Գավրիլա, աշխարհի վերջն է։

— Հօրեղբայրս է տուել։

Վահագնը լրջացաւ։ Յետոյ մտերմաբար նկատեց.

— Մենք ընկերնե՞ր ենք։

— Ասենք թէ...

— Յիշո՞ւմ ես. դու առաջարկեցիր իմ կրիայի զրահից ջրի թաս սարքել, եւ ես ոչ մի վայրկեան չտատանուեցի։

— Ասենք թէ...

— Որ այդպէս է՝ երկնաքարերի փշրանքը ինձ տուր։

— Ի՞նչ ես անելու։

— Կը մտածեմ, թէ ինչ կարելի է սարքել...

— Փշրանքների՞ց... Չէ... Թող մնայ ինձ մօտ, իսկ դու մտածիր։

— Չի լինի... Եթէ երկնաքարի փշրանքը ինձ տաս՝ կը ոգեւորուեմ, մուսաս կը գայ եւ մի լաւ բան կը մտածեմ։

Չեմ երկարացնի։ Վահագնը ինձ համոզեց։

Համոզեց ու վերցրեց։

Յաջորդ օրը վաղ առաւօտ բակ իջայ։ Ինձ տեսնելուն պէս Վահագնը չքուեց։ Մինչեւ երեկոյ չկարողացայ նրան գտնել։ Սիրտս մի վատ բան էր գուշակում։ Նստեցի Վահագնենց շքամուտքի դիմաց։ Վերջ ի վերջոյ տուն է գալու... Հո դուրսը չի՞ քնի... Եւ, իսկապէս, բակն արդէն խաղաղուել եւ պատուհաններից շատերն էլ մթնել էին, երբ մի քանի քայլի վրայ, գլուխը կախ, երեւաց Վահագնը։

— Հը՞... Ի՞նչ մտածեցիր...

Վահագնը գլուխը շարժեց։

Ոչինչ չհասկացայ։

— Ի՞նչ է եղել,— զայրացա ես։

— Խնդրում եմ... Հանգիստ,— ասաց Վահագնը։— Փորձանքը ամէն մարդու հետ էլ կը պատահի։ Չե՞ս հաւատում։ Ազնիւ խօսք... Ինձ հետ պատահեց...

Նորէն չեմ երկարացնի։

Պարզուեց, որ Վահագնը երկնաքարի փշուրները դրել է սեղանին ու ինքն էլ պառկել գահավորակի վրայ։ Նայել է փշուրներին ու մտածել... Նայել է ու մտածել... Եւ հէնց մուսան գալու պահին մտել է քոյրը՝ Նանէն. անզգուշաբար սրբել է սեղանի երեսը, որպէսզի պարապի, եւ փշրանքի հատիկները ցրիւ են եկել։ Մի երկուսը ընկել են յատակի ճեղքը, մէկն էլ, կարծեմ, ընկել է ֆիկուսի թաղարի մէջ։

Ուզեցի բարկանալ, բայց Վահագնը նորէն ձեռքերը խոթեց գրպանները եւ երգեցիկ ձայնով, այնպէս, ինչպէս վատ դերասանները, ասաց.

— Բարկութիւնը, սիրելիս, կարճատեւ խելագարութիւն է։

Առանց բարի գիշեր մաղթելու՝ մենք բաժանուեցինք։

Բայց չկարծէք թէ այսքանով մեր պատմութիւնը աւարտուեց։

... Մի քանի օր մենք արհամարհում էինք իրար։ Հանդիպելիս՝ չէինք բարեւում։ Իսկ սեղանի թենիսի բակային մրցութեան ժամանակ իրար հետ խօսում էինք դատաւորի միջնորդութեամբ։ Ես չեմ հանդուրժում, երբ մարդիկ խռովում եւ քէն են քշում, բայց եթէ դուք իմ տեղը լինէիք՝ ինչպէ՞ս կը վարուէիք։

Հէնց այդ օրերին էր, երբ յանկարծ կէսգիշերին հեռախօսը զանգահարեց։ Ես արդէն քնել էի, իսկ հայրս ըստ երեւոյթին դեռ աշխատում էր, որովհետեւ, երբ զանգի ձայնից արթնանալով՝ շտապեցի վերցնել լսափողը, նրա աշխատասենեակի լոյսը վառւում էր։

— Լսում եմ,— ասացի, դժկամութեամբ վերցնելով լսափողը, որովհետեւ համոզուած էի, որ Արմէնն է ուզում իմանալ, թէ ինչպէս են լուծում մաթեմատիկայից յանձնարարուած խնդիրը։ Այսքան ուշ ժամերի միայն Արմէնն էր հեռաձայնում ինձ։

— Դո՞ւ ես։

— Ես եմ։

— Գիտե՞ս... Չէի ուզում հեռաձայնել, բայց...

— Լաւ... հասկացա՛... Սպասիր, տետրակս բերեմ...

— Ի՞նչ տետրակ։

— Մաթեմատիկայի։

— Ի՞նչ մաթեմատիկա... Ես եմ քեզ հեռաձայնել. ոչ թէ Արմէնը... Ես եմ՝ Վահագնը...

— Ձեզ հետ խօսելու ցանկութիւն չունեմ։

— Էլի սկսե՜ց բարեկիրթ զրոյցը...

— Բարեկրթութեամբ խնդրում եմ այլեւս ինձ չանհանգստացնել,— ասացի եւ ուզում էի լսափողը դնել, բայց չկարողացա զսպել հետաքրքրութիւնս։

— Լսի՛ր... Ես գիւտ եմ արել...

Չպատասխանեցի։

— Կարո՞ղ ես հէնց հիմա գալ մեր տուն։

— Ձեր հրաւերի մասին դեռ կը մտածեմ։

— Չէ՛... Անպայման արի... Չես զղջա։ Նաեւ կը հաշտուենք։

— Կը մտածեմ,— ասացի ու դրեցի լսափողը։ Այո՛, թող մի լաւ դաս լինի նրա համար։

Յետոյ շտապ֊շտապ հագնուեցի։ Հայրիկիս ասացի, որ գնում եմ Վահագնի նոր գիւտը տեսնելու։ Նա նոյնիսկ չլսեց ինձ... Շատ էր խորասուզուած աշխատանքի մէջ։

Դուրսը մութ էր... Պատուհանների լոյսերը մարած էին։ Մարդիկ վաղուց քնել ու արդէն երազներ էին տեսնում երեւի։

Մի շնչով բարձրացայ հինգերորդ յարկ ու սեղմեցի Վահագնենց դռան զանգի կոճակը։

— Գիտէի, որ կը գաս,— ժպտալով ասաց Վահագնը։

— Որտե՞ղ է քո գիւտը։

— Հիմա,— ասաց Վահագնը. եւ ձեռքս բռնած՝ կիսամութ միջանցքով տարաւ իր սենեակ։

Այստեղ մութ էր։ Եւ ներս մտնելուն պէս նկատեցի, որ այդ մութը մի քիչ տարօրինակ մութ է։ Սենեակի խորքին տարօրինակ ու առկայծող ինչ որ բան կար։ Երբ աչքերս վարժուեցին՝ տեսայ, որ ծաղիկ է։

Կարճ ասեմ։

Ամբողջ կեանքիս մէջ այդքան զարմանալի եւ այն էլ լոյս արձակող ծաղիկ չեմ տեսել. ոչ էլ լսել եմ, թէ այդպիսի բան կարող է լինել աշխարհում։ Ազնիւ խօսք։

Ծաղիկը աճել էր ֆիկուսի թաղարի մէջ։ Երբ Վահագնը սենեակի լամպը վառեց, սպասածիս հակառակ, ծաղիկը բնաւ էլ չխամրեց։ Առաջուայ պէս պայծառ էր ու բազմերանգ շողեր էր արձակում։

— Ծաղիկին ֆոսֆոր ես քսել,— հիասթափուած կռահեցի ես։— Իբր թէ գի՜ւտ է արել...

— Չէ՛... Իսկական գիւտ է,— Վահագնի ձայնը յուզմունքից խզուեց։— Ես կասկածներ ունեմ... ես կարծում եմ... որ այս ծաղիկը... բուսել է երկնաքարից...

— Կասկածնե՜ր ունեմ... Իսկական գի՜ւտ է... Չէ մի՜,— ծաղրեցի ես։— Ծաղիկները երբուանի՞ց են երկնաքարերից ծլում ...

— Խելո՛ք... Երկնաքարի մէջ գուցէ սերմ է եղել...— Վահագնը այնքան յուզուած էր, որ ես խղճահարուեցի։— Հիմա երկնաքարերի մասին քեզնից աւելի շատ բան գիտեմ։ Ուսումնասիրել եմ...— հպարտացաւ Վահագնը։— Որպէսզի ամէն բան գիտականօրէն հիմնաւորուած լինի։ Երկնաքարերը կարող են նաեւ մոլորակների բեկորներ լինել։ Այդ բեկորները տիեզերքով գուցէ թափառում են հազարամեակներ, անցնում են միլիոնաւոր ու միլիարդաւոր կիլոմետրեր... Գալիս ու հասնում են մեզ... Կարող են նաեւ չհասնել... Բայց հասել են... Իրենց մետաղէ պատեանների մէջ բերելով այնպիսի բոյսերի սերմեր, որոնք աճել են պայթած մոլորակի վրայ...

— Փչի՜ր, Գավրիլա...— ծոր տուեցի ես, բայց Վահագնը թոյլ չը տուեց խօսքս աւարտել։

— Այս ծաղիկը ուրիշ աշխարհից է,— գրեթէ բղաւեց նա։— Պատկերացնո՞ւմ ես...

Ես պատկերացրեցի։

Երբ շատ լաւ պատկերացեցի, որ ծաղիկը ուրիշ աշխարհից է, արդէն հասկացայ, որ թէեւ գիւտը Վահագնինն է, բայց ծաղի՜կը... Ես նետուեցի դէպի թաղարը։

— Ի՞նչ ես անում,— գոչեց Վահագնը։

— Ծաղիկն իմն է։ Իմ երկնաքարից է ծլել։

— Ի՜նչ... Սրան տեսէք... Եթէ ես չլինէի, ի՞նչ կիմանայիր որ...

— Իսկ դու գիտէի՞ր... Պատահաբար աճել է. դու էլ պատահաբար իմացել ես։ Չվիճենք։ Ծաղիկն իմն է։

— Սրա՜ն տեսէք։

— Իսկ դու քեզ հայելու մէջ նայիր։

— Ֆսֆսան բզեզ։

— Ի՞նչ... Նորէն կրկնիր...

— Ֆսֆսան բզեզ։ Կ՚ուզե՞ս, կարող եմ մի անգամ էլ կրկնել։

Յետոյ թէ ինչ եղաւ՝ նոյնիսկ ամօթ է պատմելը։

Իսկ յետոյ եղածի արդիւնքն այն էր, որ ծաղիկը այլեւս չկայ։

Երբ մեր քաշքշոցի ժամանակ ծաղիկը զոհուեց՝ մենք անմիջապէս սթափուեցինք։ Ափսոս միայն, որ շատ ուշ սթափուեցինք։ Իսկ դա նշանակում է, որ մենք բաւականին երկար ենք քաշքշուել...

Շատերը չհաւատացին, երբ լսեցին մեր պատմութիւնը։ Իսկ փաստ չունենք, որովհետեւ հեռու֊հեռու մոլորակից մեզ հասած լուսեղէն ծաղիկը մինչեւ առաւօտ արդէն հալուել, անէացել էր...

Ու մենք մինչեւ հիմա էլ կռւում֊վիճում ենք, թէ ով է յանցաւորը։ Ես, ի հարկէ, անմիջապէս կը համաձայնեմ Վահագնի հետ, եթէ նա ընդունի, որ երկուսով էլ յանցաւոր ենք։ Բայց նա համառ է. ամբողջ յանցանքը ինձ վրայ է գցում։ Եւ մենք վիճում ենք... Վիճում ենք ու վիճում։

Եւ եթէ Վահագնը ընդունի նաեւ որ այդ ծաղիկը ոչ իմն էր եւ ոչ էլ իրենը՝ նորէն կը համաձայնեմ։

Հիմա կ՚ասէք՝ ի՞նչ օգուտ։ Եղածը՝ եղած է։ Բայց երկրորդ յարկի վրայ ապրող տրամվայի վագոնավար քեռի Վարդանը մի անգամ ասաց, որ եթէ ամենասարսափելի սխալի դէպքում մարդ հասկանում եւ համոզւած է, որ այլեւս չի կրկնելու՝ էլի մեծ բան է։

Ես ի՞նչ ասեմ Վահագնին։ Երանի թէ այսքան բանը հասկանար։ Այլեւս չէի վիճի հետը։ Ազնիւ խօսք։

1962

ԵՐԲ ԱՆՁՐԵՒ ԷՐ ԳԱԼԻՍ

ՎԵՐՋԱՊԷՍ, Արմէնը շունչ առաւ հիւլէգնացի կայանի մօտ ու նայեց շուրջը։ Աստղիկը դեռ չկար։ Ուրեմն, Արմէնը չէր ուշացել։

Նա կանգնեց մայթի եզրին։ Փողոցը գրեթէ ամայի էր։ Անցորդներ քիչ կային։ Արեւն այսօր անտանելի էր կիզում։ Արմէնը մտածեց, որ կարելի է անձրեւ պատուիրել։ Չէ՞ որ Աստղիկը սիրում է զբօսնել այն ժամանակ, երբ շոգ է ու անձրեւ։ Իսկ եթէ հագել ես անջրանցիկ շապիկ ու տաբաթ, ապա կարելի է ժամերով քայլել անձրեւի տակ։

Արմէնը մէկ անգամ էլ նայեց շուրջը։ Յետոյ մօտեցաւ հեռախօսի խցիկին եւ հաւաքեց անհրաժեշտ թիւը։

— Ալո՞... Պատուերի բաժի՞նն է։ Այսօր ժամը երեքին, խնդրում եմ՝ Արեւմտեան պուրակում անձրեւ։

Նա դուրս ելաւ խցիկից ու նորէն կանգնեց մայթեզրին։

Աստղիկը ուշանում էր։

Գուցէ նա բոլորովի՞ն չը գայ։

Արմէնը անհանգստացաւ... Նա սիրում էր զբօսնել Աստղիկի հետ։ Թէեւ նստում էին տարբեր նստարանների վրա, բայց վաղուց լաւ բարեկամներ էին։ Միասին էին դասերը սերտում, միասին էին կարդում, իսկ արձակուրդին էլ յաճախ միասին գնում էին քաղաքամերձ պուրակ՝ զբօսնելու։

Աստղիկը սիրում էր վիճել։ Բաւական էր փոքր մի առիթ՝ եւ նա կարող էր այնպէս տաքանալ, այնպէս ապացուցել իր ասածը, որ Արմէնը երբեմն չէր շարունակում, ստիպուած համաձայնում էր ու լռում։ Բայց նրան դիւր էր գալիս, երբ Աստղիկը վիճում էր։ Որովհետեւ յետոյ նրանք չէին նեղանում իրարից։ Ընդհակառակը. վէճերից յետոյ աւելի սիրալիր էին դառնում իրար հետ եւ ջանում էին ինչ որ հարցում անպայման զիջել մէկը միւսին։

Փողոցի ծայրին երեւաց ծաղկաւոր շրջազգեստ հագած մի աղջիկ։

Արմէնը վազեց ընդառաջ։

— Բարեւ,— ասաց Աստղիկը։

— Բարեւ։

Աստղիկը ժպտաց։ Արմէնն էլ։ Հետոյ երկուսն էլ լռեցին ու դանդաղ քայլեցին դէպի կայան։

— Հիւլէգնացը,— յանկարծ գոչեց Աստղիկն ու վազեց։

Արմէնը՝ նրա յետեւից։

... Ճանապարհին նրանք լուռ էին։ Արագ ընթացքի ժամանակ դիմացից փչող քամին խառնում էր Աստղիկի մազերը։ Իսկ նա միայն կկոցել էր աչքերը։ Հաճելի էր։ Չէ՞ որ արեւը այսօր շատ է կիզում։ Եւ Արմէնը մտքի մէջ իրենից գոհ էր, որ անձրեւ է պատուիրել։ Արեւմտեան պուրակում կը զբօսնեն անձրեւի տակ, պաղպաղակ կ՚ուտեն... Յետոյ էլ գուցէ նաւակ նստեն։ Հաճելի է լճակի հայելանման, փայլուն հարթութեան վրայ սահել երկտեղանի նաւակով... Այն էլ անձրեւի տակ։

Հիւլէգնացը կանգնեց։

Արմէնն ու Աստղիկը իջան, իրար ձեռք բռնեցին ու քայլեցին ծառուղիով։ Այստեղ արդէն մի քիչ զով էր։ Ծառերի խիտ սաղարթները խանգարում էին արեւի ճառագայթներին՝ շիկացնելու գետինը։

Երբ հասան լճափ, երկինքն արդէն ծածկուել էր գորշ ամպերով։ Լճի կողմից փչում էր թոյլ քամի։ Աստղիկը մտածկոտ նայեց վեր, յետոյ՝ Արմէնին. եւ ասաց.

— Անձրեւ է գալու։

— Այո՛... Ես եմ պատուիրել

— Դո՞ւ...

Աստղիկը կանգնեց, նորէն վեր նայեց ու բարկացած հարցրեց.

— Ինչո՞ւ։

— Որովհետեւ անձրեւ տակ զբօսնել շատ ես սիրում։

— Շատ ես սիրում... Շատ ես սիրում...— ծաղրեց Աստղիկը։— Իսկ եթէ թրջուե՞մ։

— Չես թրջուի։

— Կը թրջուեմ... Կը տեսնես, որ կը թրջուեմ։ Շրջազգեստս անջրանցիկ չէ։

— Ուզո՞ւմ ես վերադառնենք...

— Վերադառնա՜նք,— նորէն ծաղրեց Աստղիկը։— Մինչեւ պուրակից դուրս գանք՝ ջուր կը դառնանք։

Անձրեւի առաջին կաթիլները թափուելով չոր գետնին, փոշու փոքրիկ ամպեր էին բարձրացնում։ Յետոյ թրջուած գետնի վրայ փոքրիկ առուակներ առաջացան ու անձրեւաջուրը հոսեց դէպի ցած։

Անձրեւը սաստկացաւ։

— Ի՞նչ անենք,— շուարեց Արմէնը։— Պատսպարուենք՝ մինչեւ կտրուի...

— Քեզ ո՞վ խնդրեց, որ անձրեւ պատուիրես։

— Կարծեցի որ...

Նրանք արդէն կարգին թրջուել էին։ Ջուրը ծորում էր Աստղիկի մազերից, իսկ շրջազգեստը կպել էր մարմնին։ Արմէնը փորձեց հանել իր անջրանցիկ շապիկը։

— Պէտք չէ... Կը մրսես... Գնանք տաղավար... Այս կողմերը պէտք է որ մի տաղավար լինի։

Նրանք վազեցին։ Իրար ձեռք չէին բռնել։ Աստղիկը իսկապէս նեղուել էր։ Արմէնը զղջաց, որ առանց նրան հարցնելու անձրեւ էր պատուիրել։ Ի հարկէ, այսօրուայ զբօսանքը կորաւ... Մինչեւ անձրեւը կտրուի, մինչեւ Աստղիկը չորանայ ու հաշտուի տղայի հետ՝ ոչ ժամանակ մնացած կը լինի նաւակ նստելու եւ ոչ էլ պաղպաղակ ուտելու...

— Այս կողմն է,— հեւալով ասաց Աստղիկը եւ վազեց դէպի ձախ։

Քիչ հեռու երեւաց փայտէ տաղավարը։

Նրանք մտան ծածկի տակ, նստեցին փայտէ նստարանին։ Բայց չէին խօսում իրար հետ։

Խռովե՞լ էին...

Արմէնը զգուշութեամբ ուղղեց Աստղիկի թաց մազափունջը։

Աղջիկը ժպտաց։

Տղան էլ...

Իսկ անձրեւաջրի շիթերը ներս էին ցայտում։

Ի՜նչ լաւ է, որ անձրեւ է գալիս։

Ոչի՛նչ... Ի հարկէ, ոչինչ, որ պաղպաղակն ու նաւակով զբօսանքն էլ հետաձգուեց։

1959

ՄԵՆՔ ԽԱՂԱԼ ԷԻՆՔ ՈՒԶՈՒՄ

ՄԵՆՔ աւելի կծկուեցինք դեղնած թփերի տակ։

Աշնանային այգու լռութեան մէջ լսւում էր միայն խճաքարերի ղժրտոցը։ Նա անշտապ քայլում եւ որոնում էր մեզ։ Իսկ մենք՝ ես ու Տիգրանը, թաքնուել էինք, որովհետեւ գնալու էինք հարեւան թաղի տղաների հետ թենիս խաղալու։ Տիգրանը դեռ երէկուանից խնդրում էր նրան։ Բայց մեր դայեակը իր ասածին էր։ Նա միայն կրկնում էր, որ իրեն յանձնարարուած է հետեւել մեզ. որ մենք պարտաւոր ենք ժամանակին հանգստանալ, ժամանակին զբաղուել դասերով եւ ժամանակին խաղալ։ Մայրիկն էր պատուիրել։ Բայց եթէ մայրիկը քաղաքում լինէր՝ մենք անպայման կը համոզէինք նրան։ Ծայրահեղ դէպքում ես կը տզտզայի, ու մայրիկն էլ մի քիչ բարկանալուց յետոյ կը ժպտար... Ուրեմն, հարցն էլ կը լուծուէր։ Բայց հիմա...

— Տիգրա՛ն, նա մեզ չի՞ գտնի,— հարցրեցի ես։

— Չի՛ գտնի... Եթէ շատ չխօսես...

Խճաքարերի ղժրտոցը լսուեց աւելի մօտից։ Ես շունչս պահեցի։ Թփերի արանքից տեսայ աշնանային արեւի ճառագայթների տակ փայլող մեր դայեակի մետաղէ իրանը։ Ու յանկարծ կռահեցի, որ մեր թաքնուելը մեզ չի օգնի... Միեւնոյն է... Թաքստոցից դուրս գալ չենք կարողանայ եւ թենիսի մրցութիւնն էլ կը տապալուի։

Մեր դայակը անցաւ՝ գնաց։ Յետոյ նրա ոտնաձայնները մարեցին։ Ես հանգիստ շունչ քաշեցի։

— Գնաց։

— Չնկատեց։

— Ծլկենք,— առաջարկեցի ես։— Այսպէս նստելն ու սպասելն էլ մի բան չէ։

— Ես էլ եմ ձանձրանում,— ասաց Տիգրանը։— Բայց մի քիչ էլ համբերենք։

— Ինչո՞ւ։

— Գուցէ դեռ մօտակայքում է։

— Ա՜յ թէ մայրիկը կը լինէր։

— Նա ուշ կը գայ... Երեկոյան...— ասաց Տիգրանը։

Նորէն լռեցինք։

Տխուր բան է, երբ դայեակը ոչ թէ սովորական մարդ է, այլ ռոբոտ։ Առաջներում ուրիշ է եղել... Դայեակները բարեհամբոյր մօրաքոյրեր ու տատիկներ են եղել... Նրանք նոյնպէս խիստ էին։ Բայց, այնուամենայնիւ սովորական մարդիկ էին... Նրանց կարելի էր բան հասկացնել։ Իսկ մեր ռոբոտ֊դայեակը... Անտանելի երեւոյթ է։ Ազնիւ խօսք...

— Տիգրան,— շշնջացի ես։— Այս դայեակի գլխին մի խաղ չը խաղա՞նք...

— Ի՞նչ,— չհասկացաւ Տիգրանը։

— Մի քիչ դաստիարակենք մեր դայեակին,— բացատրեցի ես։

Տիգրանը հեգնանքով ժպտաց։

— Չի՛ լինի... Նա մեքենայ է։ Մարդ֊մեքենայ։ Նրան ինչ յանձնարարութիւն տալիս են, այն էլ կատարում է։

— Գիտեմ։ Ես էլ հէնց այդ եմ ասում։ Աւելի լաւ, որ մեքենա է... Մի որեւէ լար կը կտրենք ու...

— Դուք այստե՞ղ էք։ Իսկ ես ձեզ եմ որոնում,— ճիշտ մեր գլխավերից լսուեց դայեակի ձայնը։— Հապա՛... Վե՛ր կացէք...

Սիրտս այնպէս կծկուեց, որ թուաց, թէ հիմա ուշագնաց կը լինեմ։ Այդ սատանան գտել էր մեզ։

— Չէ՞ք լսում... Ձեզ հետ եմ,— կրկնեց դայեակը։

Մենք ելանք թփերի յետեւից։ Ես չէի ուզում նայել նրա սառը, կանաչաւուն, ապակէ աչքերին։

Մի տեսակ... վախենում էի...

Երբ դուրս ելանք ծառուղի, Տիգրանը աննկատելի նշան արեց, թէ՝ ծլկենք։

Եւ նոյն պահին էլ սիրելի դայեակը բռնեց մեր ձեռքը։

— Կորա՛նք,— ասաց Տիգրանը։

— Տապալուեց մեր մրցութիւնը,— աւելացրեցի ես։

Ու աշնանային այգին կորցրեց իր հմայքը։

Ես լսում էի միայն արդէն ծանօթ ու անտանելի դզզոցը, որ գալիս էր մեր դայեակի մարմնի մէջ աշխատող սարքերից։

Երբ մօտեցել էինք տանը՝ ասացի.

— Ի՞նչ կը լինի... Յետոյ կը պարապենք։ Տղաները մեզ են սպասում։

— Պէտք է դասերը պատրաստել,— ասաց դայեակը։

— Երեկոյեան... ազնիւ խօսք... երեկոյեան զբօսնելու փոխարէն՝ կը պարապենք։

— Ո՛չ,— պնդեց դայեակը։

— Մայրիկը թոյլ էր տալիս,— ես ուզում էի որեւէ կերպ համոզել այդ ռոբոտին։

Բայց նա չպատասխանեց ու մեզ քարշ տուեց սենեակ։ Ի՞նչ արած... Նստեցինք, բացեցինք տետրերը եւ տխուր իրար նայեցինք։

— Սկսենք տիեզերագիտութիւնից,— ասաց դայեակը։

— Սկսենք,— հոգոց հանեց Տիգրանը։

Ես տետրակի լուսանցքին գրեցի. «Դու նրան զբաղեցրու, իսկ ես կը դաստիարակեմ»։ Յետոյ գրածս ցոյց տուեցի Տիգրանին։ Նա գլխով արեց։

— Ինչո՞վ էք զբաղուած,— հարցրեց դայեակը ու ճարպկօրէն վերցնելով տետրակը, կիսաձայն կարդաց. «Դու նրան զբաղեցրու, իսկ ես կը դաստիարակեմ»։— Սա ի՞նչ բան է։

— Նախադասութիւն,— պատասխանեցի ես։

— Ի՞նչ։

— Բարդ նախադասութիւն, որ բաղկացած է երկու պարզ նախադասութիւնից։— Տիգրանը ինձ աչքով արեց, թէ՝ ինքը կը շարունակի, իսկ ես անցայ մեր դայեակի թիկունքը։— Առաջին պարզ նախադասութիւնը. «Դու նրան զբաղեցրու...»,— ասաց Տիգրանը։

Համարձակօրէն, մինչ Տիգրանը բացատրում էր առաջին պարզ նախադասութիւնը, ես գործի անցայ։ Քանդում էի ռոբոտի մէջքին գտնուող կափարիչի պտուտակները։ Չկարծէք, թէ դա մեծ բան է... Որքան էլ վիտադարձը ամուր սեղմէի, որքան էլ պտուտակները դժուարութեամբ տեղի տային, միեւնոյն է, դայեակը ոչինչ չէր զգայ։

Եւ երբ Տիգրանը արդէն անցել էր երկրորդ նախադասութիւնը վերլուծելուն, ես բացեցի կափարիչը։

Այնտեղ, դայակի մարմնի ներսը երեւում էին խայտաբղետ լարեր, մեկուսիչներ, հացահատիկի չափ տրանզիստորներ... Առանց երկար֊բարակ մտածելու՝ ձգեցի կարմիր լարերից մէկը... եւ չը՛րթ... Լարը կտրուեց։ Դայեակը, ի հարկէ այդ էլ չզգաց, եւ քանի որ Տիգրանը արդէն աւարտել էր բարդ նախադասութեան վերլուծութիւնը, նա միայն հարցրեց.

— Վաղուայ համար ի՞նչ էք պատրաստելու։

— Սատուրն մոլորակի աշխարհագրութիւնը։

— Պարզ է... Ուշադրութիւն... Սատուրնը հիմնականին բաժանւում է Հիւսիսային եւ Հարավային կիսագնդերի։ Հիւսիսային կիսագնդում գերիշխում են լեռնաշղթաները... Հարթավայրեր գրեթէ չկան...

Մեր դայեակի կանաչաւուն աչքերի փայլը յանկարծ սաստկացաւ։ Լսուեցին տարօրինակ ձայներ, խզզոցներ ու ապա նորէն.

— Սատուրնը հիմնականին բաժանւում է Հիւսիսային եւ Հարավային կիսագնդերի։ Հիւսիսային կիսագնդում գերիշխում են լեռնաշղթաները... Հարթավայրեր գրեթէ չկան...

ԱՐԵՒԸ վաղուց մայր էր մտել։ Արդէն ուշ գիշեր էր։ Մենք դեռ նստած էինք գրասեղանի առաջ։ Դայեակը մոռացել էր, որ մեր զբօսանքի ժամը վաղուց է անցել... որ մենք պէտք է ընթրէինք... որ մենք պէտք է արդէն քնած լինէինք... Սիրելի դայեակը, չգիտեմ քանի՛ հազարերոդ անգամ, կրկնում էր.

— Սատուրնը հիմնականին բաժանւում է Հիւսիսային եւ Հարավային կիսագնդերի։ Հիւսիսային կիսագնդում գերիշխում են լեռնաշղթաները... Հարթավայրեր գրեթէ չկան...

Իսկ մայրիկն էլ, հակառակի պէս, ուշանում էր։

1961

ԵՍ, ՌՈԲՈՏԻԿԸ ԵՒ ԻՄ ԸՆԿԵՐԸ

ԵՐԵՔՈՎ նստել էինք մայթեզրին, եւ ես ջանում էի համոզել նրանց։

— Դուք ի՞նչ գիտէք, թէ որքան հետաքրքիր է ձկնորսութիւնը։ Այն էլ՝ երբ դուրս ենք գալիս քաղաքից։

— Իսկ այստեղի ձկներն ուտել կարելի՞ է,— հարցրեց իմ ընկերը։

— Տեսակներ կան, որ կարելի է... Տեսակներ էլ կան՝ չի կարելի,— բացատրեցի ես։

— Իսկ եթէ յանկարծ թունաւորուե՞նք,— վախեցաւ իմ ընկերը։

— Ուրեմն, չենք ուտի։

— Եթէ չենք ուտելու, հապա էլ ինչո՞ւ գնանք ձկնորսութեան։ Ճիշտ չե՞մ ասում, ռոբոտիկ։

— Ձկնորսութիւնը օգտակար զբաղմունք է։ Մարդ հանգստանում է ձկնորսութեան ժամանակ։ Ձկնորսութիւնը մարզուելու հրաշալի ձեւերից մէկն է,— վրայ տուեց ռոբոտիկը։— Բայց մեր գնալը միտք չունի։

Այստեղ արդէն ես բարկացայ։

Հա՛... Մոռացայ ասել, որ ես՝ այդ ես եմ, ռոբոտիկը մեքենայ է, որ մարդու կերպարանք ունի, իսկ իմ ընկերը Ջոննին է։ Մենք, այսինքն՝ հայրիկը, մայրիկը, ես եւ ռոբոտիկը Արուսեակ մոլորակ ենք եկել Երկրից, իսկ Ջոննիենք՝ Հրատից... Արուսեակն ու Հրատը մեր լեզւով է։ Ուրիշները ասում են Վեներա եւ Մարս, բայց կարեւորն այն է, թէ մենք ինչպէս ենք ասում... Ջոննիի հայրը շինարար է. նրան Արուսեակ են ուղարկել մի նոր քաղաք կառուցելու համար։ Իսկ այն քաղաքը, որի մայթեզրերից մէկին հիմա նստած ենք, ծածկուած է մի հսկայական, թափանցիկ թաղանթով։ Այդ թաղանթին կատակով ասում են երկնակամար։ Թաղանթից դուրս, վերը, միայն ամպեր կան, որոնք ծածկում են արեւը եւ անդադար կայծակներ են ուղարկում մէկը միւսին. ամբողջ օրը լսւում են սարսափելի որոտներ։ Բայց երբ ամպերը ճեղքւում են իրար վրայ նետած կայծակներից, սկսւում է սոսկալի մի տեղատարափ։ Ես յաճախ եմ մտածում, թէ ինչ կը լինէր քաղաքի վիճակը, եթէ թափանցիկ թաղանթը չպաշտպանէր։ Երեւի մի երկու տեղատարափ անձրեւից յետոյ նոյնիսկ բազմայարկ շէնքերը կը սուզուէին ջրի տակ։ Գուցէ չսուզուէին, երեւի մի քիչ չափազանցում եմ։ Բայց ճիշտն ասած՝ ինձ այդպէս է թւում։

Մի քիչ շեղուեցի, բայց ոչինչ։

Ուրեմն, ես շատ բարկացայ։

— Դուք ի՜նչ ընկերներ էք որ... Ես առաջարկում եմ հէնց այնպէս... հանգստանալու համար քաղաքից դուրս գալ, իսկ դուք...

Ջոննին ընդհատեց ինձ.

— Հրատի վրայ ձկնորսութեան շատ էի գնում։ Այնտեղ բոլոր ձկներն էլ ուտելու են։ Իսկ այստեղ... Կը թունաւորուենք եւ... մնաս բարեւ լոյս ու արեւ...

— Ձուկ կարելի է պատուիրել առանց դուրս գալու քաղաքից,— ասաց ռոբոտիկը։— Պատուիրում ենք մատակարարման բաժնին եւ մէկ ժամից խնդրեմ՝ բերում են։

— Խելք եմ ասել հա՜,— զայրացայ ես։— Էլ ո՞ւր մնաց մարզուելու հրաշալի ձեւերից մէկը։

— Հիմա այն շրջանն է,— ասաց ռոբոտիկը,— երբ սունդերը գետափին ձու են դնում... եւ ուրեմն՝ դառնում են չափազանց կատաղի։

Սունդերի մասին վաղուց էի լսել։ Իսկ երբ արդէն հաստատուել էինք Արուսեակի վրայ, մի օր հայրիկի հետ դուրս ելանք քաղաքից եւ հանդիպեցինք այդ տարօրինակ ու խելացի կենդանիներին, որոնք կատաղի են դառնում միայն ձու դնելու շրջանին։ Կատաղում են, բայց անտեղի երբէք չեն յարձակւում մարդկանց վրայ։ Այո՛, չեն յարձակւում, քանի դեռ նրանց չես նեղացրել։

— Վախկո՛տ... Ի՞նչ է... Հիմա ուզո՞ւմ ես գալ, թէ ոչ։

— Ես չեմ գայ,— կտրականապէս յայտարարեց Ջոննին։

— Ուրեմն, մեր ընկերութիւնն էլ այսպէս պէտք է վերջանար, էլի՛...

— Չեմ գայ,— կրկնեց Ջոննին։

— Չեմ հասկանում... Ինչո՞ւ...

Ջոննին մի քիչ մտածեց ու ասաց։

— Կարթեր չունեմ։ Եթէ քո կարթերից մէկն ու մէկը...

— Ի զուր չհամոզես։

— Ուրեմն, հաստատ չեմ գայ։

— Գետափին կը թողնեմ, որ կարթերից մէկի մօտ դու նստես։ Եղա՞ւ...

— Չեղաւ...— հառաչեց Ջոննին։

Յուսահատուեցի։ Գիտեմ... եթէ կարթը տամ՝ փչացնելու է։ Կարծես չի լինի, որ իր համար նստի լճափին։ Բռնուած ձուկն էլ թող ինքը քաշի ու հանի ջրից... Քի՞չ է... Ի՜նչ զարմանալի մարդ է...

— Դու ի՞նչ ընկեր ես,— դառնացած ասացի ես,— ի զուր էլ այսքան ժամանակ քեզ հետ ընկերութիւն եմ անում։

— Ուզում ես՝ մի՛ արա։

— Զարմացրե՜ց...— գոչեցի ես։— Ռոբոտիկի հետ կը գնամ։ Նա ձուկ չի ուտում, որ թունաւորուելուց էլ վախենայ։ Նա էլէկտրականութեամբ սնուող արարած է։ Չէ՞, ռոբոտիկ... Գնանք... Ց՚տեսութիւն, Ջոննի։

— Ոչ թէ «ց՚տեսութիւն», այլ՝ մնաս բարով։

— Որ այդպէս է՝ եթէ հանդիպենք ու չբարեւեմ քեզ՝ չնեղանաս,— զգուշացրեցի ես։

— Ես էլ չեմ բարեւի,— ասաց Ջոննին։

— Ընկերները իրար ճանաչում են դժուար պահերին,— նկատեցի ես։— Եւ ես ճանաչեցի քեզ։

Ուզում էի ուրիշ բան էլ ասել։ Յետոյ մտածեցի, որ գուցէ իրար ձեռք սեղմենք՝ ընդմիշտ բաժանուելուց առաջ։ Բայց վախեցայ, թէ յանկարծ կը յուզուեմ. ռոբոտիկի ձեռքը բռնած՝ վազեցի տուն։

Շքամուտքին կանգնած՝ նայեցի յետ։

— Ի՞նչ ես կանգնել,— բողոքեց ռոբոտիկը։

— Նայի՛ր,— ասացի՝ մատով ցոյց տալով Ջոննիի կողմը։

Ջոննին ծառից մի փոքր ճիւղ էր պոկել եւ օդը ճիպոտահարելով՝ գնում էր իրենց տուն։

Ես յանկարծ շատ տխրեցի ու գրեթէ բղաւեցի ռոբոտիկի վրայ.

— Հիմա ի՞նչ ես ասում... Գալո՞ւ ես ինձ հետ...

— Գալու եմ,— խեղճացած հառաչեց ռոբոտիկը։

ԿԻՐԱԿԻ օրը՝ առաւօտեան, երբ ես ու ռոբոտիկը շտապում էինք գետափ, ճանապարհին հանդիպեցինք Ջոննիին։

Ձեռքս բարձրացրեցի ու այն է՝ ուզում էի գոչել. «Բարե՛ւ, Ջոննի», բայց մէկ էլ յիշեցի, որ խոստացել ենք հանդիպելիս չբարեւել, քանի որ արդէն շատ լաւ ենք մէկս մէկին ճանաչում։

Ջոննին ուսին էր հենել կարթաձողը եւ նոյնպէս ձեւացրեց, թէ չի տեսել ինձ։ Ես ու ռոբոտիկը անցանք փողոցի միւս կողմն ու արագացրինք մեր քայլերը։ Երբ դուրս ելանք քաղաքից, ասացի.

— Տեսա՞ր, ռոբոտիկ... Ո՜նց է կարթ ճարել... Իմ կարթերի վրայ էր աչքը։ Պարզ չի՞... Մեզ հետ չէր ուզում գալ... Թէ չէ՝ կը թունաւորուե՜նք... Մնաս բարեւ լոյս ու արե՜ւ...— ծաղրանքով ծոր տուեցի ես։— Իբր Երկրի վրա բոլոր ձկները ուտելի են։ Կ՚ուզես իմանալ՝ թունաւոր ձկները աւելի շատ են, քան անվնասները... Այդ բոլորը դատարկ պատճառներ են... Եւ մարդ հէնց այսպէս պէտք է մարդու ճանաչի։

Շուտով հասանք գետափ։ Մի հարմար տեղ ընտրեցի. կարթաձողերը խրեցի գետնի մէջ։ Յետոյ կեռիկներին խայծեր ամրացրեցի ու նետեցի ջուրը։

Ռոբոտիկին խնդրեցի որ ուշադիր լինի եւ ձուկը խփելուն պէս՝ ինձ ձայն տայ։ Իսկ ես պառկեցի խոտերին, ձեռքերս դրեցի գլխիս տակ ու որոշեցի այլեւս չմտածել ընկերութեան եւ հաւատարմութեան մասին, այլ հետեւել ամպերի տարօրինակ խաղին։

Որ ճիշտն ասեմ՝ ես արդէն մոռացել էի, թէ ինչպիսին է լինում արեւը, ինչպիսին է լինում պայծառ օրը... Ես նայում էի թանձր ու գորշ ամպերին, որոնցից յաճախ կրակէ գնդեր էին պոկւում եւ նետւում իրար վրայ։ Արուսեակի կայծակները նման են ոչ թէ կոտրատուած ճիւղերի, այլ լաւ փչած գնդակների։ Եւ մարդիկ հէնց այդպէս էլ ասում են՝ գնդաձեւ կայծակներ։ Երկրի վրայ էլ նոյնպէս այդպիսի կայծակներ են լինում, բայց հազուադէպ։

Քաղաքից դուրս, որտեղ թափանցիկ թաղանթ չկար, ամպերը թւում էին շատ աւելի մօտիկ։ Նայում էի ամպերին եւ նմանեցնում տարօրինակ արարածների։ Քամին մէկ էլ այնպէս էր ամէն բան իրար խառնում որ իրօք՝ երկնքի մէջ յայտնւում էին ճերմակ֊ճերմակ մորուքով ծերունիներ կամ ուղտի գլխով փղեր, կամ առագաստանաւ եւ կամ չգիտեմ թէ ուրիշ ինչ։ Մի խօսքով, ձկնորսութեան ժամանակ ամէնից շատ սիրում էի այսպէս պառկել Արուսեակի նարնջագոյն խոտերին ու նայել ամպերի գազանանոցին։

Չգիտեմ, թէ որքան էի այսպէս պառկել, երբ մէկ էլ նկատեցի որ գնդաձեւ մի կայծակ պոկուեց ալեհեր ծերունու մորուքից եւ թռաւ ոչ թէ դէպի ուղտի գլխով փիղը, այլ դէպի վար։ Յաջորդ պահին գունդ ու կլոր կայծակը իր համար հանգիստ ճօճւում էր գետի ալիքների վրայ։ Յետոյ կայծակը դանդաղ սողաց գետի հոսանքին հակառակ ուղղութեամբ՝ աստիճանաբար մօտենալով ափին։

Ռոբոտիկը կարգին անհանգստացել էր։ Նա ամբողջովին պատրաստուած էր մետաղից. իսկ մետաղները, ինչպէս գիտէք, էլեկտրական լիցքը դէպի իրենց ձգելու յատկութիւն ունեն։ Ես, ի հարկէ, բնաւ չանհանգստացայ։ Բայց ռոբոտիկին էլ չէի կարող մեղադրել։ Եթէ գնդաձեւ կայծակը նրան դիպչէր՝ խեղճ ռոբոտիկից կը մնար մի կոյտ հալած մետաղ միայն։

Նորէն պառկեցի մէջքիս, ձեռքերս դրեցի գլխիս տակ ու մտածեցի որ Ջոննին անամօթի մէկն է. պարզապէս առիթ էր որոնում իմ կարթերից մէկը ունենալու... Յետոյ ինձ թուաց, թէ ես Երկրի վրայ եմ, Զանգուի ափին, եւ արեւի տակ լոգանք եմ ընդունում։

... Սթափուեցի զարհուրելի մի ոռնոցից։ Վեր թռայ պառկած տեղից. նայեցի շուրջս. յիշեցի որ Արուսեակ մոլորակի վրայ եմ եւ ոչ մի Զանգու էլ չկայ։ Տեսնեմ ի՜նչ... Նարնջագոյն թփուտները ջարդուփշուր անելով, երախը բաց եւ առանց դիմացը նայելու՝ դէպի մեր կողմն է արշաւում մազակալած մի կենդանի։

— Ռոբոտի՜կ,— գոչեցի ես։

— Այստե՜ղ եմ,— հեռուից ձայն տուեց ռոբոտիկը։— Կատաղած սունդ է... Կայծակը նրան դիպաւ... Փախի՛ր...

— Ռոբոտի՜կ,— նորէն գոչեցի ես։ Բայց ի զուր։ Ռոբոտիկը շրջուեց եւ որքան ուժ ունէր՝ շարունակեց փախչել։ Ա՜յ քեզ հիմար... Մետաղից պատրաստած մեքենային սունդը ի՞նչ կարող է անել։ Այսպէս մտածեցի սկզբում։ Բայց յետոյ գլխի ընկայ, որ աւելի լաւ է մտածեմ միս ու արիւնից կազմուած մարդու, այսինքն՝ իմ մասին։

Շրջուեցի եւ որքան ուժ ունէի՝ սկսեցի վազել։ Վազում եմ, երբեմն էլ յետ նայում։ Իսկ սունդը հսկայական թռիչքներով հետեւում է ինձ։ Ա՜յ քեզ պատմութիւն...

— Ռոբոտի՜կ,— յուսահատ օգնութիւն աղերսեցի ես։

Եւ նոյն պահին էլ սայթաքելով՝ բերանիս վրայ շրմփացի գետնին։

«Մնաս բարեւ, լոյս ու արեւ»,— անցաւ իմ մտքով եւ ես գոցեցի աչքերս։

... Մէկ էլ զգացի թէ ինչպէս են ցնցում ինձ։ «Արդեն ուզում է խժռել»,— անցաւ իմ մտքով եւ աւելի ամուր սեղմեցի կոպերս։

— Վե՛ր կաց, վե՛ր կաց,— կարծես երազի մէջ լսեցի ես։— Սունդին խաբեցի։ Նա դեռ վազում է։ Վաղուց հեռացել է... Յետ չի դառնայ։ Վե՛ր կաց...

Աչքերս բացեցի՝ տեսնեմ Ջոննին է գլխավերս կանգնած։

ԵՐԲ մօտենում էին քաղաքին՝ ճանապարհի եզրին հանդիպեցինք ռոբոտիկին։ Մեզ նկատելուն պէս ոտքի ելաւ ու եկաւ ընդառաջ։

— Սունդը քեզ չկերա՞ւ,— զարմացած հարցրեց նա։

— Ջոննին խաբել ու շփոթեցրել է նրան,— պատասխանեցի ես։

— Բայց դուք իրարից խռովել էիք,— նորէն զարմացաւ ռոբոտիկը։

— Իսկ քո ի՞նչ գործն է,— բարկացայ ես։— Լաւ էինք արել... Սրա՜ն տեսէք... Թողեցիր ու փախար... Կարծես չէիր կարող...

— Ի զուր էլ բարկանում ես,— ասաց Ջոննին։— Կարծում ես նա բա՞ն է հասկանալու։

— Չեմ կարծում... Ափսո՛ս կարթերը։

— Ոչի՜նչ,— ասաց Ջոննին։— Կարթերը ի՜նչ են որ... Իսկ եթէ սունդը յանկարծ վրայ հասնե՞ր...

— Հայրիկիս կը խնդրեմ, որ ինձ համար նոր կարթեր բերի... Մեզ համար,— ասացի ես։— Միասին կը գնանք ձկնորսութեան։ Կը գաս, չէ՞...

— Կը գամ... Միայն ոչ թէ այն ժամանակ, երբ սունդերը ձու են դնում,— պատասխանեց Ջոննին։

— Ձկնորսութիւնը օգտակար զբաղմունք է։ Մարդ հանգստանում է ձկնորսութեան ժամանակ։ Ձկնորսութիւնը մարզուելու հրաշալի ձեւերից մէկն է,— վրայ տուեց ռոբոտիկը։

Ես ու Ջոննին աւելի արագ քայլեցինք։ Առաջ անցանք ռոբոտիկից, որ հազիւ էր ոտքերը քարշ տալիս... Ուժասպառ էր եղել։ Էլեկտրականութեան իր ամբողջ պաշարը ծախսել էր փախչելու վրայ։

... Կարծեմ ասել եմ որ ես՝ այդ ես եմ, ռոբոտիկը սովորական մեքենայ է, որին ի զուր են մարդու կերպարանք տուել, իսկ Ջոննին՝ իմ ընկերն է։

1962

ՆՈՒԱՐԴԻ ՇՆԻԿԸ

ՀԷՆՑ որ սովորեցի սուլել Ազնաւուրի նոր երգը՝ շտապեցի բակ, որ մի քիչ զարմացնեմ մարդկանց։ Ես արտակարգ լսողութիւն ունեմ եւ հրաշալի էլ սուլում եմ։ Իսկ մարդկանց մնում է լսել ու զարմանալ։

Մեր բակը մեծ է։ Չորս կողմը հսկայ պարիսպների պէս կանգնած են շէնքերը, որոնք արտաքինից այնքան էլ տգեղ չեն, բայց երբ մեր բակից նայէ՜ք... Պատշգամբներից շատերը փակուած են ապակէ պատերով, շատերն էլ բաց են. եւ այնտեղ կախուած կը տեսնէք խայտաբղետ զգեստներ։ Հետաքրքիր է... Այնուհանդերձ մեր բակը հաճելի է։ Ծառերը շատ են, աւազան էլ կայ, բայց հազուադէպ է ջուր ունենում։ Նոյնիսկ փայտէ նստարաններ էլ ունենք, որոնք ներկուած են տարբեր գոյների, ինչպէս քաղաքի բոլոր պուրակներում... Այդ նստարանները չեն սիրում միայն նրանք, ովքեր ամբողջ օրը բակում նստած՝ նարդի են խաղում։ Է՛հ, չեն սիրում՝ թո՛ղ չսիրեն։ Մերոնք ասում են, թէ նրանք իրենց կեանքը անցկացրել են գորշ երջանկութեան մէջ։ Իսկ գորշը, եթէ նոյնիսկ նրանց երջանկութիւն է թւում, միեւնոյն է, գորշն է եւ ոչ թէ գոյները։

Եւ մեր այս խոշոր ու հետաքրքիր բակում հակառակի պէս առաջինը հանդիպեցի Նուարդին։ Ես, ի հարկէ, չհամարձակուեցի սուլել նրա համար, քանի որ, միեւնոյն է, չէր զարմանալու. դեռ աւելին՝ ծաղրելու էր։ Մեր ճաշակների միջեւ ահագին տարբերութիւն կայ։

Ինձ տեսաւ թէ չէ՝ կանգնեց, մի քանի անգամ ձեռքի վրայ փաթաթեց կաշէփոկը, որի միւս ծայրին ամրացուած էր մի շնիկ։ Այդ շնիկը, ի հարկէ, իսկական էր. կենդանի։

— Ա՜յ թէ քնձռոտ շուն եմ ասել,— նկատեցի ես ու արհամարհանքով զննեցի շանը։— Ի՜նչ էլ հիմար դունչ ունի...

Նուարդը բաց թողեց կաշէփոկը եւ խիստ ձայնով ասաց.

— Զանգի՛, հասիր։

— Դէ՜֊դէ՜֊դէ՜,— գոչեցի ես։— Ի՜նչ անլուրջ բաներ ես անում։ Հեռո՛ւ պահիր դրան...— Մի քանի քայլ յետ ցատկեցի։— Մի կարծիք յայտնեցինք՝ կրա՞կն ընկանք։

— Զանգի՛,— նորէն գոչեց Նուարդը եւ շնիկը անմիջապէս մօտեցաւ նրան ու շարժեց պոչը։— Լա՞ւ շուն է,— հարցրեց Նուարդը։

— Հրաշալի շուն է,— ասացի ես։— Այդպիսի շներ հազուադէպ են պատահում։

— Ես նրան վարժեցնում եմ,— բացատրեց Նուարդը։— Ուզում ես մի որեւէ բան նետեմ... եւ նա կը վազի ու կը բերի։

Երբ Նուարդը այսպէս մարդավարի էր խօսում ինձ հետ՝ անմիջապէս փափկում էի եւ մտածում, որ երբ հնարաւոր է աշխարհում հաշտ ու համերաշխ ապրել, ապա էլ ինչո՞ւ եմ վէճ ու կռիւ սարքում աղջիկների հետ։ Եւ այն էլ յատկապէս Նուարդի հետ, որին, իմ կարծիքով, շատ եմ հաւանում եւ շատ կ՚ուզէի, որ նա միշտ ինձ հետ սիրալիր լինի։

— Վարժեցնո՜ւմ ես,— յուզուեցի ես։— Եւ շնիկն էլ վարժւո՞ւմ է։

— Ի հարկէ, շատ եմ չարչարւում, բայց կամաց֊կամաց սովորում է եւ ինչ որ բաներ սկսում է հասկանալ։

— Պարզ է,— նորէն յուզուեցի ես։— Իսկ երկա՞ր ժամանակ է, որ զբաղւում ես այդ սքանչելի շնիկով։

— Մէկ ամսից աւելի է։

Ես ուզում էի մէկ անգամ էլ յուզուել, բայց մտածեցի որ Նուարդը, միեւնոյն է, չի հաւատալու իմ անկեղծութեանը, եւ հարցրեցի.

— Իսկ ինչո՞ւ չեմ նկատել։

— Առաջին օրն է որ դուրս եմ բերել զբօսանքի։

— Խե՜ղճ շնիկ,— գոչեցի ես։— Ուրեմն մէկ ամբողջ ամիս փակուած է եղել տանը։

— Ի հարկէ... Խելացի շունը նախ պէտք է լաւ ճանաչի իր տիրոջը եւ յետոյ միայն նկատի շրջապատը։

Յանկարծ յիշեցի, թէ ինչպէս գիտնական եւ բաւականին լուրջ գիտնական մեծ եղբայրս վերջերս իրեն բոլորովին կորցրել եւ զանազան սպիտակ մկների ու սեւ կատուների է վարժեցնեւմ։ Նոյնիսկ կարծում էի, թէ եղբայրս որոշել է գիտութիւնը թողնել ու դառնալ կրկէսի դերասան։ Եւ այնքան էի ուրախացել, որ ամէն օր առանց տոմսի կրկէս կը գնամ ու կը դիտեմ եղբորս ներկայացումները։ Բայց, ի հարկէ, կարճ ժամանակ անց եղբայրս հիասթափեցրեց ինձ, եւ ես նրանից իմ յոյսը կտրեցի։ Ի հարկէ, բնաւ չէի հետաքրքրուել, թէ նա ինչու է վարժեցնում զանազան քնձռոտ կատուների ու մկների, բայց թէ ինչպէ՜ս էր վարժեցնում... Մի քանի անգամ ծածուկ հետեւել էի նրան այդ տարօրինակ զբաղմունքի ժամանակ, եւ յանկարծ յիշեցի, թէ նա ինչպէս էր վարժեցնում։

— Նուարդ,— ոգեւորուած գոչեցի ես։

— Ի՞նչ պատահեց,— այնպէս սառը ասաց նա, որ իմ ոգեւորութիւնն էլ տեղնուտեղը պաղեց։

— Ուզում եմ ասել՝ երեւի դժուար է վարժեցնելը։ Այո՞...

— Ինչո՞ւ է դժուար... Մէկ ամսուայ ընթացքին իմ Զանգին արդէն գիտէ տիրոջը նեղացնողների վրա յարձակուել ու նաեւ վազել՝ յետ բերել հեռու նետած իրը։ Քի՞չ է...

— Քիչ է,— ասացի։— Ի հարկէ, քիչ է... Այսքան հրաշալի շան համար նոյնիսկ շատ քիչ է։

— Խօսում ես, էլի՛,— բարկացաւ Նուարդը։— Իսկ կարո՞ղ ես թէկուզ երկու ամսուայ մէջ այդքան բան սովորեցնել մի որեւէ պատահական շնիկի։ Չես կարող... Բայց խօսում ես մեծ֊մեծ... Բոլոր տղաներն էլ սիրում են միայն մեծ֊մեծ խօսել։ Իսկ ձեռքներիցը բան չի գալիս։

Համբերութեամբ լսեցի նրա դաժան կարծիքը տղաների մասին, յետոյ ասացի.

— Ուզո՞ւմ ես՝ գրազ գանք։ Երկու օրուայ մէջ այդ շանը այնքա՜ն բան սովորեցնեմ...

— Գնանք, Զանգի,— ասաց Նուարդը։— Պարծենկոտներին չեմ սիրում։

Շունը պոչը շարժեց։ Ծամածռեց իր հիմար դունչը եւ հաջելու անյաջող մի փորձ արեց։ Իսկապէս, դա ի՜նչ շուն էր, որ կարողանար նաեւ հաջել։

— Գրազ գանք։ Զանգիին տուր ինձ... եւ կը համոզուես։

— Ց՚տեսութիւն,— ասաց Նուարդը։— Երեկոյեան նորէն բակ եմ իջնելու... Կը հանդիպենք։

Բարկութիւնից իմ լացը եկաւ։ Ի՜նչ տարօրինակ մարդիկ կան... Բան ես ասում՝ չեն ուզում հասկանալ։

— Կատակ չեմ անում,— արդէն յուսահատուած ասացի ես։— Ազնիւ խօսք, կատակ չեմ անում։ Փորձի՛ր եւ կը համոզուես։

Նուարդը ծիծաղեց. յետոյ կաշէփոկը մեկնեց ինձ՝ ասելով.

— Բայց որ չես կարողացե՜լ...

— Կը տեսնենք,— սպառնացի ես ու շնիկին քարշ տուեցի հինգերորդ յարկ։

... Մեր հիւրասենեակը ընդարձակ է։ Ոչ թէ մեծ է, այլ ընդարձակ՝ որովհետեւ իրեր քիչ կան։ «Իրերը մարդուն դարձնում են իրենց գերին»,— միշտ կրկնում է մայրս։ Եւ քանի որ աւելի ընդարձակ տեղ չկար մեր բնակարանի մէջ՝ ուրեմն ամէնից հարմարը հիւրասենեակն էր. հէնց այստեղ էլ անցայ շնիկին վարժեցնելու ծանր աշխատանքին։

— Նստի՛ր ու նայիր ինձ,— հրամայեցի շնիկին։

Զանգին նստեց։

— Չշարժուես։

Զանգին միայն պոչը շարժեց։

Ես կանգնեցի ձեռքերիս վրայ եւ գլխիվայր մի քանի քայլ արեցի։ Յետոյ կանգնեցի ոտքերիս վրայ, ինչպէս բոլոր խելքը գլխին մարդիկ ու հարցրեցի.

— Տեսա՞ր։

Զանգին նորէն շարժեց իր ցանցառ պոչը։

— Եղբորս մեթոդն է,— ասացի,— հրաշալի արդիւնք է տալիս։

Եւ նորէն կանգնեցի ձեռքերս վրայ։ Բայց հազիւ էի այդ դիրքով մի քանի քայլ արել, երբ իր հիմար հաջոցով Զանգին վրայ պրծաւ ու փորձեց ատամների տակ առնել թեւս։

Երեւի այդ տխմար հաջոցի ու մէկ էլ իմ վայնասունի վրայ դուռը բացուեց. ներս նետուեց եղբայրս։

— Ի՞նչ է պատահել,— հարցրեց նա։— Իսկ սա՞ ինչ շուն է։

— Զանգին է։

— Որոշել ես շո՞ւն պահել։

— Շո՞ւն պահել... Չէ... Ո՞վ ասաց...

— Ենթադրում եմ։

— Անփորձ շուն է։ Ուզում եմ մի քիչ խելք սովորեցնել քո մեթոդով։

Եղբայրս ծիծաղեց։ Ծիծաղեց՝ առանց ուշադրութիւն դարձնելու իմ ինքնասիրութեան վրայ։

— Գոնէ հարցրո՛ւ...

— Ես գիտեմ։

— Ի հարկէ, գիտես,— այս ասելով՝ նա իր սենեակից մի տարօրինակ գլխարկ բերեց ու դրեց գլխիս։

— Հիմա արդէն հաստատ կարող ես գիտելիքներդ բացայայտել... Մտքովդ ինչ անցնի՝ արա՛։ Յետոյ կը սովորեցնենք շանը։

— Չհասկացայ։

— Իսկապէս, որ դու ամէն բան գիտես,— ուրախացաւ եղբայրս։— Խելօ՛ք... Երբ ինչ որ բան ես անում՝ նախ մտածում ես... Իսկ երբ մտածում ես, քո ուղեղի մէջ ինչ որ հոսանքներ են առաջանում... Գիտե՞ս...

— Գիտեմ։

— Այդ գլխարկը յատուկ սարքեր ունի, որոնք ճանաչում են այդ հոսանքները եւ արձանագրում։ Գի...

— Գիտեմ... Գիտեմ...

— Ուրեմն, այս արձանագրուած հոսանքները մի քանի անգամ հաղորդում ենք Զանգիի ուղեղին եւ նա քո բոլոր գործողութիւնները, այն ամէնը, ինչ մտածել ես... նոյնութեամբ կը կատարի առանց դժուարութեան։ Հաստատ, դու այս էլ գիտես...

— Գիտեմ... Գիտեմ,— ասացի ես։

Զանգիին փակեցի լոգարանի մէջ, իսկ ես, գլխիս դրած տարօրինակ գլխարկով ամէն տեսակի հիմարութիւններ սկսեցի անել։ Քայլեցի ձեռքերիս վրայ... Մի բան, որ շատ էի սիրում... Յետոյ սողացի... Չէի ասի, թէ սողալը հաճելի բան է։ Բաժակով ջուր խմեցի, թէեւ ծարաւ չէի... Մի քիչ էլ ջուր պահեցի բերանիս մէջ, որպէսզի կլկլացնեմ կոկորդով։ Նստեցի դաշնամուրի առաջ ու նուագեցի... Հայելու դիմաց կանգնած երեւի մի հազար անգամ լեզուս դուրս հանեցի, պլշեցի աչքերս... Ուրիշ ծամածռութիւններ էլ արեցի։ Բայց բոլորի մասին անհնար է պատմել։ Պէտք է աչքով տեսնել։

Այս ամէնի ընթացքին միայն մտածում էի որ երբ շանը վերադարձնեմ Նուարդին եւ նա համոզուի, թէ երկու օրուայ մէջ Զանգին որքան է խելքի եկել, անպայման կը զղջայ ինձ հետ կոպիտ վարուելու համար։ Իսկ ես կը փորձեմ ներել նրա բոլոր կոպտութիւնները եւ կը համբուրեմ... չէ, կը համբուրեմ ճակատը... Մայրիկս միշտ համբուրում է ճակատս, երբ որեւէ յանցանք ներում է ինձ։

Երեւի երկու ժամ տանջուեցի։ Յետոյ մտածեցի, որ այդ երկու ժամն էլ բաւական է մի այնպիսի քնձռոտ շան համար, ինչպիսին է Զանգին։ Գլխարկը վերադարձրեցի եղբօրս։ Նա խոստացաւ բոլոր կուտակուած հոսանքները փոխանցի շանը։

... Մի խօսքով, յաջորդ օրը, կաշէփոկը ձեռքիս փաթաթած՝ հպարտ֊հպարտ բակ իջայ։ Այս անգամ էլ, հակառակի պէս, շատ ուշ գտայ Նուարդին։

— Արդէն ձանձրացա՞ր,— ծիծաղելով գոչեց նա, երբ հանդիպեցինք։

— Այսպիսի քնձռոտ շներին այնքան դիւրին է վարժեցնել, որ ոչ մի ձանձրոյթ չզգացի,— պատասխանեցի ես։

— Զանգի՛...— ձայն տուեց Նուարդը, որպէսզի շունը նորէն հարձակուի ինձ վրայ։

— Շունդ բաւականին բութ է։ Մի բան ասում ես թէ չէ՝ առանց իրեն հաշիւ տալու կատարում է։

— Դու... Գիտե՞ս... Դու բաւական է վիրաւորես...— բարկացաւ Նուարդը։

— Օրինակ, ասում եմ՝ Զանգի՛, քայլիր առջեւի թաթերի վրայ եւ առանց մտածելու, որ դա հիմարութիւն է... Տե՛ս... Տե՛ս...

Նուարդը երեւ ուզում էր զարմանքից ճչալ, բայց չհասցրեց։ Զանգին սկսեց քայլել իր առջեւի թաթերի վրայ։ Յետոյ նստեց յետեւի թաթերին, հանեց լեզուն, աչքերը պլշեց, սկսեց սողալ...

Նուարդը բռնեց իմ ուսերն ու թափահարեց։

— Այս բոլորը դո՞ւ ես վարժեցրել։ Ազնիւ խո՞սք... Չէ... ասա՛... Ազնիւ խօ՞սք... Ինչպէ՞ս ես սովորեցրել։

— Շատ հասարակ,— պատասխանեցի ես անփութօրէն։ Յետոյ բացատրեցի, որ շուն վարժեցնելը դատարկ բան է եւ, որ դրա համար հարկաւոր են ամենասովորական սարքաւորումներ։

— Ինչ հետաքրքի՜ր է...— հիացաւ Նուարդը։— Ուրեմն, ինչ էլ մտքովդ անցնի, կարող ես թելադրել շանը եւ նա... Վա՜յ...

Անիծեալ Զանգին էր, որ ձգուելով՝ փորձեց համբուրել Նուարդի ճակատը։

Ես շփոթուեցի։

Իսկ Նուարդը մի կողմ հրեց շանը եւ դառնալով ինձ՝ դէմքը ծամածռեց։

— Զզուելի,— ասաց ու հեռացաւ։

... Մենք մինչեւ հիմա էլ խուսափում ենք իրարից։

Ինձ թւում է, որ եթէ Նուարդը գոնէ մէկ անգամ նայի իմ կողմը, ապա անմիջապէս կը մեղմանամ ու նորէն կը համոզուեմ, որ աշխարհի մէջ կարելի է հաշտ ու համերաշխ ապրել եւ երբէք չնեղացնել իրար։

Իսկ որ Զանգին քնձռոտ ու անպէտք շուն է՝ կասկած չունեմ։

1962

Կարէն Ա. Սիմոնեան

Մենք խաղալ էինք ուզում

ֆանտաստիկ պատմուածքներ

բոլոր տարիքների ընթերցողներին

Երեւան — 2015