Արտաշես Քալանթարյան

ՄԱՐԱԹՈՆ
վեպ

Երևան — 2012

ԳՄԴ 84 Հ7֊4

Քալանթարյան, Արտաշես

Մարաթոն։ [Վեպ] / Ա. Քալանթարյան, խմբ.՝ Ա.Ղ. Լուսենց։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեց և հրատարակության պատրաստեց Մ. Մ. Յավրումյանը, տառատեսակը՝ Ռ. Թարումյանի (Արիան Գրքի)։ Երրորդ, էլեկտրոնային հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2012.— 344 էջ: Հրատարակվում է «Արտաշես Քալանթարյան հիմնադրամի» թույլտվությամբ։ Արտատպվում է «Էրեբունի» հրատարակչության 1993թ. հրատարակությունից։ Տեքստը տրամադրել է Ջուլետա Քալանթարյանը։

Արտաշես Քալանթարյանի (1931֊1991) «Մարաթոն» վեպը առաջին անգամ լույս է տեսել 1969թ.։ Գեղեցիկ ու մաքուր սիրո, ընկերասիրության և կյանքի մարաթոնյան վազքի ընթացքում հանդիպող մեծ ու փոքր խոչընդոտների մասին պատմող այս վեպը այսօր էլ չի կորցրել իր արդիականությունն ու կարևորությունը։

ԳՄԴ 84Հ7֊4

ISBN 5֊8079֊0729֊9

eISBN 978֊5֊8079֊0729֊5

© Արտաշես Քալանթարյան, 1969

© Յավրուհրատ, 2012 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Հրատարակության մասին

Մուտք

Մի հին ցավ ու կարոտ

Էհ, Նատաշա, Նատաշա

Ճուտոների աշխարհը

Ուրախ ծանուցագրեր չեն լինում

Գնում եմ ազատելու

Կարմիր հեծանիվը

Ինչպե՞ս կարելի է չհավատալ

Մազոտ ձեռքը

Ի՞նչ անեմ, ընկե՛ր Սարյան

Մի փոքրիկ ուրախություն

Ծանոթացեք, մերոնք են

Սև ջրի հրաշք դեղձը

Նեղ ուղեգորգի վրայով

Ախ այդ Ռանջանա Ջատրան

Անակնկալ այցելուն

Ներողություն, ցտեսություն, շնորհակալություն

Սկսել եմ ճանաչել մարդկանց

Այդ զարմանալի ընտանիքը

Գուցե մեզ է միայն թվում

Խենթ գարուն

Այսօր մեր հարսանիքն է

Բախտավոր եղեք շրջմոլիկներ

Խորտակված դրոշը

Պետք է արդարանալ

Աշխարհի ամենամեծ ամաչողը

Տիկնիկների օրենքով

Հին քաղաքի կործանումը

Մենք բեռնակիրներ ենք

Չեն թողնում, չեն թողնում

Մենք դեռ կհանդիպենք

Աշխարհի ամենադժվար երթը

Հեղինակի մասին

ՄՈՒՏՔ

Սուտ է։ Ժամանակը չի բուժում վերքերը։ Գուցե նա իր առօրյա հազար ու մի հոգսերով, ուրախություններով ու անակնկալներով ետ հրում, հոգուդ մի խուլ անկյունն է տանում վիրավորանքդ ու վիշտդ և երբեմն մոռացության մատնում... Բայց չի բուժում, չի կարող բուժել։ Բավական է թեթև մի առիթ, մի դեմք, մի անուն, մի նմանություն, անցողիկ մի հայացք, որ... Իսկ ավելի հաճախ ոչ մի առիթ էլ պետք չէ, ոչինչ պետք չէ, պարզապես անհնար է մոռանալ, անհնար է փախչել։ Հիշողությունները հետապնդում են քեզ, նրանք քեզ հետ են, քո մեջ։ Նոր տպավորությունները գալով քո հոգուց ինչ֊որ բան դուրս չեն նետում Արքիմեդի ավազանի պես։ Հոգին ավազան չէ. նա կարող է տանել ամեն ինչ, կարող է բյուրեղացնել այդ ամենն ու թաքցնել։ Եվ դու այլևս նախկինը չես կարող լինել, դու քո բոլոր ունեցածի հետ արդեն ունես նաև այդ նորը, որից բաժանվել, որից հեռանալ այլևս չես կարող։

Ես էլ շատ եմ փորձել մոռանալ ինչ֊որ դեմքեր, ինչ֊որ դեպքեր։ Երբեմն էլ, երբ շատ ուրախ եմ եղել, հանկարծ մտածել եմ հրճվանքով, թե արդեն մոռացել եմ, բայց հենց դրանով էլ հիշել եմ և միշտ մի բութ ցավ եմ զգացել կրծքումս, ինչ֊որ տեղ։

Եվ զարմանալի բան. նման պահերին, որտեղից որտեղ, ինձ միշտ թվացել է, թե Նանարը նորից, ինչպես շատ֊շատ առաջ, մատով բարձրացնում է քիթս ու կամացուկ ասում.

— Դե, դե, ժպտա՛...

ՄԻ ՀԻՆ ՑԱՎ ՈՒ ԿԱՐՈՏ

Այս փողոցը ես անգիր գիտեմ։ Եվ այդտեղ զարմանալի ոչինչ չկա։ Տասնհինգ տարուց ավելի է, ինչ այս փողոցով եմ անցնում։ Այսինքն, ավելի ճիշտ, սկզբում ինձ գրկած են տարել ու բերել, հետո երբեմն իջեցրել են, որպեսզի տեսնեն, թե կարո՞ղ եմ քայլել։ Եվ ես իսկապես հրաշալի քայլել եմ նախ մորս, ապա՝ քրոջս ձեռքից բռնած։ Իսկ հետո երևի արդեն գտել են, որ միայնակ էլ կարող եմ քայլել, ու այլևս չեն հետևել ինձ։ Եվ ես սկսել եմ իմ ճանապարհը տնից աշխարհ և աշխարհից տուն։ Աշխարհն ինձ համար այդ ժամանակ բավականին մեծ էր. նա իր մեջ դպրոց ուներ և փոքրիկ կանաչ հրապարակ, մանկական խաղալիքների մի զարմանալի խանութ ուներ և պիոներների պալատ։ Իսկ պիոներների պալատում «Դավիթ Կոպպերֆիլդ» էին բեմադրում և «Ցասում», որոնցով մեզ սովորեցնում էին լինել խիզախ ու անվեհեր։ Ես էլ շատ էի ուզում խիզախ ու անվեհեր լինել, բայց վատն այն էր, որ ներկայացումներն ուշ էին ավարտվում։ Ու ես, բարձրաձայն արտասանելով և մտքումս սպառնալով աներևույթ ավազակներին, ֆաշիստներին, Կնունյանցի անունը կրող ամայի ու մութ փողոցով սարսափահար տուն էի վազում։

Այս փողոցը ես անգիր գիտեմ։ Հիմա հաճախ եմ փորձում գիշերները՝ Նանարից բաժանվելուց հետո, տրամվայի գծից մինչև ստադիոն փակ աչքերով գնալ։ Եվ հավատացե՛ք, ընդամենը երկու֊երեք անգամ եմ աչքերս բացում։ Նույնիսկ անսխալ որոշում եմ, թե երբ է մայթի հատվածը վերջանում և կամ թե ում տան մոտով եմ անցնում։ Հատկապես գարնանը։ Ահա ջրի խշշոց է գալիս։ Ուրեմն Գետառին եմ մոտենում։ Իմ գլխավերևում խուլ ու ահավոր վշշոց է լսվում. ադրբեջանցի Ռաշիդենց բարդիներն են։ Աջ կողմից հարձակվում է ինձ վրա ու գերի է վերցնում ծաղկող ծիրանենիների բույրը։ Այս այգում մի շատ տխուր ու սիրուն աղջիկ է ապրում. սպիտակ֊սպիտակ երես ունի և... աչքերն էլ են սպիտակ։ Ասես ծիրանի ծաղիկների փոշին է նստել նրանց վրա ու մնացել ընդմիշտ։ Կույր է։ Իսկ սա բժշկի տունն է, միայն նրա պարտեզում կան այսպիսի վարդեր՝ մուգ կարմիր ու ձյան պես սպիտակ, հրաշք վարդեր։ Դե այդտեղից էլ մինչև մեր շենքը մի քանի մետր է, մնում է, որ անցնես պոլսեցի Տիգրան աղբարի փոքրիկ այգին...

Բայց հիմա ես տուն չեմ գնում, այլ տնից եմ դուրս եկել։ Ու թեև երեկո է, և մայթերին հատուկենտ անցորդներ են միայն, բայց իրավունք չունեմ աչքերս փակելու։ Հեծանիվով եմ գնում։ Եվ ոչ թե գնում եմ, այլ սլանում։ Լրիվ կռացել եմ հեծանիվի վրա, քամին ուռցրել է բլուզս, որ պարաշյուտի նման բվվում է։ Ուշացել եմ։ Նանարը հիմա սպասում է Շրջանայինում՝ ժամացույցի տակ։

Զարմանալի աղջիկ է Նանարը։ Այնքան զարմանալի, որ երբեմն կատակով ես նրան Խոնարհ եմ անվանում։ Ուրիշ աղջիկներ իրենք են դիտմամբ ժամադրությունից ուշանում, իսկ ինքը՝ չէ։ Ճիշտ ժամին գալիս է, և եթե հանկարծ ուշանում եմ, միևնույն է, սպասում է և չի էլ տրտնջում. այնպես է դիմավորում, ասես ոչինչ էլ չի եղել։ Դրա համար էլ ես միշտ ամեն կերպ աշխատում եմ չուշանալ ժամադրությունից. չեմ ուզում, որ նա մենակ մնա Շրջանայինում՝ ժամացույցի տակ։ Այնինչ, երբ առաջին անգամ ընկերոջս՝ Սարոյենց տանը հանդիպեցի նրան և իմացա, որ դերասանուհի է, չհամարձակվեցի հետը խոսել։ Չգիտեմ ինչու ես միշտ երկյուղել եմ դերասաններից։ Ինձ թվացել է, թե նրանք շատ խելոք, շատ մեծամիտ և շատ երեսառած են։ Ահա թե ինչու, երբ Սարոյի քույրը ճաշի ժամանակ ինձ առաջարկեց նրա մոտ նստել, ես, իբր զանգ տալու համար, միջանցք դուրս եկա և մոտ տասնհինգ րոպե, հեռախոսի լսափողը բռնած, անընդհատ պտտեցնում էի սկավառակը։ Սրտապնդվեցի միայն այն ժամանակ, երբ նրա կենացը խմելիս Սարոն ասաց, որ Նանարը թատերական ուսումնարանն է ավարտել, և արդեն մի քանի ամիս է, ինչ տիկնիկային թատրոնում է աշխատում։ Ահա թե ինչ... տիկնիկային թատրոն։ Իսկ ես քիչ էր մնացել փախչեի։ Չէ, մտածեցի, հանգիստ կարելի է խոսել, այսպես թե այնպես ես համալսարանի չորրորդ կուրսի ուսանող եմ։

Սակայն դրանից հետո էլ երկար ժամանակ ոչինչ չէի կարողանում գտնել Նանարի հետ խոսելու։ Չգիտեմ ինչու, ինձ թվում էր, թե ասելիքս հիմար բան է լինելու։ Ուզում էի շատ ազատ ու անկաշկանդ պահել ինձ և մի անբռնազբոս, սակայն խելոք հարց տալ։ Եվ երկար մտածելուց հետո տվեցի այդ հարցը։ Դա հնարավոր բոլոր հարցերից ամենաաննրբանկատն ու հիմարն էր։

— Իսկ ինչո՞ւ Սունդուկյանի անվան թատրոնում չեք աշխատում։

Մինչ նա կպատասխաներ, ես ամոթից արդեն կախել էի գլուխս։ Դեմքս այրվում էր։ Անիծում էի ինձ ու չգիտեմ ում կողմից հորինված այն կեղծ քաղաքավարության օրենքները, որոնք նման դեպքերում մարդուն պարտադրում են անպայման զրուցել կողքինի հետ։

Եվ հանկարծ Նանարը խոսեց։ Նրա ձայնի մեջ ոչ վիրավորվածություն կար և ոչ էլ հեգնանք։

— Հանձնաժողովը գտավ, որ ես բեմական արտաքին չունեմ։— Լռեց մի փոքր։ Ապա ավելացրեց կամացուկ։— Ավելի լավ. ես շատ եմ սիրում տիկնիկներ։

Ես նայեցի նրան և այն ժամանակ չէի կարող չհամաձայնել հանձնաժողովի կարծիքին։ Նանարն իրոք բեմական արտաքին չուներ։ Ի՞նչ հերոսուհի կարող էր խաղալ նա իր այդ վտիտ կազմվածքով ու բարակ, համարյա թափանցիկ ձեռքերով։

Այո՛, այն ժամանակ... Իսկ հիմա գտնում եմ, որ չարաչար սխալվել են և՛ այդ հանձնաժողովը, և՛ ես։ Նանարը հրաշալի բեմական արտաքին ունի և իսկական դերասանուհու տվյալներ։ Եվ ամենևին էլ պարտադիր չէ, որ բեմում բոլորը հսկա Հայկանուշներ լինեն։ Նրա տիկնիկներն ավելի լավ են խաղում, քան թե մի շարք լայնաթիկունք դերասանուհիներ։ Բեմական արտաքին...

Նանար...

Նանարը զարմացած մեկ հեծանիվիս է նայում, մեկ էլ իմ սպորտային զգեստին։

— Չլինի՞ մրցման ես եկել,— ծիծաղում է նա։

Ես ներողություն եմ խնդրում ու բացատրում։ Այդպես չէր ստացվի, եթե մեր շրջկոմի քարտուղար Մեսրոպը չհիվանդանար։ Ինքն էր մասնակցելու բժշկական ինստիտուտի կոմերիտական կազմակերպության ժողովին, բայց, քանի որ հիվանդ էր, ինձ ուղարկեցին։ Կիրակի օրով։ Շատ ուշ վերջացավ. մինչև տուն հասա, արդեն ժամը ութն էր։ Որոշեցի հեծանիվով գալ։

Նանարը բռնել է հեծանիվիս ղեկը ու շարունակում է ծիծաղել։

— Եվ դու՝ այսօր Երևանում դղրդացող ֆելիետոնի հեղինակը, հեծանիվո՞վ ես շրջում քաղաքում։ Այ թե կհիասթափվեն ընթերցողները, եթե իմանան, որ դու ես այդ Ա. Լևոնյանը։

Ես էլ եմ ծիծաղում։ Հետո մենք քայլում ենք դեպի Ղուկասյանի այգի. Նանարը՝ մայթի եզրով, ես՝ փողոցով։

— Նանա՛ր,— ասում եմ ես,— ճի՛շտն ասա, իսկապե՞ս լավ ֆելիետոն էր։ Քեզ դուր եկա՞վ։

— Շատ,— ասում է նա։— Գիտե՞ս՝ ամեն տեղ այդ մասին էին խոսում։ Պարզվում է, որ մեր քաղաքում բոլորն էլ ճանաչում են այդ Վեզիրյանին։ Պատերազմի ժամանակ հագուստի արտոնագրեր բաժանողներից է եղել։ Ահա, ուրեմն, առավոտյան տրամվայով շուկա եմ գնում, մեկ էլ լսեցի, որ իմ դիմաց նստած երկու մարդ նրա մասին են խոսում։ «Ո՞վ կսպասեր,— ասում է մեկը,— այնքան հարգված, շքանշանակիր մարդ էր, ականջովս եմ լսել՝ քաղսովետի նախագահի հետ դու֊ով էր խոսում»։ «Իսկ ես ավելի շատ բան գիտեմ,— ասում էր մյուսը,— այդ ֆելիետոնում նույնիսկ կեսի կեսն էլ չի գրված։ Միայն զարմանում եմ, թե ոնց են համարձակվել նրա մասին ֆելիետոն տպագրել, դուք գիտե՞ք, որ նա... (ազգանունը այնպիսի շշուկով տվեց, որ ես չլսեցի) մոտիկ ընկերն է։ Ուրեմն հիմա կամ խռովել են, կամ էլ... Իսկ ո՞վ է այդ Լևոնյանը, ինչպես երևում է, շատ մոտիկից է ճանաչել Վեզիրյանին։ Առաջին անգամ եմ կարդում այդ ազգանունը։ Գուցե ֆելիետոնիստ Սուրենյանն է, բայց նպատակահարմար է գտել կեղծանունով հանդես գալ։ Ես ավելի շատ հակված եմ այս ենթադրությանը»։ Պատկերացնո՞ւմ ես, Արտա՛կ, քիչ մնաց սիրտս պայթեր։ Այլևս չդիմացա։ «Քեռի՛ ջան,— ասացի,— զուր տեղը մի՛ հակվեք որևէ ենթադրության։ Լևոնյանը երիտասարդ է, դեռ չի էլ ավարտել համալսարանը»... Լավ էր, որ տրամվայը կանգառում էր, թե չէ ես գուցե թռչեի ընթացքի ժամանակ։ Քո պատճառով բժշկականի մոտից ոտքով եմ գնացել...

Նանարը հեծանիվի ղեկի վրա բռնում է իմ ձեռքը։ Նրա մատները տաք են, փոքր֊ինչ խոնավ։ Ես թեքվում եմ, իբր անիվն եմ ստուգում, ու թաքուն համբուրում եմ նրա ձեռքը։

— Պատկերացնում եմ, թե որքան շնորհավորողներ են եղել։

— Չէ՛,— ասում եմ,— ի՞նչ շնորհավորող։ Ում հանդիպում էի, ասում էի, բայց ոչ ոք չէր հավատում, թե ես եմ գրել։ Երդվում էի, էլի չէին հավատում։ Ստիպված մի քանիսի մոտ անգիր արտասանել եմ։

Նանարը ծիծաղում է։ Նրա ձայնը փոքրիկ է ու լիքը։ Եվ ծիծաղելիս գլուխը ոչ թե ուրիշների նման ետ է գցում, այլ կախում է ցած։ Կարծես ամաչում է ծիծաղելու համար։ Ու զարմանալի բան, ինձ միշտ թվում է, թե միայն ես եմ լսում նրա ծիծաղը, թե նա միայն ինձ համար է ծիծաղում։ Գուցե նրանից է, որ ես էլ պակաս մեծամիտը չեմ։

Մենք գնում ենք այգի ու մեր ուղեկցի՝ հեծանիվի միալար, ցածրաձայն բզզոցի տակ ուղղվում ենք դեպի մեր նստարանը։ Եվ, ո՜վ սարսափ, զբաղված է։

Ինչ֊որ անհոգի մարդիկ, ավելի ճիշտ՝ մի տղա ու մի աղջիկ, արդեն գրավել են երկար նստարանը և հենց մեջտեղում այնպես հանգիստ են բազմել, ասես իրենց սեփականը լինի, ասես տնից են բերել։ Կողոպուտ՝ օրը ցերեկով։ Մեզ տեսան թե չէ, Հեգելից սկսեցին խոսել։ Միամիտի տեղ են դնում։ Գիտենք, թե դա ինչ Հեգել է։

— Արի դիտմամբ մոտենանք, ներողություն խնդրենք ու նստենք կողքներին,— չարացած ասում եմ ես։

Իհարկե, ասում եմ, բայց գնացողը չեմ։ Նանարն էլ լավ գիտե, որ հենց այնպես եմ ասում, բայց բռնում է թևիցս։

— Չէ՛,— ասում է նա,— հիշի՛ր մեզ, երբ ուրիշներն են մոտենում։ Արի՛ գնանք մի ուրիշ նստարան գտնենք։

Ուրիշ նստարան գտնենք... Հեշտ է ասելը, երբ բոլոր նստարանները կամ զբաղված են, կամ այնքան վառ են լուսավորված, որ կարելի է թերթ սրբագրել։ Եվ ո՞վ է հնարել այս էլեկտրականությունը։ Այսինքն՝ ոչ թե էլեկտրականությունը, այլ զբոսայգիներում լապտերներ կախելը։ Անպայման որևէ չարասիրտ և ծեր ամուրի։ Գրազ կգամ, որ նա, իրենց տան հաշվիչը շրջանցելով, էլեկտրականություն է գողանում։ Իսկ այստեղ հազար մոմանոց լապտերներ է կախել...

Մտքումս շարունակելով հայհոյել՝ ես Նանարին դեպի էստրադային բեմին արժանի նստարաններից մեկն եմ տանում։ Սակայն չեմ համբերում և ճանապարհին ետ դառնալով նետում եմ մեր նվիրական մութ նստարանը զավթած քաղաքացիներին.

— Ողջույններս Ֆոյերբախից։

Իսկ նրանք կամացուկ հռհռում են մեր ետևից, անիծածները։ Դե ի՞նչ, ստիպված ենք այլ զբաղմունք գտնել։

— Այսօր ի՞նչ ես բերել,— հարցնում եմ Նանարին։

Նա միշտ ինչ֊որ գիրք ունի իր հետ փոքրիկ, կողքերը մաշված պայուսակում. երբեմն՝ Տերյան, երբեմն՝ Իսահակյան, երբեմն՝ Չարենց, արձակից Գորկի է բերում կամ Զորյան։ Նայած տրամադրությանը։ Ես շատ եմ սիրում, երբ նա կարդում է։ Ուրիշ տեսակ է կարդում Նանարը։ Երբ նա կարդում է, ես հանկարծ այնպիսի բաներ եմ գտնում հարյուր անգամ իմ ընթերցած բանաստեղծության կամ պատմվածքի մեջ, այնպիսի բաներ եմ հիշում...

— Վրթանես Փափազյան,— ասում է Նանարը։

— «Ըմբոստի մահը»,— խնդրում եմ ես։

Նանարը կարդում է ցածր ու փափուկ ձայնով, իսկ ես լսում եմ անտառի հառաչը։ Ես կյանքումս մեծ անտառներ չեմ տեսել։ Գուցե դրանից է, որ շատ խորն է տպավորվել իմ մեջ Փափազյանի անտառը։ Ես պատկերացնում եմ այնպես, ինչպես նա է գրել, տեսնում եմ այդ անտառը՝ իր հսկա կաղնիներով ու բազմադարյան թունավոր ճահիճներով, որտեղ տզրուկները շատ են ու բաղեղներով կաշկանդված է ամեն ինչ, և որտեղ բոլորը գոհ են ու ոչնչի չեն ձգտում։ Ու այդ ճահճից ելնում, լեռներն ի վեր բարձրանում, դեպի արևն է ձգտում հպարտ ու մենավոր ծառը։ Չգիտեմ ինչու մեծ եղբորս եմ հիշում. գուցե այն պատճառով, որ նրան ես միշտ բարձրում եմ պատկերացրել ու միշտ մտածել եմ, թե նա վերևից է գալու։ Օդաչու էր եղբայրս. վերջին նամակը քառասունչորս թվին ստացանք, ինչ֊որ Կեդայնյայ քաղաքից։ Կարմիր թանաքով էր գրել։ Նկարներում նա սև, առատ մազեր ունի, բայց ես չեմ կարողանում հիշել այդ մազերը։ Ես նրան տեսնում եմ խուզած գլխով, ուրիշ խուզած գլուխներով տղաների էլ եմ տեսնում, որոնց հետ նա նստել էր մեր սենյակի մի անկյունում և հորս ներկայությամբ առաջին անգամ գինի էր խմում։ Մայրս լաց լինելով խոհանոցից ուտելիքներ էր բերում և տախտակից սարքած մի մեծ ճամպրուկի մեջ տեղավորում էր եղբորս ու հորս բոլոր տաք շորերն ու գուլպաները։ Հայրս մի անկյուն քաշված ծխում էր ու ծանր տնքում՝ պղտոր աչքերը պատուհանին հառած։ Իսկ Մելիքն ու իր ընկերները երգում էին.

Քուչա, քուչա ման եկա,
Վերջը եկա քեզ գտա...

Ես կանգնել էի Մելիքի մոտ ու աշխատում էի հասկանալ, թե ինչ են խոսում նրանք։ Նրանց հետ նստել էր նաև Բաբկենը՝ մյուս եղբայրս. նա մռայլ էր, կարծես նախանձով էր նայում Մելիքին։ Երեք տարի... երեք տարի հետո միայն ինքը կարող է այ այսպես ընկերներով հավաքվել, ծխել ու խմել հայրիկի ներկայությամբ և ընկերների հետ երգել՝ «Քուչա, քուչա ման եկա...»։

Իսկ ես, ես աշխարհի ամենաերջանիկ մարդն էի։ Ջան, Մելիքը բանակ է գնում, կարմիր աստղ է կպցնելու ճակատին, փայլուն կոճակներ է ունենալու և թուր, պառկելու է Մաքսիմ գնդացրի ետևում ու դռռ, դռռ կրակելու է սպիտակների վրա, ինչպես «Տասներեքը» կինոնկարում։ Դռռ, դռռ... Շատ էի զարմանում, թե ինչո՞ւ է մայրս լաց լինում, ինչո՞ւ է տնքում հայրս. մի՞թե նրանք ուրախ չեն, որ Մելիքը կարմիր բանակ է գնում, որ սպանելու է բոլոր սպիտակներին։ Զարմանալի մարդիկ են։

— Ֆիններն ի՞նչ են, ֆիններին մենք մի ամսում կկոտորենք, ես վախենում եմ, որ մինչև տեղ հասնենք, ամեն ինչ վերջացած լինի,— ափսոսում էր կարմիր այտերով մի տղա։

— Ասում են՝ նրանք դանակի մեջ են շատ ուժեղ,— պնդում էր մի ուրիշը,— ասում են՝ քսան մետրից դանակը թափ են տալիս և առը հա՛ ուղիղ աչքին...

— Պա՛հ,— հարբած հռհռում էր կարմիր այտերով տղան,— մի տեսնեմ՝ նրանք իրենց դանակներով ինչ են անելու մեր տանկերի դեմ։ Տանկ եմ ասում, է...

Բոլորը ծիծաղեցին։ Դանակի մասին պատմողն էլ ծիծաղեց։ Իսկ ես քրքջում էի... Ճիշտ որ... տանկ ու դանակ։ Մելիքն ինձ նայեց, ժպտաց։ Ես անմիջապես բռնեցի նրա ուսը, շշնջացի ականջին.

— Մելի՛ք ջան, ի՞նչ ես դառնալու, հը՞, լյոտչի՞կ, թե պուլեմյոտչիկ։

Եղբայրս ծիծաղեց.

— Օդաչու եմ դառնալու, օդաչու, թռչելու եմ բարձր, ամպերից էլ բարձր, ախպե՛րս, ու քեզ համար մի իսկական ինքնաթիռ եմ բերելու։ Կուզե՞ս...— գրկեց, ծնկին դրեց ու խառնեց մազերս։ Նրանից հետո կյանքումս էլ ոչ ոք իմ մազերն այդպես չի խառնել։

Ախ, Մարգո, ջան Մարգո,
Ինձ մի՛ անի խելագար...

Կայարանից հայրս ու մայրս մի մեծ աղջկա հետ տուն եկան։ Սիրուն աղջիկ էր՝ խոշոր սև աչքերով։ Ալիսա էր անունը։ Մինչև գիշեր մնաց մեր տանը։ Մերոնք խոսում ու խոսում էին անընդհատ։ Քունս շատ էր տանում, բայց ես պառկել էի ու չէի քնում։ Ուզում էի իմանալ, թե ով է այդ Ալիսան։ Ու լսեցի, որ կայարանում, գնացքը շարժվելուց առաջ, Մելիքը այդ աղջկան ծանոթացրել էր մերոնց հետ, ասել է, որ ինքը սիրում է նրան ու խնդրել է, որ մայրիկն ու հայրիկն էլ սիրեն։

Մայրս ու հայրս շատ էին սիրում Ալիսային։ Բաբկենն էլ էր սիրում, ուլունքներ էր առնում նրա համար։ Ես էլ էի սիրում Ալիսային։ Եվ Ալիսան էլ մեզ էր սիրում։ Հաճախ գալիս էր, նամակներ էր ցույց տալիս մորս։ Մայրս շատ էր ուրախանում, բայց նրա գնալուց հետո լաց էր լինում միշտ։

— Որ նրան շուտ֊շուտ գրում է, թող մեզ էլ շուտ֊շուտ գրի, էլի,— ասում էր։

Երկու տարի հետո՝ իր սպասածից մի տարի շուտ, Բաբկենն էլ բանակ գնաց։ Գերմանիան պատերազմ էր սկսել։ Եվ Ալիսան էլի շուտ֊շուտ էր մեր տուն գալիս, նամակներ էր ցույց տալիս, ասում էր, որ օդաչու է դարձել Մելիքը։ Ու նրա գնալուց հետո դարձյալ լաց էր լինում մայրս։ Հետո Ալիսան սկսեց ուշ֊ուշ գալ մեր տուն։ Եվ ապա ամբողջ երեք ամիս չերևաց։ Հիմա արդեն Մելիքը հաճախ էր գրում մեզ, ու ամեն անգամ նրա նամակը հեգելով, տառապանքով կարդալուց հետո մայրս լաց լինելով ասում էր հորս.

— Էն աղջկանից ա հարցնում։

Մի օր էլ՝ մի նոր նամակից հետո, հայրս դուրս եկավ տնից ու երեկոյան վերադարձավ՝ թևի տակ մի մեծ փաթեթ։ Խեղճացել, փոքրացել էր։ Փաթեթը դրեց մորս առաջ ու տնքաց.

— Ա՛ռ։

Մելիքի նամակներն էին, որ Ալիսային էր ուղարկել։ Մի քանի ծրար բացված չէին։ Վերջինը ինչ֊որ Կեդայնյայ քաղաքից էր եկել։ Կարմիր թանաքով էր գրված։ Բացեցինք բոլոր չբացված եռանկյունի նամակներն ու կարդացինք հերթով՝ ամսաթվերին նայելով։ Ու ամեն տեղ Մելիքը գրում էր, թե քիչ է մնացել, շուտով կհաղթեն գերմանացիներին, ու ինքը ետ կգա։ Ու ամեն տեղ խնդրում էր Ալիսային շուտ֊շուտ նամակ գրել, ասում էր, որ ինքը այդ նամակներով է ապրում, ասում էր, որ այդ նամակներն են բարձր պահում իրեն, ազատում թշնամու գնդակից, երբ մարտի է տանում իր կործանիչը։

Հետո այլևս նամակ չստացանք։ Մի թուղթ եկավ մեր տուն։ Այնտեղ գրված էր, որ ռազմական կարևոր առաջադրանք կատարելու ժամանակ՝ օդային անհավասար մարտում, հերոսաբար ընկել է նա։ Չէր կարողացել խուսափել գնդակից, ընկել էր իմ մեծ եղբայր Մելիքը։ Ախր Ալիսան այլևս նամակ չէր գրում նրան...

Ու ես գիշերներ շարունակ անընդհատ վառվող ինքնաթիռ էի տեսնում երազում։ Նա ընկնում էր բարձրից՝ գիսավոր աստղի նման լուսավոր մի հետք թողնելով երկնքում։

— Բարձրության վրա,— մրմնջաց ծառը։

Եվ խոր ու խավար գիշերվա մեջ նրա բոցը փայլում էր հեռվից մի կրակոտ աստղի նման։ Ճարճատում էր նա, ծուխ֊մուխ արձակում, իր մահը խնկում, մահ՝ այդքան շքեղ, այդքան բարձր, և հողը նրա շուրջը կարծես տեղ էր բաց անում՝ ընդունելու նրան, որ բարձրի ձգտեց և բարձրության վրա էլ մեռավ...

Ես բացում եմ աչքերս ու Նանարին եմ նայում։ Նրա դեմքը հուզմունքից շառագունել է, փոքրիկ, թափանցիկ ձեռքերն ամուր բռնել են գիրքը, աչքերը լուսավորված են կրակով, շրթունքները թեթևակի դողում են։

Ու ես համբուրում եմ նրա դողացող շրթունքները, որոնցից զարմանալիորեն բալի թեթև, հաճելի բույր է գալիս միշտ։

— Գժվել ես,— ասում է նա,— մի տես՝ ի՜նչ լույս է։

Իսկապես, ոնց էի մոռացել այս անիծյալ միլիոն մոմանոց լապտերները։ Ես բռնում եմ Նանարի թևից, բարձրացնում եմ նրան, ու մենք արագ քայլում ենք կարմիր ծառուղիով։ Ես նրան կամացուկ դեպի ստվերն եմ տանում։ Նանարը չի զարմանում, չի հարցնում ոչինչ։

— Նանա՛ր,— ասում եմ ես,— հանկարծ այնպես ուզեցի համբուրել քեզ։

Նանարը ժպտում է, ցած է դնում պայուսակը ու երկու ձեռքով գրկում է պարանոցս։ Մենք երկար համբուրվում ենք, այնքան երկար, որ գլուխս պտտվում է։ Ա՜խ, այդ բալի հոտը։

— Քեզ համբուրելուց հետո, Նանա՛ր,— շունչ առնելով ասում եմ ես,— այնպիսի զգացում եմ ունենում, ասես բալ եմ գողացել։ Միշտ թվում է, թե մայրս ներս կգա հիմա ու կնախատի ինձ...

— Եվ արժանի ես։ Ժամը քանիսի՞ն ես տուն գնում,— քմծիծաղում է Նանարը։ Մեզանից ոչ մեկը ժամացույց չունի, բայց առանց ժամացույցի էլ անսխալ կարող եմ որոշել, որ տասներկուսն անց է։

— Նանա՛ր, արի՛ միասին հեծանիվով գնանք. դու նստիր ա՛յ այստեղ՝ առջևում, և ես քեզ անմիջապես ձեր տուն կթռցնեմ։

— Գժվել ես,— ետ է քաշվում նա։ Ուրիշ տեսակ է ասում Նանարն այդ «գժվել ես» խոսքը, այնպես է ասում, որ իսկապես քիչ է մնում գժվես...

ԷՀ, ՆԱՏԱՇԱ, ՆԱՏԱՇԱ

Հիմա մենք երկուսով ենք մնացել՝ ես ու իմ «Խարկովը»՝ իմ հավատարիմ, իմ հոգնած, իմ ծեր հեծանիվը։ Նա ինձ անաղմուկ տանում է գիշերային փողոցներով՝ շրջանցելով առվափոսերն ու վիշապների նման երախները լայն բացած հեղեղատարների հորաբերանները։ Ես համարյա թե չեմ ղեկավարում նրան, բաց եմ թողել ղեկն ու կամացուկ օրորվում եմ։ Նա էլ է օրորվում թեթևակի, ինչ֊որ բան է քրթմնջում, դզզում է... Որտեղ ասես չենք եղել իրար հետ։ Թբիլիսի ենք գնացել միասին ու Բաքու։ Լեռներ ու ձորեր ենք կտրել և կամուրջներ անցել, խղճահարվել ենք, երբ ստիպված ենք եղել սլանալ էշերի ու ձիերի կողքով և արժանապատվությամբ թույլ ենք տվել, որ ավտոմեքենաներն անցնեն մեզնից, ընկել ենք ճանապարհներին, արյունոտվել ու քերծվել ենք, բայց անմիջապես էլ բարձրացել ու շարունակել ենք առաջ գնալ։ Իսկ երբ ինքն այլևս ուժասպառ է եղել, երբ վիրավոր է եղել ու չի կարողացել տանել ինձ, ես նրան չեմ հրել ուրիշների նման, չեմ հայհոյել, գրկել, ուսիս եմ դրել ու ինքս եմ տարել նրան։ Մենք շատ ավելի հեռուներն էլ ենք գնացել իրար հետ։ Ճամփորդել ենք գնացքներով, նավերով ու ինքնաթիռներով, հասել ենք Տուլա, Մոսկվա ու Կիև, եղել ենք իմ հեծանիվի ծննդավայրում, տեսել ենք Ռիգան, Սիմֆերոպոլն ու Օդեսան և շատ մարդկանց ենք տեսել։ Այդ առթիվ մեր կուրսի տղաները նույնիսկ կատակում են.

— Լավ է, որ հեծանվորդ ես, թե չէ խելքով այդքան հեռուները չէիր հասնի։

— Մենք քեզ հետ միասին դեռ շատ բան կտեսնենք, ախպե՛րս,— ասում եմ ես իմ հեծանիվին։ Իսկ նա բզզում է կամացուկ ու քրթմնջում երբեմն։ Նրա այդ քրթմնջոցը ինձ դուր չի գալիս։ Ուրեմն ինչ֊որ բանի կարիք ունի։ Հենց այնպես ոչ ոք չի քրթմնջում։ Այնինչ հարկավոր է, որ հիմա «Խարկովս» լավ զգա իրեն։ Մի ամիս հետո Մոսկվա ենք գնալու՝ մարզիկների համամիութենական շքերթին մասնակցելու։ Ամեն օր պարապում ենք՝ մի ժամ առավոտյան, մի ժամ երեկոյան։ Լավ է դասավորված։ Աշխատանքից ընդամենը տասը րոպե եմ ուշանում, այսինքն՝ այնքան, որքան հարկավոր է ստադիոնից մինչև շրջկոմի շենքը հասնելու համար։ Ոչինչ, որ քաղցած եմ մնում, ոչինչ, որ հավաքի մեջ գտնվելու համար ինձ տրվող ճաշի կտրոնները չեմ կարողանում օգտագործել։ Նույնիսկ լավ է։ Երեք օրը մեկ Նանարին էլ հետս եմ ռեստորան տանում։

Անցյալ տարի առաջին անգամ պարզապես ուժով ներս տարա։ Չէր գալիս, քիչ էր մնում լաց լինի։ Ես համոզում, խնդրում, բարկանում, նույնիսկ սպառնում եմ, իսկ նա իրենն է կրկնում.

— Ամոթ է,— ասում է,— տեսնողն ի՞նչ կմտածի։

Ես նրան բացատրում եմ, որ այստեղ ամոթալի ոչինչ չկա, հիմա շատերն են ռեստորան գնում, այ, որ ներս մտնենք, ինքն էլ կտեսնի, աղջիկներ շատ կան։ Եվ ավելացնում եմ, որ Ռուսաստանում բոլորն էլ ռեստորան են գնում, տանը ճաշ չեն եփում։ Մի՞թե ինքը կինոնկարներում չի տեսել։

— Կինոնկարներում ուրիշ է,— ասում է Նանարը։— Իբր ինքդ չգիտես, որ մեզ մոտ ռեստորան գնացող աղջիկներին խեթ֊խեթ են նայում։

— Ո՞վ է խեթ նայում։ Միայն հիմարներն ու չտեսները կարող են ուրիշ բան մտածել,— սրտանց բարկանում եմ և զգում, որ կարմրում եմ։ Ախր ռեստորան եկող աղջիկներին խեթ նայողներից մեկն էլ ես եմ։

— Չէ՛, Արտա՛կ, ասե՞մ ինչ անենք,— Նանարը բռնում է ձեռքս,— արի՛ գնանք ու մսով կարկանդակ ուտենք։ Դու գիտես, որ ես շատ եմ սիրում, կվերցնենք, պուրակ կմտնենք ու...

— Մսով կարկանդա՞կ,— արհամարհանքով ասում եմ ես,— գոնե թոքո՛վ ասա, դա էլ մեծ պատիվ կլինի այդ կարկանդակ կոչվածի համար։ Գիտե՞ս ինչ, Նանա՛ր, եթե երբևէ ինքնասպանություն գործեմ, այդ կարկանդակի պատճառով կլինի։ Երբ ասում են անցյալի մնացուկ, ես քո այդ կարկանդակն եմ իսկույն պատկերացնում։

Նանարը ծիծաղում է, և ինձ թվում է, թե հաղթանակի ճանապարհին եմ։ Ես շատ եմ ուզում, որ նա ռեստորան գա ու դրա համար էլ առանց շունչ առնելու համոզում եմ։ Ինչեր ասես չեմ հորինում, բայց տեսնելով, որ նա դեռևս անդրդվելի է, դիմում եմ նենգության, դիմում եմ մենամարտի ժամանակ արգելված ձևերի. գայթակղեցնում եմ Նանարին, հրապուրում եմ։ Ես երևակայությամբ նրան թևանցուկ տանում եմ կախարդական պալատի սրահների միջով, զգուշորեն իջեցնում մարմարյա աստիճաններով և ուղեկցում դեպի ճաշասրահ, որտեղ արմավենիների տակ՝ բոլոր սեղանների մոտ համարյա միայն աղջիկներ են նստած։ Հեռվից՝ բարձր տախտակամածից, էստրադային հրաշալի երաժշտության հնչյուններ են գալիս։ Այնտեղ Լեոնիդ Ուտյոսովն է իր ծովային ընկերների հետ հառաչելով հիշում Սև ծովը։ Ապա ես սադիստի սառնասրտությամբ նկարագրում եմ ռեստորանի ճաշատեսակները, որոնք երկրայինի ու երկնայինի բոլոր բույրերն ունեն և... Եվ այստեղ միայն, հենց «Սևան» ռեստորանի մուտքի մոտ, աստղերից պոկելով աչքերս, Նանարին եմ նայում։ Խիղճս հանկարծ սաստիկ տանջում է ինձ։ Նանարի աչքերը փայլում են, նա հմայված ինձ է լսում։ Երևի շատ քաղցած է իմ Նանարը։

— Ախր տեսնո՞ւմ ես՝ ոչ մի կին ներս չի մտնում,— թույլ ձայնով առարկելու վերջին փորձն է անում նա։

Եվ ո՜վ հրաշք։ Կասկած չկա՝ ես երջանիկ աստղի տակ եմ ծնվել։ Ուղիղ մեր կողքից անցնում և ռեստորան են մտնում երկու ամենաիսկական աղջիկներ։

— Տե՜ս, տե՜ս,— բացականչում եմ ես ու համարյա հրելով՝ Նանարին ներս եմ տանում։

Իհարկե, ռեստորանում ո՛չ արմավենի կա, ո՛չ Ուտյոսով և ոչ էլ այն աղջիկները, որ մեզանից առաջ ներս մտան։ Երևի խոհանոցի աշխատողներ էին։ Փոխարենը մի այնպիսի ժխոր է, որ միայն կենտրոնական փոստատանն է հատուկ։ Դպրոցականի պես՝ Նանարի ձեռքն ամուր բռնած՝ ես ազատ տեղ եմ որոնում և առանց շուրջս նայելու ուղղվում եմ դեպի անկյունում՝ պատուհանի տակ դրված սեղանը։ Մենք նստում ենք իրար դիմաց։ Նանարն այնպես է թեքվել, որ ես նրա դեմքը համարյա չեմ տեսնում։ Ես էլ առանձնապես փայլուն չեմ զգում ինձ։ Կյանքումս աղջկա հետ առաջին անգամ եմ ռեստորան մտնում։ Նոր եմ միայն նկատում, որ պիջակիս թևերի ծայրերը մաշված են, որ կոշիկներս բացարձակապես ոչ մի գույն չունեն ու մեծ համաչափությամբ կարկատած են երկու կողմից, որ ծնկիս թանաքի մի պատկառելի բիծ կա։ Նոր եմ միայն նկատում, թե ինչու է Նանարը իր ձեռքը թաքցրել սեղանի տակ։ Ախր նրա բրդյա ժակետի արմունկները երկրորդ անգամ են գործված, ու թեև թելը նույնն է՝ կապույտ գույնի, բայց ժակետն է, որ վաղուց երկնագույն է դարձել։

— Շոգ է այստեղ,— անփութորեն ասում եմ ես,— ե՛կ թեթևանանք, Նանա՛ր։

Նա կարծես հենց իմ խոսքին է սպասում։ Շառագունած դեմքով՝ անմիջապես հանում է ժակետը։ Ես էլ իմ պիջակն եմ հանում, ու մենք կրկին նստում ենք իրար դեմ, նայում ենք իրար ու ժպտում ենք։ Հիմա Նանարի հագին չթե մի հրաշալի ծաղկավոր շոր կա. կարծես մեկը ձյան վրա կապույտ երիցուկներ է շաղ տվել։ Հանկարծ հիշում եմ, որ դեռ ոչինչ չենք ընտրել, վերցնում եմ սեղանի անկյունում ընկած ճաշացանկը և ամենայն պատշաճությամբ մեկնում եմ Նանարին։ Նա ավելի է շառագունում։

— Դո՛ւ ընտրիր,— խնդրում է։

— Չի կարելի,— փոքր ինչ փքված ասում եմ ես,— ընդունված ձև է, որ կանայք ընտրեն։

Նանարը շփոթված բացում է ցանկը ու աչքերը սահեցնում խորթ ու օտար անունների վրայով, որոնցից ես էլ համարյա ոչինչ չեմ հասկանում։ Հետո զգում եմ, որ գներին է նայում ու զգում եմ, որ որոնում է թվերից ամենափոքրը։ Չեմ ուզում, որ սիրտս կծկվի։ Ձեռքով մոտ եմ կանչում մատուցողուհուն։

— Նատա՛շա, սիրելի՛ս,— ասում եմ,— մեզ համար խորովա՛ծ պատվիրեք։ Իսկ մինչև պատրաստ լինելը, բերե՛ք սառը թառափ, պանիր, իհարկե շվեյցարական, երկու շիշ մրգահյութ...— Ես մտքումս կատաղի արագությամբ հաշվում ու գումարում եմ դրանց գները և համեմատում իմ չորս օրվա կտրոնների արժեքի հետ։ Չէ՛, դեռ ինչ֊որ բան մնում է։— Եվ հետո, խնդրում եմ, չմոռանա՛ք խավիարը, կարմիրը, իհարկե։ Գուցե դու սե՞վը կուզեիր, Նանա՛ր։

— Չէ՛, չէ՛,— վախեցած ասում է Նանարը։

— Նատաշան ինձ գիտի, գիտի, որ ես սևը չեմ սիրում,— ասում եմ ես՝ աշխատելով չնայել մատուցողուհուն։

Ես գիտեմ, որ հիմա Նատաշան ծիծաղում է մտքում։ Ախր նա իսկապես գիտի ինձ։ Գիտի, որ ես ամեն տարի մրցումներից առաջ մեկ ամիս ճաշում եմ «Սևան» ռեստորանում «Դինամո» սպորտընկերության տված կտրոններով և երբեք կանխիկ գումարով ռեստորան չեմ եկել։ Նա չգիտի, թերևս, որ ես կյանքում ոչ խավիար եմ կերել և ոչ էլ սառը կամ տաք թառափ ձուկ, ոչ էլ շվեյցարական պանիր։ Այսինքն՝ պարզապես հարկ չի եղել. ինչի՞ են պետք դրանք, երբ ես հիանալի կշտանում եմ մի բաժին կոտլետով, իսկ կտրոնի արժեքից մնացած դրամը կարող եմ օգտագործել դրսում, ուզածիս պես։

— Խմելու ի՞նչ կուզեիք։

Ես գունատվում եմ։ Սա արդեն թիկունքին հասցված դանակի հարված է։ Դառնացած նայում եմ Նատաշային։ Լավ է, որ Նանարը չի տեսնում նրան։ Նատաշայի հաղթ մարմինը ցնցվում է անձայն ծիծաղից, խորշոմած աչքերի մեջ չարաճճի կայծեր կան։ Է՜հ, Նատաշա, Նատաշա...

— Նանա՛ր, կուզեի՞ր որևէ բան,— հուսահատի հանդգնությամբ հարցնում եմ ես։

— Չէ՛, ի՞նչ ես ասում,— անմիջապես հրաժարվում է նա։

— Նատա՛շա,— ասում եմ,— ցավոք սրտի, մրցումներից առաջ մեզ խմել չի թույլատրվում։

Նրա գնալուց հետո Նանարը նախատինքով ինձ է նայում։

— Ինչո՞ւ ես նրան Նատաշա ասում, Արտա՛կ, ախր նա տարեց կին է։ Գոնե մորաքո՛ւյր անվանիր։

— Փորձել եմ,— ծիծաղում եմ ես,— ամբողջ երկու ժամ ուտելու ոչինչ չտվեց։

Մի քանի րոպե անց Նատաշան, ծանրաբեռնված սկուտեղով, մեզ մոտ է գալիս ու սկսում է արագորեն հարդարել սեղանը։ Եվ ես հանկարծ սարսափով տեսնում եմ, որ նա, պատվիրած ուտելիքներն ու մրգահյութերը տեղավորելուց հետո, սեղանին է դնում նաև մի շիշ արծաթապատ շամպայն։

— Նատա՛շա,— սրտնեղում եմ,— բայց ես խնդրեցի, որ խմիչք...

— Գիտեմ, գիտեմ,— ասում է Նատաշան,— բայց ես ի՞նչ կարող եմ անել։ Սա ձեզ հյուրասիրել են, ուղարկեցին ա՜յ, այն սեղանից...

Ես նայում եմ նրա ցույց տված ուղղությամբ։ Բայց ոչ մի ծանոթ հայացքի չեմ հանդիպում։ Տարակուսանքով կրկին Նատաշային եմ դառնում և հանկարծ նկատում եմ, որ նա, հազիվ նշմարելի, աչքով է անում ինձ։ Ու հետն էլ... Հետն էլ ժպտում է դավադիր։ Ես հարբում եմ, դեռ որևէ կաթիլ չխմած, արդեն հարբել եմ, սիրտս այնպես է լցվել, որ քիչ է մնում լաց լինեմ ուրախությունից, նրա համար, որ այսքան լավն է աշխարհը, նրա համար, որ մարդիկ առանց խոսելու էլ կարող են հասկանալ իրար, նրա համար, որ աշխարհում մի Նատաշա մորաքույր է եղել, որի մասին ես տեղեկություն չեմ ունեցել և որին պատահաբար հայտնագործել եմ այսօր։

— Ո՞վ է ուղարկել, իմացա՞ր,— հարցնում է Նանարը։

— Իհա՛րկե,— ասում եմ ես,— անմիջապես իմացա։— Նատա՛շա,— դիմում եմ բարի, տարեց մատուցողուհուն։— Նատա՛շա, մենք սա միայն մի պայմանով կխմենք, Ձեզ հետ միասին։

Նատաշան ժպտում է։ Նատաշան ինքն էլ երջանիկ է. նույնիսկ շիկնել են կնճիռները։

— Մեզ աշխատանքի ժամանակ չի թույլատրվում,— շշուկով ասում է նա,— բայց միևնույն է, ես գաղտագողի կխմեմ ձեզ հետ... ջահելության կենացը...

ՃՈՒՏՈՆԵՐԻ ԱՇԽԱՐՀԸ

Սանդուղքի մոտ իջնում եմ հեծանիվից, ուսիս եմ դնում իմ «Խարկով»֊ը և երեք֊չորս ցատկից հետո հայտնվում եմ երկրորդ հարկում։ Ձախ կողմում մեր դուռն է։ Դեռ ձեռքս զանգի կոճակին չդրած՝ գիտեմ, թե ինչ է լինելու հաջորդ հինգ րոպեում։ Նախ զանգը երկու կարճ ազդանշան է տալու, որը մորզեի ապարատի վրա նշված է որպես երկու կետ, ապա մի երկար ազդանշան, որը գիծ է։ Դա նշանակում է, որ զանգը վերաբերում է ոչ թե հենց մուտքի դռան կողքի սենյակում բնակվող մեր հարևանուհուն, ոչ թե միջանցքի ծայրի սենյակում ապրող եղբորս ու նրա կնոջը, այլ երրորդ սենյակում գտնվող իմ ծնողներին։ Սակայն ազդանշանը ոչ մի նշանակություն չունի, որովհետև մինչև մայրս իջնի մահճակալից, մինչև դռանը մոտենա, մեր հարևանուհին արդեն բացելու է փականքը և առանց իմ շնորհակալությանը սպասելու, ինչ֊որ անորոշ քրթմնջոց արձակելով, ամուր շրխակցնելու է իրենց սենյակի դուռը։ Չեմ կարողանում հասկանալ, թե ինչու է նա այդպես վարվում։ Չէ՞ որ կարող է չբացել, լավ գիտի, որ իր հետ միաժամանակ մայրս էլ է մոտենալու դռանը։ Ուրեմն էլ ինչո՞ւ է բացում ու հետն էլ քրթմնջում։ Ի՞նչ իմանաս... Երկար ժամանակ չէ, ինչ մեր հարևանն է նա, երեխաներ ունի, ամբողջ օրը անընդհատ զանազան գործերով է զբաղված, հոգսերից մեջքը չի կարողանում շտկել... Ես չգիտեմ՝ գոնե գիշերները քնո՞ւմ է, թե չէ, որովհետև անընդհատ թխկթխկում է նրա կարի մեքենան։ Ընդհանրապես լռակյաց է, հարևաններից շատերին, և երբեմն մեզ, առանց որևէ առիթի չի բարևում։ Բայց բավական է, որ մեզանից որևէ մեկին մի բան պատահի, բավական է որևէ տեղ օգնության կարիք զգացվի, մեր հարևանուհին այնտեղ է։ Մոռանում է իր հոգսերը, գործերը, նույնիսկ երեխաներին է մոռանում, շտկում է մեջքը, դառնում բարեհամբույր ու սիրալիր, դառնում աշխույժ ու կենսուրախ, հասնում է ամեն տեղ։ Հիվանդ ես՝ դեղեր է գտնում, շտապ օգնություն է կանչում, վիճում է բժիշկների հետ։ Աղջկադ ուզում ես ամուսնացնել՝ կամավոր շեֆ֊խոհարարն է և թագավորական դերձակը։ Քեզ հարկավոր է ինչ֊որ տեղ գնալ, բայց ծծկեր երեխային նայող չկա, բա էլ ինքը ո՞ր օրվա համար է։ Գրկում է, երգեր ասում, շշով կաթ է տալիս և բղավում է իր աղջիկների վրա, որոնք խանգարում են երեխայի քունը։ Բայց ահա դու առողջացել ես, աղջկանդ ամուսնացրել, արդեն որևէ տեղ գնալու հարկ չունես։ Վերջ։ Մեր հարևանուհին կրկին մռայլ է ու հոգսերի մեջ, կրկին գիշերները անքուն թխկթխկում է նրա կարի մեքենան, ու նա առավոտները այնպես է անցնում կողքովդ, ասես դու աշխարհում գոյություն չունես։ Եվ ուշ գիշերին, երբ տուն եմ գալիս, բոլորից շուտ ինքն է բացում փականը, անորոշ քրթմնջով ամուր շրխկացնում իրենց սենյակի դուռը ու չի էլ սպասում, որ ես շնորհակալություն հայտնեմ։ Ինչո՞ւ է ինքը բացում և ինչո՞ւ է քրթմնջում։ Ի՞նչ իմանաս։ Ասում են նրա ամուսինը հարբեցող է եղել... Երգեր է երգել փողոցներում և միշտ գիշերներն է վերադարձել տուն։

Հիմա էլ հերթական, առանձնապես ոչ սիրալիր շրխկոցը լսելուց և հարևանուհուս դռանը անարձագանք շնորհակալություն հայտնելուց հետո ոտքերիս թաթերի վրա դեպի մեր սենյակն եմ ուղղվում և միջանցքում համբուրում մորս բարակ ու փափուկ այտը։

— Ընթրիքը խոհանոցում է,— շշնջում է նա։

Ես զգուշությամբ պատշգամբ եմ դուրս գալիս, հեծանիվս կախում եմ պատին ամրացված մեխից ու կրկին խոհանոց մտնելով՝ բացում եմ բոլոր կաթսաների բերանները։ Ծնծղաների մեղմ հնչյունների տակ այդ պարտադիր արարողությունը կատարելուց հետո միայն մոտենում եմ սեղանին ու սկսում ընթրել։ Մայրս ներս է գալիս, ջուր է դնում էլեկտրական սալօջախին, նստում է իմ դիմաց և, հավերժական գուլպան գործելով, հետևում է ինձ։

— Ինչո՞ւ չես քնում, մա՛մ։

— Ասում եմ ափսեները հավաքեմ ու ճաշ եփեմ հորդ համար։ Խեղճը առավոտը հինգին է վեր կենալու։

Հայրս... Հիմա վաղուց կենսաթոշակի պետք է անցած լիներ, բայց շարունակում է աշխատել և այն էլ այնպիսի բարեխղճությամբ, որն ինձ ապշեցնում է։ Պատկերացրե՛ք մարդու, որն իր ողջ կյանքում՝ ավելի քան հիսուն տարվա աշխատանքային գործունեության ընթացքում, և ոչ մի անգամ աշխատանքից ուշացած չլինի։ Եթե կարող եք պատկերացնել, ապա դա իմ հայրն է։ Երբեմն նույնիսկ զայրանում եմ.

— Լավ, որ մի հինգ֊տասը րոպե ուշանաս, աշխարհը կքանդվի՞. հանգիստ կե՛ր հացդ։ Ընկերդ մի քիչ կսպասի, էլի։

— Գիտե՞ս՝ ընտանիք ունեցող մարդու համար ինչ է նշանակում աշխատանքի վերջի հինգ֊տասը րոպեն, տղա՛ ջան։ Բարով դու էլ ունենաս՝ կիմանաս։ Եվ հետո, եթե կարող եմ չուշանալ, ինչի՞ ուշանամ։ Աշխարհը կքանդվի... Բա ի՞նչ ես կարծում։ Որ բոլորն էլ ուշանան, կքանդվի։

Եվ աշխատանքի է գնում մեկ օր գիշերը, մեկ օր՝ առավոտյան, մեկ օր՝ կեսօրից հետո։ Տնից դուրս է գալիս աշխատանքն սկսվելուց ուղիղ երկու ժամ առաջ, որպեսզի աշխարհը չքանդվի, որպեսզի հանգիստ ոտքով գնա ու ժամանակին հասնի մեխանիկական գործարան, որտեղ հնոցապան է աշխատում։ Միշտ հնոցապան չի եղել, իհարկե։ Ստիպված է դարձել, երբ ուրիշ ելք չի եղել, երբ հաստոցի տակ աջ ձեռքի բութ մատը կտրվելուց հետո չէր կարող այլևս փականագործություն անել։ Մայրս պատմում է, որ կյանքում առաջին անգամ հայրս հարբել է այդ օրը։ Հիվանդանոցից դուրս է եկել, խմել ինչ֊որ տեղ ու միայն ուշ երեկոյան է վերադարձել տուն։ Կտրված մատը գրպանից հանել, դրել է սեղանին՝ իր առջև, պատից իջեցրել, սեղանին է դրել նաև իր հին թառը, որը էլ երբեք չէր նվագելու, հայերեն ու թուրքերեն տխուր֊տխուր երգեր է երգել կանաչ հանդերի ու ցուրտ աղբյուրների կարոտը սրտում գյուղից քաղաք գնացած ջահել տղայի մասին ու լաց է եղել անմխիթար։ Իսկ առավոտյան վեր է կացել սովորականի պես, կտրված մատն ինչ֊որ տեղ է նետել ու մորս չլսելով, չնայելով մորս՝ աջ ձեռքը գրկած գործարան է գնացել, խնդրել, որ հնոցապան նշանակեն իրեն։

— Քիչ է մնացել, մա՛մ,— ուրախ ասում եմ ես,— մի երկու ամսից կավարտեմ համալսարանը, շատ կգրեմ ու կստիպեմ, որ հայրիկը աշխատանքից դուրս գա։

Մայրս ժպտում է. մայրս հավատում է ինձ։

— Հա՛, Արտա՛կ ջան,— ասում է նա,— մեղք է, էլ առաջվանը չի, հոգնում է։— Հետո նայում է ինձ մի վայրկյանում արդեն թախծոտ դարձած աչքերով, ու շրթունքը դողում է։— Ասենք՝ քո թոշակի գնալու ժամանակն էլ է։ Քանի տարի եղավ, որ աշխատում ես... ա՛յ իմ աշխատող բալա։

Նա բարձրացնում է ձեռքն ու երկար նայում է մատանեմատի փոքրիկ դեղնավուն օղակին։ Ես էլ եմ նայում նրա հայացքի ուղղությամբ, ու գուցե քունս է տանում, թե ինչ, բայց աչքերիս առջև տասնյակ, հարյուրավոր դեղին օղակներ են երևում, և ականջիս մեջ հնչում է ընկեր Եսթերի ձայնը։

— Ճուտո՛, կարդալու ժամանա՞կ ես գտել, այս ծանուցագրերը հասցրո՛ւ Սարի թաղ։

... Ի՜նչ հետաքրքիր են մայրերը. ամբողջ կյանքն են նվիրում իրենց զավակներին ու չեն էլ նկատում դա, բայց երբ մի փոքրիկ, մի չնչին ուշադրության են արժանանում նույն այդ զավակներից, ուրախությունից կորցնում են իրենց ու եթե հնարավորություն ունեն, կհայտարարեն աշխարհով մեկ։

— Ճուտո՛, քանի՞ անգամ պետք է ասեմ, թանաքամանները թանա՛ք լցրու։

... Այնինչ զավակները բոլոր դեպքերում ավելի շատ տանում են տնից, քան բերում։ Բայց եթե մայրերի աչքին տարածը կամ բոլորովին չի երևում, կամ էլ երևում է այնպես, ինչպես հեռադիտակի մեծ խոշորացույցից դիտելիս, ապա բերածի համար նրանք շրջում են հեռադիտակը և ավելի ու ավելի են պտտեցնում մոտեցնող, խոշորացնող անիվը։

— Ճուտո՛, թռի՛ր Կաուչուկի ժողդատարան ու հանձնի՛ր այս գործերը։ Չմոռանա՛ս ստորագրել տալ մատյանում։

— Հիմա,— ասում եմ ես, որովհետև ճուտոն ես եմ, և քրեական հաստափոր գործերը թևիս տակ ամուր բռնած՝ քայլում եմ դեպի Կիրովի գործարանի մոտ գտնվող ժողդատարանը։

Ճիշտ է, իմ երեք հարյուր ռուբլի աշխատավարձից բացի, տասնհինգ ռուբլի էլ տրամվայի վարձ եմ ստանում, բայց ո՞վ է տրամվայի վրա հույս դնողը։ Ո՞վ գիտի՝ կգա, չի գա։ Երբեմն էլ այնքան լիքն է լինում, որ շունչդ կտրվում է, ու կարծես կուրծքդ են խրվում մարդկանց գոտիների ճարմանդները։ Չէ՛, ավելի լավ է ոտքով գնալ։ Իհարկե, երբեմն այնքան ես հոգնում, որ քիչ է մնում պառկես ճանապարհին, գլուխդ դնես խոնավ հողին և քնես, քնես։ Բայց, ընդհանրապես, մի դժվար բան չէ։ Ոտքով քայլելը նախ կոփում է մարդուն, ինչպես մեր ֆիզկուլտի դասատուն է նշում, և հետո երեք հարյուրին ավելացնում ես ևս տասնհինգ ռուբլի... Տասնհինգ պաղպաղակ, ինչպես ասում է իմ պաշտոնակիցը՝ քաղաքի հյուսիսային և արևմտյան շրջանները սպասարկող ցրիչ Փանոսը։

Ինձ պաղպաղակ պետք չէ։ Ինձ փող է պետք։ Ահա թե ինչու, երբ մեր հարևանի տղան՝ Կոլյան, մի օր ինձ ասաց, որ դատախազությունում ցրիչի տեղ կա, ես, առանց մերոնց որևէ բան ասելու, դասերից հետո թաքուն դատախազություն գնացի ու դռներին կարդալով՝ գտա ընդհանուր բաժինը՝ մի ընդարձակ սենյակ, որտեղ չորս մորաքույրներ կային, չորս մեծ սեղաններ և բազմաթիվ հաստ ու բարակ մատյաններ այդ սեղաններին։

— Ձեզ մոտ ցրիչի տեղ կա՞։

Չորս մորաքույրներն էլ ինձ են նայում, չափում են ոտից գլուխ, դիտում են խնամքով կարկատած և մաքուր իմ շորերը, ուսիցս կախված զինվորական կանաչ, դաշտային պայուսակը, որը բանակից եղբայրս՝ Բաբկենն է նվեր ուղարկել ինձ և որի մեջ դասագրքերս ու տետրերս եմ պահում։ Սիրտս տրոփում է տագնապով։ Տեսնես կընդունե՞ն, թե չէ։ Ախ, երանի ընդունեն, երանի դուր գամ։ Չէ՛, չեն ընդունի, ուրիշ տեսակ են նայում։ Ես դառնում եմ դեպի նա, որ նիհար, ձգված դեմք ունի ու շատ խիստ հայացք։

— Շատ եմ խնդրում, մե՛ծ մորաքույր, ընդունե՛ք։

— Քանի՞ տարեկան ես,— հարցնում է նա ու կարծես ջանում է մեղմել դեմքի խստությունը։

— Տասնհինգ,— արագ պատասխանում եմ ես և հավանորեն կարմրում, որովհետև նրա ձայնի մեջ հեգնանք է հնչում։

— Թե՞ տասներեք։

Կախում եմ գլուխս ու ավելի եմ կարմրում։ Հիմա՛ր, հիմա կասեն սուտասան է ու բոլորովին չեն ընդունի։

— Ո՞ր դասարանում ես սովորում։

— Վեցերորդ։

— Քանի՞ վատ ունես։— Սա արդեն լուսամուտի տակի սեղանից են հարցնում։

Արժանապատվությունս սաստիկ վիրավորվում է։

— Նույնիսկ միջակ էլ չունեմ,— հպարտ֊հպարտ պատասխանում եմ։

— Դե ասա՝ Ա քառակուսի պլյուս Բ քառակուսի ինչի՞ է հավասար։

— Հավասար է Ա քառակուսի պլյուս Բ քառակուսի,— ծիծաղում եմ ես։

— Կերա՞ր,— ցնծալով ծափ է տալիս դռան աջ կողմը նստած խարտիշահեր, սիրուն աղջիկը։

— Լռեցե՛ք,— ասում է նրանց շատ խիստ հայացք ունեցողը ու հարցնում ինձ,— հայր ունե՞ս։

— Այո՛։

— Բանակո՞ւմ է։

— Չէ՛, եղբայրներս են բանակում։

— Իսկ մա՞յր։

— Մայր էլ ունեմ։ Տանն է,— պատասխանում եմ ես ու զարմանում, թե ինչե՞ր է հարցնում այս մորաքույրը։ Ինչպե՞ս թե հայր ունես, մայր ունես։ Ինչո՞ւ չպետք է ունենամ։ Բա ո՞նց կլինի առանց հոր, առանց մոր...

— Դե ուրեմն էլ ինչո՞ւ են քեզ այստեղ ուղարկել,— հանկարծ բարկանում է նա,— ինչո՞ւ ես դպրոցից դուրս գալիս, հը՞, քեզ եմ հարցնում։

— Ես... ես...

— Մի՛ պատասխանիր, երբ քեզ բան են ասում։ Սրանց մի տեսեք, չեն ուզում սովորել։ Էն օրն էլ տղաս է քիթը ցցել՝ գործարան եմ ուզում գնալ, ասում է, ականներ են պատրաստում։ Ու լեզվին, լեզվի՛ն նայեք։ Ես ուզում եմ, ասում է, որ իմ պատրաստած ականն էլ պայթի թշնամու դիրքում։ Ինքն էլ սրա նման թիզ ու կես է։ Մի էջում հինգ տառասխալ է անում։ Ձեր նմանների ականջները մի լավ ոլորել է պետք...— նա մոտենում է ինձ, կանգնում, անթարթ նայում է այնպես, որ ես փախչել եմ ուզում ու հանկարծ հարցնում է փոխված, թույլ ձայնով,— ինչո՞ւ չես ուզում սովորել, հը՞, չէ՞ որ դու հայր ունես... չէ՞ որ դու հայր ունես,— անընդհատ կրկնում է նա,— չէ՞ որ դու հայր ունես...

Ես հասկանում եմ, որ նա շատ տխուր է, և այնպես մեղավոր եմ զգում ինձ, որ սկզբից չասացի, զուր տեղը վշտացրի նրան։ Կարծում է՝ ուզում եմ հեռանալ դպրոցից։ Չէ՛, չէ՛, մորաքո՛ւյր, դուք ինձ ճիշտ չհասկացաք... Կակազելով բացատրում եմ նրան. մեր դասերն ավարտվում են ժամը մեկին, և ես կարող եմ մինչև ժամը հինգը հասցնել ամբողջ գործը։ Թող հավատա մորաքույրը, այնպես կաշխատեմ, որ բոլորը գոհ լինեն, վազելով կանեմ ամեն ինչ։ Հո դասերս չե՞մ թողնելու։ Չէ՛, պարզապես աշխատել եմ ուզում։

Մինչև այստեղ աշխատանքի անցնելը չգիտեի, թե ինչ բան է ցրիչը, չգիտեի, որ աշխարհում ցրիչներ կան։ Այնինչ երկու֊երեք շաբաթ աշխատելուց հետո համոզվեցի, որ ոչ միայն կան, այլև շատ են, ամենուրեք են։ Ես նրանց հանդիպում էի մեզ մոտ, փողոցներում, այն հիմնարկներում, ուր գրություններ ու գործեր էի տանում, և նրանց մեծ մասը ոտքով էր անցնում քաղաքի մի ծայրից մյուսը կամ երթևեկում էր տրամվայի աստիճաններին կանգնած՝ հեռու տոմսավաճառների ահեղ հայացքից ու էլ ավելի ահեղ դատաստանից։ Մենք արդեն ճանաչում էինք իրար, ողջունում էինք՝ հեռվից թափահարելով մեր ցրիչ֊մատյանները, տեղեկանում էինք միմյանց առողջության և աշխատանքի մասին, տրտնջում էինք մեր պետերից և զարմանալի համերաշխությամբ հարգում մեր ենթակարգումը։ Բոլորս էլ, օրինակ, ակնածանքով և նախանձով էինք վերաբերվում Մինիստրների սովետի ցրիչին, որը սովորաբար ավտոմեքենայով էր շրջագայում, իսկ մնացած դեպքերում քայլում էր գլուխը բարձր բռնած, սեփական անձի արժանապատվության մեծ զգացումով։ Նրանից հետո գալիս էին Քաղսովետի գործկոմի, մինիստրությունների, վարչությունների, շրջսովետների գործկոմների ցրիչները։ Ես ևս հպարտանալու քիչ բան չունեի, քանի որ Փանոսի հետ միասին մեր գերատեսչության գծով ղեկավար դիրքերից մեկն էլ ես էի գրավում՝ հանդիսանալով հանրապետության դատախազության ցրիչը և պաշտոնական սանդուղքի վրա ինձնից ետ ունենալով քաղաքի դատախազության, շրջանային դատախազությունների, դատարանների և այլ հիմնարկների մանր֊մունր ցրիչներին։

Սակայն, չնայած այս ենթակարգումներին, մի հիմնական հարցում մեր միջև ոչ մի տարբերություն չկար։ Դա այն էր, որ մեզանից և ոչ մեկը անուն չուներ։ Մենք բոլորս էլ ճուտոներ էինք՝ միասին վերցրած, և առանձին֊առանձին կոչվում էինք ճուտո։ Մեզ ճուտո էին անվանում բոլորը, ինչպես ասում են, անկախ նրանց ազգությունից, գույնից, սեռից, դավանանքից ու գրաված դիրքից, մեզ ճուտո էր անվանում նույնիսկ ինքը՝ ընկեր Վահանը՝ թերևս աշխարհի ամենահին ճուտոն, որը ցրիչ էր եղել դեռևս ցարական փոխարաքայի ժամանակ, ցրիչ էր եղել դաշնակների տիրապետության օրոք և Հայաստանում սովետական իշխանության հաղթանակից հետո էլ շարունակել էր աշխատել որպես ցրիչ։ Գնահատելով նրա ծառայությունները և բարեխիղճ աշխատանքը ցրիչության բնագավառում, հատկապես սովետական իշխանության տարիներին՝ մի շարք փորձեր էին արվել աշխատանքում նրան առաջ քաշելու համար, բայց նա հավատարիմ էր մնացել իր կոչմանը։ Ուղարկել էին լիկկայան, յոթնամյակի ավարտական էին տվել, սակայն ընկեր Վահանը դարձյալ ցած չէր դրել իր ցրիչ֊մատյանը և իրեն այլ աշխատանքի տեղափոխելու վերաբերյալ ամենավերջին փորձին պատասխանել էր տասներկու էջանոց մի դիմումով՝ ուղղված հանրապետության դատախազին։ Այդ դիմումի մեջ նա մասնավորապես գրել էր, որ եթե այլևս իրեն չեն վստահում, կարող են բացեիբաց ասել։ Ինքը դիմում կտա ու կազատվի, շատ տեղերից են իրեն խնդրում։ Ի՞նչ կարիք կա ուրիշ միջոցների դիմելու։ Դրանից հետո նրան վերջնականապես հանգիստ էին թողել։

Անցել էին տարիներ, դատախազությանը նորանոր իրավունքներ և պարտականություններ էին տվել, և դրանով իսկ ավելի էր մեծացել գրագրությունների քանակը։ Իսկ ընկեր Վահանը ծերացել էր։ Նա այլևս չէր կարող հասցնել ամեն ինչ, այդ պատճառով էլ դատախազության աշխատողները ստիպված մի նոր ցրիչ էլ էին ընդունել՝ տասնչորս տարեկան մի տղայի, որը, հասկանալիորեն, իր պարտականությունները ավելի արագ էր կատարում, քան ընկեր Վահանը։ Դա մինչև հոգու խորքը վիրավորել էր վաստակավոր ցրիչին. նա հիվանդացել ու անկողին էր ընկել։ Դատախազությունում բոլորն էլ շատ էին սիրում ու գնահատում նրան՝ այդ բարի ու փնթփնթան ծերուկին, դրա համար էլ նրա հիվանդության օրերին մի արտակարգ քայլի դիմեցին. հատուկ գրությամբ ՍՍՀՄ դատախազությունից խնդրեցին թույլ տալ, որպեսզի Հայաստանի դատախազությունը ավագ ցրիչի հաստիք ունենա։ Այնտեղ գիտեին ընկեր Վահանին։ Չմերժեցին։

Եվ հիմա ընկեր Վահանը, որին հանձնարարված էր միայն փոստային առաքումներ կատարել ու հսկել մեզ՝ շարքային ցրիչներիս, ինձ ու Փանոսին էր նայում իր արցունքոտ աչքերով ու տեսնելով, թե ինչ դատապարտելի անհոգությամբ ենք օգտագործում սոսինձը գրությունները ծրարելիս, զայրացած փնթփնթում էր.

— Ա՛յ ճուտոներ, էս֊էս֊էս֊էս ի՞նչ եք անում։ Ընկե՛ր Եսթեր, ընկե՛ր Եսթեր, սրանք էս֊էս֊էս֊էս ի՞նչ են անում։ Ախր դրան փող ենք տալիս, է՞։ Մի կաթիլ կաթեցրե՛ք էս֊է֊տեղ, հերիք է...

Ու համոզված, մարգարեաբար կանխագուշակում էր, որ մեզանից երբեք կարգին ցրիչ դուրս չի գա, որովհետև մենք չենք գնահատում, չենք ապրում մեր աշխատանքով, զարմանում էր ղեկավարության վրա, որ մեզ այդպիսի կարևոր, պատասխանատու գործ է վստահել և նույնիսկ տարակուսանքով հարց էր տալիս, թե էս֊էս֊էս պետությունը ո՞նց է կարողանում դիմանալ՝ մեզ նման ցրիչներ ունենալով։

Այնինչ մենք սրտանց, ամբողջ հոգով էինք աշխատում։ Դպրոցից դուրս գալուց հետո վազելով դատախազություն էի գալիս, վերցնում գործերն ու գրությունները և ձմռան բքին ու ամռան տապին, փոշիներից խեղդվելով ու մինչև ծնկներս խրվելով Շենգավիթի դեղին, կպչուն ցեխի մեջ, քաղցից գալարվելով, հասցեատերերին էի որոնում։ Հերթով արտասանում էի իմ իմացած բոլոր բանաստեղծությունները, որպեսզի շուտ հասնեմ, դպրոցում սովորած ուրախ երգեր էի երգում մտքումս ու լաց էի լինում հոգնածությունից։ Եվ շտապում էի դարձյալ, որպեսզի մինչև աշխատանքի ավարտը դատախազություն հասնեմ ծանուցագրերն ստանալու և երեկոյան բաժանելու համար։

— Վերցրո՛ւ, ճուտո՛ ջան, այսօր շատ են ծանուցագրերը, ո՞նց պիտի հասցնես,— կարեկցանքով ասում էր ընկեր Ասյան՝ աջ կողմի սեղանի մոտ նստած խարտիշահեր սիրուն աղջիկը։

— Ոչինչ, ընկե՛ր Ասյա,— առույգ պատասխանում էի ես,— դատարկ բան է, վազելով կհասցնեմ։

— Իսկ դասե՞րը։

— Դասերս էլ կհասցնեմ, ընկե՛ր Ասյա։

— Չէ՛, հապա տո՛ւր ծանուցագրերը...— ընկեր Ասյան վերցնում էր թղթերը, կարդում հասցեներն ու մի քանիսը մի կողմ դնում.— սրանք մեր տան մոտ են, ես կտանեմ։

— Ընկե՛ր Ասյա...

— Բայց փոխարենը...— նա վազում էր դռան մոտ, գցում փականը ու ձեռքը բարձրացնելով՝ զրնգուն ձայնով հայտարարում,— աշխատանքն ավարտվելու և ընկեր Եսթերի բացակայության կապակցությամբ ելույթ կունենա հանրապետության դատախազության ընդհանուր բաժնի գեղարվեստական ինքնագործ խումբը։ Մենակատարներ, մեծ ճուտո՝ ասք, Հեղինե՝ պարոդիաներ, Ասյա՝ երգ, Գեղուհի՝ պար, փոքր ճուտո՝ դհոլ։

Ու սկսվում էր մի ուրախություն, որը միայն տխրությունից կարող էր ծնվել։ Ողջ օրը գրասեղաններին կքած, ընկեր Եսթերի խստությունից և աշխատանքի լրջությունից հոգնած ջահել քարտուղարուհիները ազատություն էին տալիս իրենց։ Երգում ու կատակներ էին անում ու ծիծաղում էին, ծիծաղում էին անընդհատ, ուժասպառ լինելու աստիճան, հիստերիկորեն։ Ծիծաղում էին հենց այնպես, ասես պարզապես պահանջ ունեին ծիծաղելու, ասես դրանով վրեժ էին լուծում ինչ֊որ մեկից։ Ծիծաղում էին ի հեճուկս ուշացած գարնան, ձգձգվող պատերազմի, վարագուրված պատուհանների, անլույս փողոցների, անցնող ջահելության... Ու անորոշ, անբացատրելի մի մեծ թախիծ, մի մեծ տխրություն կար նրանց ծիծաղի մեջ։

— Ծանուցագրերը չմոռանա՛ս, ճուտո՛ ջան։

Մոռանալը չէի մոռանում, իհարկե, սակայն սկզբնական շրջանում չէի հասկանում, թե ինչու նրանք, ում ծանուցագիր էի տանում, միշտ մռայլ էին ընդունում ինձ ու հաճախ նույնիսկ թշնամաբար։ Ինչո՞ւ... Եվ դրա պատասխանը ստացա մի օր երեկոյան Ձորագյուղի փողոցում։

ՈՒՐԱԽ ԾԱՆՈՒՑԱԳՐԵՐ ՉԵՆ ԼԻՆՈՒՄ

Արդեն մութն ընկնում է, իսկ ես դեռևս չեմ կարողանում գտնել ծանուցագրի մեջ գրված հասցեն՝ «Ձորագյուղի փողոց, երկրորդ նրբանցք, տուն թիվ քսաներկու, Վարդան Ասլանյանին»։ Ձորագյուղ կոչվող վայրում ոչ մի փողոց էլ չկա, ինչ֊որ ծուռումուռ արահետներ են իջնում դեպի Զանգուն ու մեկ էլ կտրվում, կախվում ժայռի վրա կամ էլ մտնում այս կամ այն բակը։ Տները փոքրիկ են, հողածածկ ու թառած իրար վրա, ոչ մի տեղ օջախ չի վառվում, ոչ մի տեղ կրակ չկա, ոչ մի պատուհան լուսավորված չէ։ Մարդիկ էլ համարյա չկան։ Կա միայն ծանր, ճնշող լռություն այդ Ձորագյուղ կոչված վայրում, և Զանգվի մռայլ վշշոցն ավելի է ընդգծում այդ լռությունը։ Ինչպե՞ս գտնեմ համար քսաներկու տունը։ Սիրտս ակամա լցվել է ահով, փշաքաղվել են մազերս։ Այնպիսի բաներ են պատմում այս թաղամասի մասին...

Բախում եմ հենց առաջին տան դուռը։ Երկար ժամանակ ոչ ոք չի պատասխանում։ Ես ավելի եմ վախենում և ավելի ամուր եմ բախում։ Որոշ ժամանակ անց բարկացած քրթմնջոց է լսվում և խուլ հայհոյանք։

— Ո՞վ ես,— լսվում է փակ դռան ետևից։

— Քեռի ջան,— ասում եմ աղաչանքով,— ինձ համար քսաներկու տունն է պետք։

— Համար քսաներկո՞ւսը,— վերահարցնում է մարդը,— համար քսաներկու տունը ո՞րն է, աղջի,— դիմում է նա ինչ֊որ մեկին, ապա նորից դառնում է ինձ,— իսկ դու ո՞ւմ ես ուզում։

— Վարդան Ասլանյանին։

— Վարդա՞ն։ Ինչի՞ համար ես ուզում։

— Ծանուցագիր եմ բերել դատախազությունից։

— Դատախազությունի՞ց,— կրկին վերահարցնում է նա ու լռում։ Ներսից ինչ֊որ խեղդված շշուկներ են գալիս, հետո ձայնն ասում է.

— Այստեղ այդպիսի մարդ չկա։

— Իսկ համար քսաներկու տունը որտե՞ղ է, քեռի՛ ջան։

— Ես ի՞նչ իմանամ, թե որտեղ է։ Ի՞նչ է, հասցեների սեղա՞ն եմ քեզ համար։ Կորի՛, թե չէ դուրս կգամ...

Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ ախր, ի՞նչ եմ արել ես, ինձ ասել են՝ ծանուցագի՛ր տար Ձորագյուղի երկրորդ նրբանցքի համար քսաներկու տուն և հանձնի՛ր Վարդան Ասլանյանին։ Ես էլ բերել եմ։ Ի՞նչ վատ բան ասացի, ինչո՞ւ վիրավորվեց նա, գուցե ինձ սխալ հասկացավ։ Դե, իհարկե, սխալ հասկացած կլինի, այլապես ինչո՞ւ պետք է հայհոյեր ինձ։ Զարմացած ու վշտացած՝ մի քանի տուն էլ եմ անցնում ու նույնը հարցնում բակում կանգնած մի կնոջ։

— Մորաքո՛ւյր, երկրորդ նրբանցքը ա՞յս է։

— Սա է։

— Համար քսաներկու տունը ո՞րն է,— ուրախացած հարցնում եմ ես։

— Իսկ դու ո՞ւմ ես ուզում։

— Վարդան Ասլանյանին։

— Ի՞նչ կա որ,— հարցնում է կինը։ Նրա ձայնի մեջ անհանգստություն է հնչում։

— Դատախազությունից ծանուցագիր եմ բերել։

— Չկա, չկա, չկա,— հանկարծ չարանում է նա,— Ասլանյան֊Մասլանյան չկա այստեղ։

— Գոնե թաղային լիազորի տունը ցո՛ւյց տուր ինձ, մորաքո՛ւյր, երկու ժամ է ման եմ գալիս,— խնդրում եմ ես,— թող ծանուցագրի ետևում գրի, որ այդպիսի մարդ չկա։ Կթողնեմ կգնամ։

— Տո՛ւր ինձ թուղթը,— հանկարծ ասում է նա ու ձեռքիցս համարյա խլում է ծանուցագիրը։ Նրա ձեռքերը սև են ու ճաքճքված, բլուզի ձախ թևը դաստակից մինչև արմունկը պատռված է, ոտքերին փայտե մաշիկներ կան, ինչպես բաղնիքներում են լինում։— Դե դու գնա՛,— հրամայում է նա։

— Կտրոնի ետևում գրե՛ք ու ի՛նձ տվեք։

— Դե գնա՛, գնա՛,— ձայնը բարձրացնում է նա,— գնա՛ ու մեկ էլ չերևա՛ս այստեղ։

— Մորաքո՛ւյր,— ասում եմ ես,— մորաքո՛ւյր, տվե՛ք ինձ կտրոնը, եթե չտաք, կբարկանան, կասեն՝ տեղ չես հասցրել։

— Վախենում ես հեռացնեն պաշտոնիցդ, հա՞,— հեգնում է նա,— քեզ շատ է դուր գալիս, հա՞, որ շրջում ես բուի նման։ Գնա գո՛րծ գտի քեզ համար, գո՛րծ, անեծքի տակ մի՛ ընկնի, ա՛յ տղա։ Վախենում է հեռացնեն... Սրան ի՞նչ, որ մարդկանց բանտ է կանչում։

Դա իհարկե թյուրիմացություն է։

— Ես դատախազությունից եմ, մորաքո՛ւյր ջան, ի՞նչ բանտ, ո՞վ ասաց բանտ, կարդացե՛ք, ախր գրված է ծանուցագրի վրա։

— Գիտեմ ինչ է գրված։ Իսկ տա՞կը, իսկ տա՞կը ինչ եք գրել. «Չներկայանալու դեպքում...»։ Ի՞նչ պետք է անեք, դե ասա՛, ի՞նչ պետք է անեք, միլիցիայով կտանեք, չէ՞, դե եկե՛ք, ինչո՞ւ եք ուշանում, դե եկե՛ք, եկե՛ք տարեք, ինձ էլ տարե՛ք, իմ հինգ երեխաներին էլ տարե՛ք, բոլորիս էլ տարե՛ք։ Միևնույն է, նա իր ոտքով գալ չի կարող...

Ու հանկարծ նա հեծկլտում է՝ սև ու ճաքճքված ձեռքերով երեխայի նման դեմքը ծածկած, հեկեկում է երկար ու կարծես ինչ֊որ երգ է ասում հետը ու երգի հետ համաչափ ահավոր վշտի ծանության տակ օրորում է գլուխը։

Չգիտեմ՝ ինչ է կատարվում ինձ հետ, գլուխս անտանելի ցավում է, տնքում, ամբողջ մարմինս էլ է տնքում, բայց տնքում է այնպես, ոնց որ գլուխ լինի, մի մեծ, ծավալված, ցավոտ գլուխ։ Մի տեսակ թմրության մեջ եմ ընկնում և չեմ հասկանում, թե ինչո՞ւ է հանկարծ այդ կինը գրկում ինձ, ինչո՞ւ է ուզում բարձրացնել, հո չե՞մ ընկել գետնին, այս ի՞նչ կաթիլներ են ընկնում դեմքիս, ե՞րբ սկսեց անձրև գալ, սպասի՛ր, սպասի՛ր, սպասի՛ր, ո՞ւր է տանում ինձ սև, ճաքճքված մատներով, երեխայի պես լացող այս կինը։

— Մամա՜, մամա՜,— կանչում եմ ես,— մամա՜...

Ու հեռվից ինչ֊որ ձայներ եմ լսում։ Սկզբում մի թավ, բարկացկոտ ձայն, հետո մեկ ուրիշը՝ բարակ, կերկերուն։

— Ախր սա բոլորովին երեխա է, կուրանան իմ աչքերը, ախր ես լավ չեմ տեսնում, Վարդա՛ն։ Ջո՛ւր տուր, աղջի՛, ի՞նչ ես քարացել կանգնել... Դե, խմի՛ր, խմի՛ր, բալա՛, խմի՛ր, մատա՛ղ...

Ես խմում եմ ագահաբար, ու պարզվում է գլուխս, բացում եմ աչքերս և ինձ գտնում եմ մի խավար սենյակում՝ աթոռին նստած։ Ուղիղ իմ դիմաց՝ երկաթյա մահճակալին, պառկած է մի մեծ մարդ՝ գունատ, մազակալած դեմքով ու խոշոր, բարի աչքերով։ Երկար սեղանին նավթավառ է դրված, ու նրա լույսի տակ՝ չորս կողմը, փոքրիկ երեխաներ կան, մեկ, երկու, երեք... չորրորդն իր առաջ թանաք գրիչ ունի ու գրքեր։

— Հիմա ո՞նց ես, երիտասա՛րդ,— հարցնում է թավ ձայնով մարդը,— լա՞վ ես, տեսնում եմ, տեսնում եմ, որ լավ ես։ Դու նրան ուշադրություն մի՛ դարձրու,— ասում է նա ինձ՝ ցույց տալով իր կողքին ձեռքերը կրծքին խաչած վշտահար կնոջը,— կանայք այդպես են։ Նրանց միշտ թվում է, թե երբ ծանուցագիր են ուղարկում որևէ տեղից, ուրեմն տանում են բանտարկելու։ Այնինչ այդպես չէ, չէ՞, ճիշտ չե՞մ ասում։ Հասկանում ես, գիշերային հերթափոխից տուն էի գալիս ու հենց վերը՝ եկեղեցու մոտ, հանկարծ ոտքս շրջվեց։ Սաստիկ ուռել է, տե՛ս, քայլել չեմ կարողանում,— նա վերմակի տակից ցույց է տալիս ինչ֊որ փալասներով փաթաթված իր ոտքը,— երեք օր է աշխատանքի չեմ գնացել, դե, այնտեղ էլ երևի կարծել են, թե հենց այնպես չեմ գնում, խուսափում եմ, հասկանո՞ւմ ես։ Դրա համար էլ գրել են դատախազությանը։ Բժիշկ ենք կանչել, բայց մինչև հիմա չի եկել, երևի տեղը չի գտնում։ Ախր ո՛չ հասցե ունենք կարգին, ո՛չ համար...

— Իսկ դատախազությունից իսկույն գտնում են,— կամացուկ ասում է կինը։

— Անպայման դրա համար կանչած կլինեն, ճիշտ չէ՞։ Ուրիշ ի՞նչ կարող է լինել։ Հիմա աշխատանքի չգնալը ամենածանր հանցանքն է։ Բայց ես չեմ կարողանում, հասկանո՞ւմ ես, չեմ կարողանում։ Ցավում է ոտքս։ Տո՛ւր ծանուցագիրը,— հրամայում է նա կնոջը,— բե՛ր թանաքն ու գրիչը։ Ես հիմա այստեղ կգրեմ, թե ինչու չեմ կարող գալ։ Ճիշտ չէ՞։ Քեզ վրա էլ չեն խոսի, չէ՞... դո՞ւ ինչ մեղավոր ես...— հազը չի թողնում, որ նա ավարտի իր խոսքը, թաշկինակը բերանին է տանում ու հազում է անձայն՝ ցնցվելով ողջ մարմնով, աչքերն ամուր փակած ու հազի արանքից խեղդվելով՝ ասում է,— սը֊սրա համար ինձ բանակ չտարան։

Ես չեմ հասկանում, թե ինչո՞ւ բանակ չեն տարել, բայց զգում եմ, որ նա դրանից այնպես գոհ չէ, ինչպես մեր դատախազներից ոմանք։ Ու չգիտեմ ինչու, բայց այնպիսի խոսքեր եմ ուզում ասել նրան, որ նա չտխրի, որ նա հավատա իր խոսքերին, որ նրա ենթադրությունը ճիշտ լինի։ Չէ՞ որ եթե մեկն այդքան կրկնում է՝ «ճիշտ չէ՞», «այդպես չէ՞», «ճիշտ չե՞մ ասում», ուրեմն կասկածում է, ուրեմն չի հավատում, ինչպես ասում է իմ հայրը։

— Իհարկե,— ասում եմ ես,— ու զգում եմ, որ զզվելիորեն մեծավարի եմ խոսում հանկարծ,— ես ի՞նչ մեղավոր եմ։ Ասել են՝ տա՛ր ծանուցագիրը, ես էլ բերել եմ։ Ես չբերեի, Փանոսը պետք է բերեր կամ... կամ ընկեր Վահանը։ Մեր մյուս ցիչներն են,— բացատրում եմ ես,— իսկ դրա համար ի՞նչ պետք է ասեն, ընկել եք, կասեմ, որ ես էլ տեսա։ Մեր պահեստապետն էլ է ընկել, աշխատանքի չի գալիս, ո՞վ է բան ասում։

— Տեսնո՞ւմ ես,— Վարդան Ասլանյանը հաղթականորեն կնոջն է նայում,— ասում էի, չէ՞, հո բոլորն էլ կարող են տեսնել ոտքս։ Վերցրո՛ւ կտրոնը, գնա՛, տղա՛ս։ Այսինքն՝ դեռ չէ, սպասի՛ր։

Ես կանգնում եմ դռների մոտ, իսկ նա մոտ է կանչում կնոջը, ինչ֊որ բան է շշնջում ականջին։ Կինը նայում է նրան, իսկ նա ասում է մի քիչ բարձրաձայն. «Ոչինչ, ոչինչ»։ Կինը անկամ շարժումով կռանում, մահճակալի տակից ինչ֊որ բան է վերցնում ու մոտենալով՝ տալիս է ինձ։ Նրա ձեռքին մի փոքրիկ, մի իսկական գետնախնձոր կա։

Ես նայում եմ այդ գետնախնձորին ու զգում եմ, որ աչքերս լցվում են։

— Չէ՛, չէ՛, չեմ ուզում։ Ի՞նչ եմ անում։ Շատ շնորհակալություն։ Չէ՛, չէ՛, մեր տանը շատ կա,— ասում եմ ես ու դուրս եմ փախչում արագ, որ նորից չտեսնեմ գետնախնձորը։ Նեղ արահետով դեպի վեր եմ վազում, դիպչում եմ քարերին, ընկնում եմ ջրափոսերի մեջ, տնքում եմ ու շարունակում եմ վազել՝ շնչելով լայն բացած բերանով։ Քամին սուլում է իմ բերանում, տարօրինակ, ծիծաղելի ձայներ է հանում, դուրս է գալիս ու սլանում ինչ֊որ տեղ։ Հետո երևի ետ է դառնում, որովհետև հիմա էլ երեխայի նման հրում, հա հրում է իմ մեջքին, առաջ է նետում, մի պահ կանգ է առնում ու նորից է հրում դեպի մեր փողոցը՝ դեպի իմ ամրոցը՝ դեպի մեր տունը՝ Տիգրան աղբարենց փոքրիկ այգու մոտ...

ԳՆՈՒՄ ԵՄ ԱԶԱՏԵԼՈՒ

— Ճուտո՛ ջան, ինձ որևէ բա՞ն ես ուզում ասել,— հարցնում է ընկեր Ասյան։

Նա դիտմամբ դանդաղ է գրանցում նյութերը, որ ես մի քիչ հանգստանամ։ Բայց դա այնքան ճարպկորեն է անում, որ ոչ ոք չի նկատում։ Ես մոտենում եմ նրան ու կամացուկ հարցնում եմ.

— Ընկե՛ր Ասյա, այդ ծանուցագրերը ում տանում եմ, բոլորին էլ բանտարկո՞ւմ են։

— Չէ՛, ինչե՜ր ես ասում,— բռունցքի մեջ ծիծաղում է նա,— այդպես ո՞ւր կհասնի։ Չէ՛, քչերին, քչերին։ Ում որոշում են բանտարկել, սովորաբար ծանուցագիր չեն ուղարկում։

— Ուրեմն Վարդան Ասլանյանին չե՞ն բանտարկի։

— Ո՞վ է Վարդան Ասլանյանը,— զարմանում է ընկեր Ասյան։

— Ծանուցագիրը երեկ դուք գրեցիք, չե՞ք հիշում։

— Որի՞ն հիշեմ, օրական երեսուն֊քառասուն ծանուցագիր եմ գրում,— ծիծաղում է նա։

— Նրան հիշե՛ք, էլի,— խնդրում եմ ես,— նա ի՞նչ մեղավոր է, ոտքը շրջվել է, աշխատանքի չի կարողանում գնալ, նա հինգ երեխա ունի, բժիշկը նրանց տունը չի գտնում, նրա կինը լաց է լինում ամբողջ օրը։

Ընկեր Ասյան ուշադիր ինձ է նայում, և նրա միշտ ժպտուն աչքերում այս անգամ ես տխրություն եմ տեսնում։

— Լավ,— ասում է նա,— ես հիմա կնայեմ այդ գործը։ Բայց սա վերջին անգամը պետք է լինի։ Մի՛ եղիր այդպես, մի՛ հետաքրքրվիր, ճուտի՛կ ջան, դու դեռ շատ փոքր ես, հոգիդ մի՛ լցրու դառը բաներով։ Լա՞վ։ Միևնույն է, ոչինչ անել չես կարող։ Դա էլ բավական է, որ աշխատում ես։ Բաժանի՛ր քո գործերը, բաժանի՛ր քո ծանուցագրերը, որովհետև դա քո աշխատանքն է և ուրիշ ոչինչ։ Եվ ուրիշ ոչինչ,— նա քնքշությամբ ու թախիծով ինձ է նայում, որովհետև գիտի՝ անհնար է ապրել այնպես, ինչպես ինքն է ասում, որովհետև ինքն էլ այդպիսին չէ և որովհետև ուրիշ կերպ լինել չի կարող։ Ու դժվար է որոշել՝ ավելի շատ ի՞նձ է ասում, թե՞ իրեն։ Հետո արագ֊արագ թերթում է ձեռքին բռնած բարակ գործը, չի կարդում, յուրաքանչյուր թղթին մի հայացք է գցում միայն,— չէ՛, ուրիշ ոչինչ չկա,— ասում է նա չթաքցրած ուրախությամբ,— ուրիշ ոչինչ չկա։ Եթե նա կարողանա ապացուցել, որ իսկապես հիվանդ է, ոչինչ չեն անի։ Դե, ուրախացի՛ր,— ժպտում է ընկեր Ասյան,— հիմա ես քեզ կճանապարհեմ ու կզանգահարեմ նրանց պոլիկլինիկա, կստիպեմ, որ բժիշկ ուղարկեն։ Դու էլի՞ ինչ֊որ բան ես ուզում ասել։

Չգիտեմ, թե նա որտեղից է կռահում, որ ես մտադիր եմ էլի հարց տալ։ Գուցե երբ մտածում եմ, անձայն շարժվում են շրթունքներս։

— Ընկե՛ր Ասյա,— հարցնում եմ ես,— ընկե՛ր Ասյա, իմ բոլոր ծանուցագրերն էլ այդպես... այդպես տխո՞ւր ծանուցագրեր են լինելու։

Ընկեր Ասյան գլխով է անում միայն։

— Ուրեմն ընկեր Վահանն ամբողջ կյանքում միայն տխուր ծանուցագրե՞ր է բաժանել,— քիչ է մնում ավելացնեմ, «բուի նման», բայց ժամանակին կծում եմ լեզուս։

— Նայած թե ում համար, ա՛յ ճուտո,— ասում է նա,— մեկի համար տխուր է լինում, իսկ մյուսների համար՝ ոչ, որովհետև հաճախ այդ մեկը չի թողնում, որ մյուսները խաղաղ ու հանգիստ ապրեն, հասկանո՞ւմ ես։ Դրա համար էլ այդ մեկին բանտ են տանում։ Ես չգիտեմ՝ ինչպես ասեմ, որ դու ամեն ինչ լավ պատկերացնես։ Բացատրելով, միևնույն է, դու այնպես չես հասկանա, ինչպես պետք է։ Սպասի՛ր, մեծացի՛ր, ամեն ինչ կիմանաս, ամեն ինչ, առանց որևէ մեկի օգնության։ Դա բոլորն էլ հասկանում են ինչ֊որ մի ժամանակ։

— Իսկ չկա՞ այնպիսի մի հիմնարկ, այնպիսի մի տեղ, որտեղ ցրիչները ուրախ ծանուցագրեր բաժանեն, միայն ուրախ, լավ ծանուցագրեր։

Ընկեր Ասյան մտածում է մի պահ։

— Չէ՛,— ասում է նա,— այդպիսի տեղ չկա։ Լավի համար մարդիկ իրենք են գնում, առանց ծանուցագրի։ Դու էլի՞ հարց ունես։

— Չէ՛,— ասում եմ ես,— շնորհակալություն, ընկե՛ր Ասյա։

Այնինչ ուզում էի հարցնել, թե արդյոք կլինի՞ այնպիսի մի ժամանակ, որ մարդիկ ուրախ ծանուցագրեր ստանան, կամ ավելի ճիշտ՝ ոչ մի ծանուցագիր չստանան, որ աշխարհում ծանուցագրեր չլինեն ու ցրիչներ էլ չլինեն։ Հետո անմիջապես մտածեցի, թե այդ դեպքում ի՞նչ կանի ընկեր Վահանը, ու որովհետև պատասխան չգտա, լռեցի։

— Ճուտո՛, ե՛կ այստեղ,— կանչում է ընկեր Եսթերը։ Նա խիստ է, երբեք չի ժպտում, դրա համար էլ ես շատ եմ վախենում նրանից ու աշխատում եմ աչքին չերևալ։ Հիմա էլ նա մռայլ է ու դժգոհ, գուցե այն պատճառով, որ ես այդքան երկար փսփսում էի ընկեր Ասյայի հետ։— Ճուտո՛, բոլոր գործերը թո՛ղ ու այս գրությունը բա՛նտ տար։ Ծրարը անձամբ բանտի պետին կհանձնես։ Վերցրո՛ւ, գրանցի՛, Ասյա։

Ընկեր Ասյան նրա ձեռքից վերցնում է գրությունը, ծրարում ու կնքում է բոլոր անկյուններում և կենտրոնում էլ զմուռսով է կնքում։ Ուրեմն շատ կարևոր ծրար է, խիստ գաղտնի։

— Հիմա գիտե՞ս քեզ ինչ անհամբերությամբ են սպասում,— արագ շշնջում է ընկեր Ասյան,— սա ազատական է։ Հենց որ հանձնես, բանտից ազատելու են մի կալանավորի։

— Իսկ այդ կալանավորը գիտե՞, որ իրեն ազատելու են։

— Հավանաբար։ Դե շտապի՛ր։

Ես դուրս եմ գալիս մեր ընդհանուր բաժնից և առաջին անգամ սրտանց վազելու պահանջ եմ զգում։ Եվ միաժամանակ ինչեր ասես մտքովս չեն անցնում։ Մեկ պատկերացնում եմ, որ ինչ֊որ վատ մարդիկ հարձակվում են ինձ վրա ու փորձում են խլել ծրարը։ Ես ճարպկորեն խուսափում եմ նրանցից ու սլանում, համարյա թռչում եմ փողոցով՝ զիգզագաձև, որպեսզի նրանց արձակած գնդակները չդիպչեն ինձ։ Մեկ էլ տագնապով մտածում եմ, թե հանկարծ ինձ իսկապես մի բան չպատահի՞ փողոցում։ Կրկին գլխապտույտ ունենամ, ինչպես երեկ, կամ տրամվայի տակ ընկնեմ, իսկ կալանավորը սպասի, անհանգստանա, անընդհատ հարցնի, թե դեռ չի եկել արդյոք դատախազության ցրիչը։

Միջանցքի ծայրում մի քանի հոգի են կանգնած։ Ինձ տեսնելուն պես մոտենում են։ Մի ծեր կին է՝ շալի ծայրով ծնոտը ծածկած, երկար բեղերով մի մարդ ու մի ջահել աղջիկ։

— Եղբա՛յր ջան, եղբա՛յր ջան, մեր Սարգսի թո՞ւղթն ես տանում,— հարցնում է ջահել աղջիկը։

— Ի՞նչ թուղթ,— զարմանք եմ ձևացնում ես,— ոչ մի թուղթ էլ չեմ տանում։

— Արևիդ մատաղ, ընկե՛ր ջան,— ձեռքս բռնում է ծեր կինը,— թե Սարգսիս թուղթն ես տանում, ասա՛, ես մերն եմ։

Ես, իհարկե, շոյված եմ զգում, որ ինձ կյանքումս առաջին անգամ «ընկեր» անվանեցին ու գուցե դա էլ հենց պատճառ է դառնում, որ չթաքցնեմ ոչինչ։

— Ես չգիտեմ ինչ թուղթ եք հարցնում,— ասում եմ,— բայց ես, մայրի՛կ, բանտ եմ գնում, մի կալանավորի ազատելու,— ու այդ խոսքերը ես՝ մեծամիտս, այնպիսի տոնով եմ ասում, ասես թե հենց ինքս եմ ազատողը, ասես, եթե ուզենամ, կարող եմ փոխել մտադրությունս ու ետ դառնալ։

— Մեր Սարգսի՜նն է, Սարգսի՜նն է,— հրճվագին աղաղակում են նրանք, ու ամեն մեկն աշխատում է բռնել ձեռքս,— գնանք, եղբա՛յր ջան, ընկե՛ր ջան, մե՛ծ ախպեր։

Նույնիսկ «մեծ ախպեր»։

— Գնանք,— ասում եմ ես։

Իջնում եմ աստիճաններից ու քայլում փողոցով՝ հպարտ ու երջանիկ։ Իսկ նրանք շրջապատել են ինձ ու քայլում են հետս։ Երկար բեղերով մարդը՝ ամենայն հավանականությամբ, կալանավորի հայրը, ծուռ ձեռնափայտը ասֆալտին թխկթխկացնելով, մանրիկ քայլերով վազում է իմ առջևից, իսկ մայրն ու կինը իմ կողքից են քայլում՝ անընդհատ օրհնելով.

— Գնանք, արևդ ապրի, երկարի կյանքդ, ուր գնաս ծաղիկ փռվի ոտքերիդ տակ, վատ օր չտեսնես կյանքումդ։ Աստծու ձեռքը գլխիցդ անպակաս լինի։

Չեմ կարծում, թե որևէ մեկը ինձ նման հպարտ և ուրախ երբևէ անցած լինի Երևանով՝ ունենալով այդքան նվիրված ու հոգատար շքախումբ։

Բանտի մոտ ես նրանց առաջարկում եմ սպասել ներքևում, իսկ ինքս գրասենյակի շենքի երկրորդ հարկն եմ բարձրանում ու ծրարը հանձնում բանտի պետին, որն իմ պատկերացման մեջ կարմիր֊կարմիր շորեր հագած, մռայլադեմ մարդ էր լինելու, այնինչ միլիցիայի կապիտանի հագուստով աշխույժ ու ծիծաղկոտ մի երիտասարդ է։ Նա անմիջապես կարգադրություն է անում, ստորագրում է իմ ցրիչ֊մատյանում, և ես իջնում եմ ներքև։ Իմ ուղեկիցները անհամբերությամբ դարձյալ շրջապատում են ինձ։

— Ի՞նչ ասաց, եղբա՛յր ջան։

— Ի՞նչ պետք է ասեր,— բանտապետի հասցեին ուղղված թեթև արհամարհական ժպիտով ասում եմ ես,— մի քիչ հետո բաց կթողնեն։ Գնանք, սպասենք դարպասի մոտ։

Ես հիմա ազատ եմ, պետք է գնամ, բայց մի տեսակ չեմ կարողանում հեռանալ։ Շատ եմ ուզում տեսնել այն մարդուն, որը կալանավոր է եղել ու հիմա ազատվելու է, շատ եմ ուզում ուրախություն տեսնել։ Մենք բոլորս էլ կանգնել ու անթարթ երկաթե դարպասին ենք նայում, որի փոքրիկ դռնակից դուրս է գալու նա։ Չգիտեմ՝ որքան ժամանակ է անցնում, կանայք հոգնել են, նստում են պատի տակ՝ քարերին, իսկ երկար բեղավոր ծերունին ձեռքի ծուռ փայտով հողի վրա ինչ֊որ գծեր է քաշում՝ աչքերը չհեռացնելով երկաթե դարպասից ու պատմում է ինձ իրենց սարերի մասին, որոնց նմանն աշխարհում չկա, պատմում է իր որդի Սարգսի մասին, որը մահակով կռվում էր գայլերի դեմ։

— Էղավ֊չեղավ, էսպես էղավ, որ մըր գեղից մե բեմուրվաթ աչքով էր էրել քվորդ։

— Ի՞նչ քույր,— զարմացած հարցնում եմ ես՝ մտածելով, թե սրանք որտեղից պետք է ճանաչեն իմ քրոջը։

— Քվորդ կասեմ, մըր խարսիկին,— նա ծուռ ձեռնափայտը մեկնում է դեպի պատի տակ՝ քարին նստած ջահել կինը,— էս խաբար որ առավ մեր Սարգիս, բռնեց անիծեց էնոր խոր խեր։ Մե տարի տվին։ Հբը իմա՞լ, սասունցին կմեռնի, ամա իրա նամուս գետին չի զարկի։

Հետո նա հայտնում է, որ ինձ մի գառ է նվիրելու. ճերմակ, ճակատին սև խալ ունեցող մի գառ, որ այդ գառը հիմա էլ կարող է բերել, սակայն շատ նիհար է ու փոքր, թող մնա՝ աշնանը կբերի։ Ես հրաժարվում եմ, իսկ նա... Իսկ նա ու նրա հետ նաև պատի տակ՝ քարերին, նստած կանայք հրճվագին աղաղակներով նետվում են դեպի միջահասակ, նիհար, գլուխը խուզած երիտասարդը, որը դարպասից դուրս է եկել ու արեգակի լույսից կկոցած աչքերով, ծուռ ժպիտով նայում է շուրջը։ Նրան գրկում են, համբուրում, խլում են իրար ձեռքից, ետ են քաշվում, նայում են արցունքից մշուշված աչքերով ու նորից են գրկում՝ հևալով ու խանգարելով իրար։ Տղան ծիծաղում է, բարկանում է, փորձում է ազատվել նրանց գրկից, բայց նրան բաց չեն թողնում։ Ու այդպես էլ գրկած իրար, միաժամանակ ծիծաղելով ու լաց լինելով, նրանք համարյա գլորվելով գալիս, անցնում են իմ մոտով, անցնում են առանց ինձ տեսնելու, մոռացած ինձ էլ, իրենց վիշտն էլ բանտի պատերի տակ։ Նրանք գրկած տանում են իրենց ուրախությունը։ Ես մի պահ կանգնում, հայացքով հետևում եմ նրանց, ապա միանգամից պոկվում եմ տեղից ու վազում դեպի ընթացող տրամվայը, ցատկում եմ, կախվում դռան բռնակից ու վերևից նայում եմ նրանց այնքան ժամանակ, մինչև որ տրամվայը թեքվում է կրկեսի մոտ, գնում դեպի շուկա, և նրանք վերջնականապես ծածկվում են իմ աչքից։

Ու չգիտես ինչու ակամա հայտնագործում եմ, որ ուրախությունը, ուրեմն, ավելի ընդգծված, ավելի վառ, ավելի մեծ է լինում, թերևս, տխրությունից հետո, ինչպես որ մութից հետո ավելի պայծառ է լինում լույսը։

Ու մտածում եմ, թե ինչ ուրախություն է լինելու, երբ ավարտվի այս անիծյալ պատերազմը։

ԿԱՐՄԻՐ ՀԵԾԱՆԻՎԸ

Արագ֊արագ բարձրանում եմ Աբովյանով՝ աջ ձեռքս գրպանումս, ու թվում է, թե մի ամբողջ նվագախումբ ուղեկցում է ինձ։ Զիլ ու հանդիսավոր հնչում են շեփորները, ծնծղաները աղաղակում են հրճվագին, թմբուկը արագ ու համաչափ զարկում է սրտիս նման, ծառերից ճնճղուկների երամներ են օդ լինում, հը՜ռռ...

Արագ֊արագ բարձրանում եմ Աբովյանով՝ աջ ձեռքս գրպանումս, և ոչ մեկը չի կարող ինձ ստիպել, որպեսզի հանեմ ձեռքս։ Ոչ ոք։ Նույնիսկ ընկեր Անդրեասյանը՝ մեր հայոց լեզվի դասատուն, որն ասում է, թե չի կարելի քայլել փողոցում՝ ձեռքերը գրպաններում դրած։ Այսօր ներեցե՛ք ինձ, ընկե՛ր Անդրեասյան, չեմ կարող։ Եթե ձեզ հանդիպեմ, ինչպես միշտ չեմ ճգնի, որ դուք անպայման տեսնեք ինձ, մյուս մայթով ձեզնից առաջ չեմ վազի, որպեսզի հետո ետ դառնամ ձեր մայթով ու գլխարկս հանելով՝ երջանիկ շշնջամ՝ «բարև ձեզ, ընկե՛ր Անդրեասյան»։ Չէ՛, այսօր չեմ կարող։

Գրպանիս մեջ իմ առաջին աշխատավարձն է։

Քանի անգամ եմ պատկերացրել այս օրը, քանի անգամ եմ մտովի, երևակայությամբ բարձրացել Աբովյանով, աշխատավարձս ձեռքիս բռնած, անկյունում կանգնած ծերունուց գնել նրա բոլոր կարմիր աքաղաղներն ու թնդանոթները, մի ռուբլի դրել մայթին, պատի տակ նստած կույր տղայի գլխարկի մեջ, գրախանութից ինքնահոս առել, որից թանաքն անընդհատ գալիս է, և ոսկե մատանի՝ մայրիկիս համար, որովհետև հայրս ասում էր, թե նա սովի տարիներին իր միակ մատանին երկու փութ ցորենի է տվել և պահել է մեզ... Բայց ես այսօր արագ֊արագ եմ քայլում՝ աջ ձեռքս գրպանումս ու աշխատում եմ չնայել շուրջս, չնայել խանութներին։

Միայն մի պահ չեմ կարողանում ինձ զսպել ու կանգ եմ առնում անկյունում, մի խանութի մոտ, որտեղ առաջ, շատ առաջ, երբ պատերազմ չկար, մանկական խաղալիքներ էին վաճառում։ Հիմա ոչինչ չկա այնտեղ։ Մեծ փականք է դրված դռանը, ցուցափեղկերին տախտակներ են խփված։ Իսկ այն ժամանակ զարմանալի խանութ էր, այնպիսի խաղալիքներ կային, որ դպրոցից մինչև տուն երկու ժամում էի հասնում։ Կանգնում էի ցուցափեղկի առաջ ու մոռանում ամեն ինչ։ Կանաչ գլուխներով կեռքիթ թութակներ կային, գույնզգույն գնդակներ, փոքրիկ գնացք, որի մի ծայրը կորչում էր մամռապատ թունելի խորքում, ավտոմեքենաներ, որոնց կողքերին ամրացված բանալիները խենթացնում էին ինձ, ու մի փոքրիկ, կարմիր հեծանիվ։ Ես ամենից շատ այդ հեծանիվին էի նայում... Ու միշտ տեսնում էի երազում։ Երբ հորս հետ անցնում էինք այդ խանութի մոտով, ես ակամա դանդաղեցնում էի քայլերս ու ձգում հորս թևը։

— Մի՛ կախվիր,— կամացուկ ասում էր հայրս՝ հայացքը թեքելով ցուցափեղկից։

Ես չէի համարձակվում նրան ասել, որ ինձ համար գնի այդ կարմիր հեծանիվը, ես գիտեի, որ նա փող չունի։ Եթե ունենար, ինքը կառներ։ Եթե ունենար, յուրաքանչյուր աշխատավարձին միայն տասնհինգ կոպեկ չէր տա, որպեսզի ես փողոցի անկյունում քաղցրավենիք վաճառող Ալիից մի հատ «կով» կոնֆետ ուզեի։ Շատ կտար, չէ՞ որ նա գիտեր, թե ես ինչքան եմ սիրում «կով» կոնֆետը։ Բայց միաժամանակ, չգիտեմ թե ինչու, ուզում էի, որ հայրս իմանար, թե ես ինչպես եմ երազում ունենալ այդ փոքրիկ, կարմիր հեծանիվը։ Ես նորից ձգում էի հորս թևը և խնդրում.

— Թող մի քիչ նայեմ, էլի...

Ու նայում էի։ Ու անընդհատ սպասում էի, որ հայրս հարցնի, թե ինչի՞ն եմ նայում այդքան երկար։ Բայց հայրս չէր հարցնում ոչինչ ու միայն ավելի կամացուկ էր ասում.

— Գնանք, բալա՛...

Մենք գնում էինք՝ իրար ձեռք բռնած ու էլ ոչ մի բան չէինք խոսում ճանապարհին։ Չգիտեմ ինչու այնպես խղճում էի հայրիկիս ու լաց էի լինում մտքումս և՛ հայրիկիս համար, և՛ ինձ համար։ Իսկ հաջորդ օրը՝ դպրոցից տուն գալու ժամանակ, կրկին կանգնում էի խանութի ցուցափեղկի մոտ ու փոքրիկ, կարմիր հեծանիվին էի նայում։ Եվ ինչեր ասես չէի մտածում։ Արդեն կարդացել էի մի քանի գիրք և մի գիրք էլ էի կարդացել, որի վրա գրված էր «Կոզետա»։ Կոզետան խեղճ ու փոքրիկ մի աղջիկ էր, որին անընդհատ ծեծում էր իր տիրուհին և պահում էր սեղանի տակ։ Տիրուհու աղջիկներն ամեն ինչ ունեին, ամեն տեսակ խաղալիքներ, սիրունիկ տիկնիկներ, բայց չէին թողնում, որ խեղճ Կոզետան էլ խաղա դրանցով։ Եվ մի անգամ մի մարդ, որի անունը Ժան Վալժան էր, տեսնելով որ Կոզետան տիկնիկ չունի, խանութ է գնում ու նրա համար բերում է ամենալավ տիկնիկը, այն տիկնիկը, որը ցուցափեղկում էր դրված և որին փողոցով անցնելիս անընդհատ նայել էր Կոզետան։

Ես էլ փոքրիկ, կարմիր հեծանիվին էի նայում ու անդադար, անդադար սպասում էի, թե հիմա ուր որ է մեկը կմոտենա ինձ, կտեսնի, որ ես հեծանիվին եմ նայում ու կհարցնի.

— Ուզո՞ւմ ես այդ հեծանիվը։

— Հա,— կասեի ես։

— Սպասի՛ր այստեղ, չհեռանաս, ես հիմա կգամ։

Ու ներս կմտնի, կգնի փոքրիկ, կարմիր հեծանիվը, կբերի ու կտա ինձ...

Եվ ես երկար, երկար նայում էի ցուցափեղկին։ Բայց ոչ ոք չէր մոտենում ինձ։ Ոչ մի Ժան Վալժան չէր անցնում մեր փողոցով, և ոչ մի Ժան Վալժան էլ չկար։ Ամեն ինչ սուտ էր «Կոզետա» անունով գրքում...

Հիմա նայում եմ խանութի՝ տախտակներով ծածկված ցուցափեղկին ու տխրում եմ։ Ճիշտ է, եթե հեծանիվը լիներ, ես միևնույն է, չէի գնի, բայց ավելի լավ կլիներ, եթե լիներ։ Գոնե կմտածեի, որ եթե ուզենամ, հենց հիմա, իմ աշխատավարձով կգնեմ։ Իսկ հիմա չկա։ Երբ ես փող չունեի, հեծանիվը կար... Հիմա չկա...

Վազելով բարձրանում եմ սանդուղքով։ Բոլորն էլ տանն են։ Հայրս իր սարքած պտտվող դանակով ծխախոտի տերևներ է կտրատում, մայրս կարմիր բանակի համար «մատնաքաշ» բաճկոններ է կարում անկյունում, քույրս օգնում է նրան։

— Սոված մեռնում եմ,— բարձրաձայն ասում եմ ես։

Կարի մեքենան էլ չի թխկխկում։ Մայրս խոհանոց է գնում ու քիչ հետո բերում, իմ առջև է դնում մի ափսե անյուղ ու անկարտոֆիլ փիփերթ, այսինքն եփած կանաչի, որը Տիգրան աղբարի հատուկ թույլտվությամբ ու բարյացակամությամբ մայրս շաբաթը մեկ անգամ քաղում է նրանց պարտեզի պատերի տակից։

— Իսկ հա՞ցն ուր է,— հարցնում եմ զայրացած։

— Մի կտոր պահել եմ, իրիկունը կուտես, Արտա՛կ ջան,— իմ խոսելու ձևից զարմացած՝ խեղճ֊խեղճ ասում է մայրս։

— Այնպե՛ս արեք, որ ցերեկն էլ լինի, երեկոյան էլ,— նետում եմ ես։

— Որտեղի՞ց, ա՛յ բալամ,— ավելի է խեղճանում մայրս,— կտրոնով այդքան են տալիս։

— Իսկ դուք շուկայից գնեցե՛ք մի քանի կիլոգրամ։

Երևի երկրաշարժը այդքան չզարմացներ հորս։

— Իսկ փո՞ղ, փո՞ղ որտեղից գտնենք։

— Ախ... փո՞ղ...— հրճվում եմ ես,— ուրեմն փող է պետք, հա, իսկ ինչո՞ւ ինձ չէիք ասում։ Հետաքրքիր մարդիկ եք, ա՛յ մամա ու պապա։

Այս խոսքերի հետ ես ձեռքս ծուլորեն գրպանս եմ տանում, հանում եմ երեք հարյուր տասնհինգ ռուբլի աշխատավարձս ու անփութորեն նետում սեղանին։

— Ահա, սա էլ ձեզ փող։

Հիմա հայրս ու մայրս ուրախ֊ուրախ կվերցնեն թղթադրամներն ու...

Բայց ոչ ոք չի ժպտում, ու այնպիսի մի լռություն է տիրում մեր տանը, որ մեզ շրջապատող բոլոր հարևանների ձայներն էլ լսվում են։ Հետո հայրս մռայլված մոտենում է ինձ.

— Որտեղի՞ց ես բերել,— հարցնում է նա՝ ոչ մի լավ բան չխոստացող ձայնով։

Մի քիչ վախեցած եմ, սակայն ժպտալով փորձում եմ շարունակել խաղը։

— Փող է, էլի, հայրի՛կ ջան...

— Որտեղի՞ց ես բերել,— ցասումով կրկին հարցնում է նա։

Չէ, հիմա գուցե նույնիսկ խփի։ Ես տեղիցս վեր եմ թռչում, վազում եմ մորս մոտ, պատսպարվում նրա թիկունքում ու այնտեղից հայտարարում եմ հաղթական.

— Իմն է, իմ աշխատավարձն է, հայրի՛կ ջան, քո արև, մամայի արև, ցրիչ եմ...

Ու արագ֊արագ պատմում եմ նրանց, թե ինչպես եմ աշխատանքի ընդունվել, թե որքան հեշտ աշխատանք է, թե որքան լավ մարդիկ են ընկեր Եսթերը, ընկեր Ասյան, ընկեր Հեղինեն, ընկեր Գեղուհին, ընկեր Վահանը... Բայց ինչո՞ւ մերոնք չեն ուրախանում ինձ հետ, ինչո՞ւ է ավելի մռայլվում հայրս, ինչո՞ւ է լաց լինում մայրս, մի՞թե նրանք կարծում են, թե ես ճիշտ չեմ ասում... Եվ ես էլի ու էլի եմ պատմում, առանց շունչ առնելու, անընդհատ...

... Դեռ չեն քնել, դեռ երկար ժամանակ շշուկով խոսում են ու հառաչում են պատուհանի տակ դրված մեծ երկաթյա մահճակալին։ Հետո մայրս անշշուկ իջնում է, մոտենում իմ անկողնուն, թեքվում է վրաս ու լուռ նայում ինձ։ Ես փակել եմ աչքերս, բայց զգում եմ, որ մայրս էլի լաց է լինում։ Ախր ինչո՞ւ, ինչո՞ւ։ Ճիշտ է, ես գիտեմ։ Բայց ինչո՞ւ, ինչո՞ւ...

— Քնած չե՞ս, Արտա՛կ ջան,— շշուկով հարցնում է մայրս։

— Չէ,— ասում եմ ես։

— Ինչքան ես հոգնում,— հառաչում է նա,— ախր մի հալ էլ չկա վրադ, ա՛յ բալա։ Դո՛ւրս արի աշխատանքից, մի կերպ ապրում ենք, էլի։

Նորից լռում ու ձեռքով մեղմիկ շոյում է ճակատս, այտերս ու ականջներիս ետևը, ինչպես փոքր ժամանակ։ Ես համբուրում եմ նրա ձեռքը, փոքրիկ, փափուկ ձեռքը, որից միշտ կտորի հոտ է գալիս և որի մատանեմատին ոսկե մատանի է եղել ինչ֊որ մի ժամանակ։ Չէ, աշխատանքից դուրս չեմ գա, մայրի՛կ, հենց թեկուզ միայն քեզ համար չեմ դուրս գա։ Կարծում ես մի դժվար բա՞ն է իմ աշխատանքը, ցրիչ եմ էլի, վազվզում եմ քաղաքում։ Էլի կվազվզեմ, ամեն ինչ կանեմ, շատ փող կստանամ ու քեզ համար կառնեմ ամեն ինչ. փայլուն, լաքե կոշիկներ կառնեմ քեզ համար ու լավ ծաղկավոր շորեր, ոսկե մատանի կառնեմ քեզ համար ու շատ֊շատ մատանիներ բոլոր մատներիդ համար, որովհետև դու աշխարհում ամենալավն ես, ամենաբարին ես, ամենասիրունն ես, մայրի՛կ։

ԻՆՉՊԵ՞Ս ԿԱՐԵԼԻ Է ՉՀԱՎԱՏԱԼ

— Դե, գնա քնի՛ր, Արտա՛կ ջան, ննջում ես։

Դեղին օղակները դադարեցնում են իրենց խաղը, արագորեն ձուլվում են իրար, ու ես նայում եմ մորս մատանեմատի առայժմ միակ, դեղին, փոքրիկ օղակին։

— Դե բարի գիշեր, մա՛մ։

Խոհանոցից դուրս եմ գալիս և զգուշությամբ, որպեսզի չարթնացնեմ հորս, բացում եմ մեր սենյակի դուռը։ Հայրս հազում է անկյունում։ Ծխախոտի կրակը մի պահ թույլ լուսավորում է նրա սպիտակ, կնճռապատ դեմքն ու կարճ, լայն բեղերը։

— Դո՞ւ ես, Արտա՛կ,— հարցնում է նա, թեև վստահ եմ, որ հենց ինձ էր սպասում։

— Հա, բարի երեկո, կամ ավելի ճիշտ՝ բարի լույս, հայրի՛կ։

— Եթե ուզում ես գրել, լույսը վառի՛, խոհանոց մի՛ գնա,— ասում է նա։

Այ քեզ նորություն, հավատա՞մ ականջներիս, թե չէ։

— Բայց դու ախր լույսի տակ...

— Ոչինչ, ոչինչ, աշխատի՛ր։

Այլևս ոչ մի կասկած, հայրս կարդացել է իմ ֆելիետոնը։ Առաջին անգամն է, որ ոչ միայն չի զգուշացնում, որ չվառեմ լույսը, այլև նույնիսկ ինքն է առաջարկում վառել ու աշխատել սենյակի միակ լապտերի լույսի տակ։ Չէ, ուրեմն անպայման կարդացել է ֆելիետոնս։ Հիմա գործարանում բոլորին ցույց տված կլինի։

— Չէ, հայրի՛կ, քունս տանում է,— հուզվում եմ ես։

Երևի իսկապես նիրհել էի խոհանոցում, քունս փախել է, և ճիշտն ասած՝ չեմ էլ ուզում քնել։ Այս վերջին մի քանի օրում այնքան ուրախ, այնքան նշանակալի դեպքեր են կատարվել ինձ հետ, որ չեմ ուզում քնել, ուզում եմ պառկել ու վայելել իմ երջանկությունը, ուզում եմ պառկել ու երազել։

— Ա՛յ տղա, էդ ի՞նչ օրն էիր գցել էդ Վեզիրյանին,— ծիծաղում է հայրս, ու ես զգում եմ, որ նա տրամադիր է խոսելու։— Էդ ինչ որ գրել էիր, ճի՞շտ էր։

— Դե, իհարկե, ճիշտ էր։

— Թե՞ հինգ տոկոսն էր ճիշտ։ Վարպետ Մուխայելն ասում էր, որ եթե հինգ տոկոսն էլ ճիշտ լինի, ուրեմն կարելի է տպել։

— Չէ, հայրի՛կ, դա առաջ էր։ Հիմա հարյուր տոկոսով ճիշտ պետք է լինի։

— Պահ, պահ, պահ,— մթան մեջ զգում եմ, որ հայրս օրորում է գլուխը,— դրա տունը չքանդվի։ Լավ, բա էդ մարդն ի՞նչ էր անում էդքան փողը։ Էդքանն ուտել կլինի՞։

Էխ, հայրի՛կ ջան... Որովհետև իր աշխատավարձն առանց որևէ կողմ թեքելու մենք անմիջապես ուտում ենք, նա էլ կարծում է, թե փողը միայն ուտելու համար է։ Ես պատկերացնում եմ, թե հորս երևակայության համապատասխան ինչպես է Վեզիրյանն ուտում իր գռփած տասնյակ հազարներն ու ծիծաղս գալիս է։ Հայրս կարծես հասկանում է ինձ, շարունակում է զարմանք ու տարակույս արտահայտող իր ձայնով.

— Լավ, ասենք թե տուն֊տեղ դրեց, ասենք թե կնկան ու երեխեքին լավ֊լավ կավերկոտ հագցրեց։ Ասենք թե ամեն օր տոլմա կերան ու կինո գնացին... Հետո՞։ Բա մնացա՞ծը։ Այսինքն, ճիշտն ասած, իսկի չեմ էլ հավատում, թե ագահ, աչքածակ մարդը լավ ապրի,— եզրակացնում է նա,— անպայման ժլատ կլինի ու կդողա իր փողերի վրա, վերջն էլ կսատկի, էդ փողերը կմնան, մի ուրիշը կգա կուտի ու հետն էլ կծիծաղի նրա վրա. ոնց որ մեր գյուղացի Հանեսն էր պատմում։ Դու մեր Հանեսի պատմածը լսե՞լ ես։ Ուրեմն մեր Հանեսը մի տարի Բաքվում...

Ես Հանեսի պատմածը չեմ լսել, բայց դեռ օրորոցում լսել եմ հորս պատմածը Հանեսի պատմության վերաբերյալ։ Եվ այնուհետև այդ պատմությունը լսել եմ անընդհատ, տարիներ շարունակ։ Անգիր գիտեմ այդ պատմությունը ժլատ մարդու մասին, բայց հորս չեմ կարող ասել, չեմ ուզում, որ նա հուսախաբվի։ Ախր նա այնպիսի ոգևորությամբ է պատմում։

— Վայ, ա՛յ մարդ, դեռ քնած չե՞ք,— մայրս ներս է մտնում ու նախատում է հորս։— Ախր երեխան հոգնած է, դու էլ երեք ժամից հետո աշխատանքի ես գնալու, ի՞նչ ես նստել ու պատմում հազար անգամ պատմած էդ հեքիաթը։

Հայրս մի պահ վիրավորված լռում է, ապա դառնում է ինձ.

— Արտա՛կ, բա սա ես քեզ պատմե՞լ եմ։

— Չէ, հայրի՛կ ջան, հետո՞, հետո՞,— հարցնում եմ ես։

— Է՜,— նեղանում է մայրս։

— Տեսա՞ր,— հաղթականորեն հազում է հայրս,— դու լսել ես, մի՛ լսի,— ասում է նա մորս,— պառկի՛ր։

Մայրս ծանրորեն տեղավորվում է մահճակալին ու անմիջապես էլ քնում, իսկ հայրս դեռ երկար պատմում է դավադիր շշուկով, ձայնը ցածրացրած, որպեսզի չխանգարի մորս։

— Լավ պատմություն էր, չէ՞, Արտա՛կ։

— Շատ խելոք պատմություն էր, հայրի՛կ։

Հայրս գոհ հազում է ու շրջվում կողքի վրա։ Եվ ահա ես մենակ եմ իմ առաջին ֆելիետոնի հետ։ «Ա. Լևոնյան»։ Գեղեցիկ էլ ազգանուն է, նույնիսկ կեղծանվան տեղ են դրել։ «Ա. Լևոնյան»։ Հնչում է, ինչպես ասաց մեր դասախոսը՝ նույն ինքը՝ թերթի խմբագիր Հովիկ Սարյանը։

Մեկ ամիս առաջ ուսումնա֊արտադրական շրջան էի անցկացնում խմբագրությունում։ Զանազան մանր֊մունր գործեր էին հանձնարարում, այդ պատճառով էլ, երբ հայտնեցին ինձ, թե խմբագիրը կանչում է ինձ, ես թեթևացած շունչ քաշեցի։ Ուրեմն ուզում է մի լուրջ հանձնարարություն տալ։ Երբ հուզված ու տագնապով ներս մտա նրա ընդարձակ առանձնասենյակը, խմբագիրը խոսում էր կառավարական հեռախոսով, ինչ֊որ բան էր բացատրում, որովհետև լարի այն ծայրում նրան չէին հասկանում, բարկությունից կաս֊կարմիր կտրած տրորվում էր լայն բազկաթոռի մեջ, վշտացած տարուբերում գլուխը։ Մի երկու անգամ հեռանալու փորձ արեցի, բայց նա ձեռքի շարժումով արգելեց ինձ, համարյա հառաչելով՝ լսափողը սրտանց լծակին նետեց։

— Բաա՜, կարծում ես հե՞շտ բան է խմբագրի աշխատանքը, դժվար է, է՜, դժվար է, է՜,— սովորականի պես վերջին «է»֊երը ձգելով ասաց նա՝ աջ ձեռքը սահեցնելով լայն ճաղատի վրայով ու կարծես աշխատելով ցրել մռայլ տրամադրությունը։ Հետո սեղանի վրայից մի նամակ վերցրեց ու մեկնեց ինձ։— Գնա ստուգի՛ր, և եթե պետք լինի, եթե զգաս, որ ուզում ես գրել՝ գրի՛ր։ Հինգ օր հետո կզեկուցես։ Խոսքը շինարարական վարչության պետ Վեզիրյանի մասին է։ Եվ հետո, և հետո հնարավոր է, որ նամակի հեղինակին չգտնես։ Ուշադրություն մի՛ դարձրու դրան, ուրեմն վախենում են, ուրիշ ազգանուն են դնում տակը։ Դե գնա՛։

Ես հետո երկար մտածում էի, թե նա որտեղից գիտեր, որ նամակի տակ դրված ստորագրությունը կեղծ է։ Երկար ժամանակ փնտրում էի այն բանվորին, որը լուրջ մեղադրանքներ էր ներկայացրել վարչության պետի դեմ, բայց պարզվեց, որ այդպիսի անուն֊ազգանունով մարդ ոչ մի տեղամասում չի աշխատում։ Մնում էր ստուգել նամակում բերված փաստերը, բայց նրանք, ում հարցնում էի այդ մասին, անվստահորեն իրար նայելով, աչքերը հեռացնելով, խուսափողական պատասխաններ էին տալիս իմ հարցերին և հեռանում էին արագորեն։ Իսկ երբ ես մի երիտասարդ որմնադիրի խնդրեցի մի քանի րոպեով լսել ինձ, նա ցուցադրական կոպտությամբ հրաժարվեց և անհամեմատ բարձրաձայն, քան կարելի էր խոսել մեկ մետր հեռու կանգնած մարդու հետ, նետեց ատամների արանքից։

— Ի՞նչ եք ուզում, է՜։ Չե՞ք տեսնում, որ աշխատում եմ։ Ինչի՞ եք ուզում գործից կտրել, առանց այդ էլ կտրողները քիչ չեն։ Բան ունեք հարցնելու, Վեզիրյանի՛ն հարցրեք։ Էստեղ խազեինը նա է։

Ուրիշ ժամանակ կթողնեի կհեռանայի, բայց հիմա չէի կարող։ Շատ էի զայրացած։ Երիտասարդ տղա է, Դավթի մարմինն ու ուժն ունի և հավանաբար նախկին կոմերիտական է, բայց կուչ է գալիս, խոսելիս չորս կողմն է նայում, «խազեին» է անվանում իր հիմնարկի պետին։

— Դե, գիտեք ինչ, դուք պարզապես վախկոտի մեկն եք,— ինձ կորցրած բղավեցի ես,— դուք միայն անանուն նամակներ կարող եք գրել։ Ճիշտ որ, ինչո՞ւ եմ զարմանում, եթե պետին «խազեին» եք կոչում, ուրեմն դուք էլ ծառա եք, էլի։

Ասացի ու զղջացի անմիջապես։ Այս ի՞նչ եմ անում։ Հիմա նա անպայման կբարկանա, ու անախորժությունն անխուսափելի կլինի։ Այ թե պատմության մեջ ընկանք։ Բայց զարմանալի բան, որմնադիրը ոչ միայն չզայրացավ, այլև ծիծաղեց սրտանց, որոտաձայն։

— Քանի՞ տարեկան եք,— հարցրեց նա՝ ծիծաղից խեղդվելով։

Տանել չեմ կարողանում, երբ տարիք են հարցնում։ Այդ հարցի մեջ միշտ էլ ինչ֊որ վիրավորական բան կա, անկախ նրանից, թե ով է հարցնում։ Իսկ եթե մանավանդ այսպիսի մեկն է ուզում իմանալ տարիքդ...

— Դա գործի հետ ոչ մի կապ չունի,— չորությամբ պատասխանեցի ես։

— Ունի,— հանկարծ միանգամից լրջացավ նա,— էն էլ ոնց ունի,— պպզեց, նստեց հենց այն տաշած քարին, որ քիչ առաջ ուզում էր բարձրացնել ու ներքևից վերև նայելով, միանգամից «դու»֊ի անցնելով՝ չթաքցրած դառնությամբ ասաց.— ունի։ Քո տարիքին ես էլ էի այդպես խոսում։ Հետո կնստես, կխելոքանաս։ Եթե Վեզիրյանի նման պետ ունենաս, ձայնդ էլ կբարականա, մեջքդ էլ իրեն֊իրեն կծռվի, դու էլ կսկսես խոսելու ժամանակ չորս կողմդ նայել։ Չէ՛ մի ասա։ Թե չէ ինձ նման յոթը տարի տասնապետ աշխատելուց հետո կդառնաս պատշար։

Հիմա արդեն ինձ համար ամեն ինչ պարզ էր։ Սա նրանցից է, ովքեր աշխատանքում մի անգամ անհաջողության մատնվելուց հետո մաղձով են լցվում, սկսում են չարախոսել, թունավորում են իրենց էլ, շրջապատն էլ, աշխարհն էլ։ Նա կարծես թե հասկացավ ինձ։ Եվ ես չզարմացա։ Համարյա բոլորն էլ կարողանում են կռահել իմ մտքերը։ Տարօրինակ բան է, թե ինչպես է դա իրենց հաջողվում։ Ինչո՞ւ ես չեմ կարողանում, իսկ նրանք կարողանում են։ Մի անգամ նույնիսկ հարցրի մորս։ Նա տխուր ժպտաց ու ասաց. «Ջահելությունից է, Արտա՛կ ջան, որ մեծանաս, էլ չեն հասկանա»։ «Իսկ դա լա՞վ է, թե վատ, մա՛մ»,— հարցրի ես։ «Նայած թե ինչ մարդ է կարդում քո մտքերը,— ասաց մայրս։— Իսկ ընդհանրապես այնքան էլ լավ չէ, դժվար կլինի քեզ համար ապրելը»։ Եվ որովհետև ես տխրեցի, ավելացրեց. «Բայց դու մի՛ մտածիր, դա կանցնի անկախ քեզանից, դա, միևնույն է, անցնում է»։

— Հիմա դու մտածում ես, թե ինչ փոքր հոգի ունեմ, չէ՞,— քմծիծաղ տվեց որմնադիրը,— չէ՞։ Լավ է, որ հաստատում ես, ուրեմն դեռ խաբել չես սովորել։ Դրա համար էի տարիքդ հարցնում։ Դե, նստի՛ր կողքիս ասեմ, նստի՛ր, նստի՛ր, մի՛ վախեցիր, էդ տետրդ դի՛ր տակդ ու նստի՛ր, ես քեզ գրելու համար չեմ ասելու։ Հա, ախպե՛ր ջան, դեմ չեմ, հոգիս փոքրացել է, չեմ ասում, է, որ փոքր է, ասում եմ՝ փոքրացել է, փոքրացրել են... Եվ գիտես՝ ո՞վ։ Մտքովդ էլ չի անցնի, եթե ես չասեմ։ Երեխաներս, մանրապճեղներս, քաղցր ցեցերս, ոնց որ իրենց մերն է ասում։ Զարմացար, այնինչ զարմանալու բան չկա։

Լռեց, երկար ժամանակ ծռմռված կոշիկի ծայրով փորում էր հողը։

— Առաջ, երբ անարդարություն էի տեսնում, չէի համբերում, ասում էի բացեիբաց, չէին լսում՝ ժողովում էի հայտարարում, կոկորդ էի պատռում, հասնում էի իմ ուզածին։ Ինձ ի՞նչ պետք է անեին, շատ֊շատ պետք է հանեին աշխատանքից։ Չէ՞, է, հետո ի՞նչ։ Թող հանեն, մտածում էի, չաքուճը հո ձեռքիցս չէին առնելու, մի ամիս էլ լինի, երկու ամիս էլ լինի, չեմ աշխատի, կգնամ ամեն տեղ, կապացուցեմ, որ նրանք սխալ են։ Իսկ այ, հիմա չեմ կարող։ Երկու ամիս, երեք երեխա ունեմ, հասկանո՞ւմ ես, ախպե՛ր ջան, չեմ կարող, նրանք էլ ինձ նման սկզբունքային չեն. հաց են ուզում...

— Եվ դուք այդ հացի համար վաճառո՞ւմ եք ձեր սկզբունքները, հա՞։

— Հա՛,— հանկարծ միանգամից կրկին չարացավ նա,— հա՛, ծախում եմ, առնո՞ւմ ես։ Էժան կտամ։ Զահլես գնացել է,— բղավեց նա հանկարծ,— հոգնել եմ։ Ի՞նչ ես ուզում ինձանից։ Հիմա շատ են թանկացել այդ բաները, ամեն մարդ չի ունենա։ Սկզբունք... Իբրև թե դուք շատ ունեք։ Ձեզ էլ եմ ճանաչում, գալիս, գնում են, տեսնում ենք։ Տասը հատ հոդված ու ակնարկ ցույց կտամ, բոլորն իմ մասին է, բայց ոչ մի տեղ ես չկամ։ Լա՛վ լսիր, է, ոչ մեկը ես չեմ, կարդում եմ, ու նայած տրամադրությանս՝ մեկ լացս է գալիս, մեկ՝ ծիծաղս։ Էն օրն էլ մեկն էր եկել։ Ժպտում է, ուսիս է խփում։ «Ո՞նց են գործերը»,— հարցնում է։ Լավ չեն, ասում եմ, շինանյութը ժամանակին չեն բերում, պարապ ենք մնում։ «Իսկ պլանները, պլանները կատարո՞ւմ եք»։ Ո՞նց կատարենք, ասում եմ, երբ շինանյութ չկա։ «Սակայն, այնուամենայնիվ, կատարում եք, այնպես չէ՞»,— էլի հարցնում է նա ու առանց ինձ նայելու, շտապ֊շտապ ինչ֊որ բաներ է գրում տետրի մեջ։ Ու էլ չսպասեց, որ որևէ բան ասեմ, թռավ մի ուրիշ տեղամաս։ Երկու օր հետո թերթում կարդացի, որ գործով արձագանքելով մեր շրջանի առաջավոր շինարարների կոչին՝ ես լայնորեն ծավալել եմ նախամայիսյան մրցություն և հասել աշխատանքային վիթխարի հաջողությունների։ Բաս։ Իսկ շինանյութի մասին ոչ մի խոսք։ Է, հիմա ես ի՞նչ իմանամ, դու էլ նրա նման չե՞ս անի։ Չէ, ախպե՛ր ջան, ես ասելու բան չունեմ։ Այսինքն՝ ասելու բան էլ չկա, շատ ես ուզում, որևէ տեղամասի աշխատավարձի ցուցակը վերցրո՛ւ ու գնա՛ այդ աշխատավարձ ստացող բանվորներին գտիր։ Որ գտնես, կբերես ես էլ տեսնեմ... Դե հիմա հենց այնպես մի երկու հա՛րց տուր պլանների մասին,— հանկարծ միանգամից շփոթվելով ու կեղծ ժպտալով՝ արագ֊արագ ասաց նա,— մեր աշխղեկը գալիս է։ Ետ մի՛ նայիր։

Ես ինքս էլ շփոթվեցի հանցանքի վայրում բռնված մեկի նման ու թեև արդեն թիկունքումս լսում էի անտեսանելի աշխղեկի ոտնաձայնը, բայց ոչ մի հարց միտքս չէր գալիս։ Դրությունը դարձյալ երիտասարդ որմնադիրը փրկեց։

— Ահա, ընկեր Սոլախյանը,— ասաց նա՝ ձեռքը մեկնելով դեպի բարձրահասակ մարդը, որ սատինե կապույտ պիջակ ուներ հագին և մատիտ՝ ականջի վրա։— Ես ձեր հարցերին ի՞նչ պատասխանեմ, բոլոր տվյալները ընկեր Սոլախյանի մոտ են։

Շրջվեցի դեպի ընկեր Սոլախյան կոչվածը և արդեն վերջնականապես շփոթահար ուզում էի որևէ հարց տալ նախամայիսյան մրցության մասին, բայց, բարեբախտաբար, աշխղեկը կանխեց ինձ։

— Դուք խմբագրությունից եք, չէ՞,— հարցրեց նա,— ընկեր Վեզիրյանը խնդրում է Ձեզ...

— Իսկ նա որտեղի՞ց գիտի, որ այստեղ եմ,— տհաճությամբ զարմացա ես։

— Չգիտեմ,— պատասխանեց աշխղեկն ու որմնադրի վրա մի ակնթարթ կասկածոտ հայացք նետելուց հետո առաջ ընկավ՝ հասկացնելով, որ հետևեմ իրեն։

Չնայած շինարարական վիթխարի հրապարակում տիրող խառնաշփոթությանն ու աղբին, վարչության պետի առանձնասենյակը բավականին մաքուր էր ու ճաշակով կահավորված։ Ինքը՝ Վեզիրյանը, նստած էր չգիտես որտեղից այս շինարարական անկյունում հայտնված ազնվական մի հին, գործված թիկնաթոռի և թղթեր էր ստորագրում։ Նրա դեմքը ինձ շատ ծանոթ թվաց։ Կասկած լինել չի կարող. ես ինչ֊որ տեղ տեսել եմ այս լայն, քառակուսի ծնոտն ու բարի, պայծառ աչքերը, որոնք դիմացինին կարծես ասում են. «Ես քեզ հիանալի հասկանում եմ, ես ինքս էլ մի քիչ այդպիսին եմ ու ներում եմ քեզ»։ Հենց այդ բարի աչքերով էլ նա ժպտաց ինձ ու արագորեն բարձրանալով աթոռից՝ քայլեց դեպի իմ կողմը։

— Հարգանքներս, ընկե՛ր թղթակից։ Ծանոթանանք։ Լևոնյա՞ն։ Շատ, շատ ուրախ եմ, սիրում եմ ձեր գործը։ Ինքս էլ երբեմն խզբզում եմ, բայց ի՞նչ կարող ես անել, բան չի ստացվում, դե իհարկե, դրա համար տաղանդ է պետք, մուսաներ... Սակայն ես ձեզ կարծեմ ուրիշ տեղից էլ եմ ճանաչում։ Այո, այո, իմ հիշողությունը ինձ դեռ երբեք չի դավաճանել։ Բադամյանի մոտ։ Չէ՞, հիշեցի՞ք, կոմերիտմիության քաղկոմում, Ձեզ շրջկոմի բաժնի վարիչ էին նշանակում։ Հիմա խմբագրություն եք տեղափոխվել, հա՞...

Ախր ասում էի, որ մի տեղ տեսել եմ նրան։ Հիմա վերջնականապես հիշեցի։

... Քաղկոմի քարտուղար Բադամյանի սպասասրահում իմ հերթին էի սպասում՝ ներս գնալու և ինձ շրջկոմի բաժնի վարիչ նշանակելու վերաբերյալ քաղկոմի բյուրոյի որոշման քաղվածքն ստանալու։ Լայն ծնոտով ու բարի աչքերով այս մարդը ներս մտավ ու առանց հերթին նայելու անմիջապես բացեց Բադամյանի առանձնասենյակի դուռը։ Ներսից մի ուրախ բացականչություն լսվեց, որից հետո մոտ կես ժամ քարտուղարը ոչ ոքի չէր ընդունում։ Այնուհետև սկսեց ներս կանչել սպասողներին, բայց այդ մարդը դուրս չեկավ, և երբ ես առանձնասենյակ մտա, տնավարի նստած էր պատուհանի տակ՝ բազմոցին, ու ինչ֊որ ամսագիր էր թերթում։

— Դե, ընկե՛ր Լևոնյան, գնացե՛ք ու աշխատե՛ք, հիշե՛ք, որ ընկեր Սարյանի միջնորդությամբ, բացառության կարգով ենք Ձեզ աշխատանքի նշանակել։ Ընդհանրապես ուսանողն իրավունք չունի աշխատելու, իսկ դուք դեռևս ուսանող եք։— Մնացել են պետական քննություննե՞րը։

— Եվ դիպլոմը,— ասացի ես։

— Հա, իմիջիայլոց Սարյանը ձեզ որտեղի՞ց է ճանաչում։

— Մեր դասախոսն է,— ասացի ես։

— Դե տեսե՛ք, լա՛վ աշխատեք, շրջկոմում աշխատելը մեծ պատիվ է,— ասաց քաղկոմի քարտուղարը ու նրա նիհարավուն, երկար դեմքը ավելի հանդիսավոր արտահայտություն ստացավ,— ջանացե՛ք արդարացնել կոմերիտմիության վստահությունը։

— Կարդարացնի, կարդարացնի, Կարո՛, լավ տղա է երևում։

Բազմոցին նստած մարդն էր։ Նա ինձ էր նայում համակրությամբ, խրախույսով, լայն ժպիտով։ Ես երախտագիտությամբ լի մի հայացք գցեցի նրան ու շնորհակալական ինչ֊որ խոսքեր քրթմնջալով՝ կարմրատակած դուրս եկա քարտուղարի առանձնասենյակից։ Հետո, դրսում միայն տարօրինակ գտա, թե ինչո՞ւ Կարո Բադամյանն այդ մարդուն չասաց, որ մենք համարյա թե բարեկամներ ենք, որ մեր ծնողները համագյուղացիներ են։ Եվ ինչո՞ւ էր ինձ հետ այդքան պաշտոնական։ Գուցե չի՞ հիշում ինձ։ Այնինչ ես շատ լավ հիշում եմ նրան։ Երբ փոքր ժամանակ Երևանից գյուղ՝ ամառանոց էինք գնում, միշտ տեսնում էի նրան։ Ինձնից մի քանի տարով մեծ, բարակ ու երկար տղա էր, տրեխներ հագած, ճիպոտը ձեռքին՝ քայլում էր եզների ետևից, ամուր խփում էր մեկ սրան, մեկ նրան ու բարակ ձայնով «հո, հո» էր կանչում։ Լացս գալիս էր, երբ նա ողջ ուժով խփում էր եզներին, ու բարկանում էի, թե ինչու են եզներն այդքան անմռունչ, այդքան խոնարհ շարունակում ճանապարհը։ Ինչո՞ւ չեն շրջվում ու հարու տալիս, գցում ոտքերի տակ։ Թե՞ ճիպոտից են վախենում։

Ու միանգամից տրամադրությունս ընկավ։ Տանը պատմեցի հորս։ Մռայլվեց։

— Բադալի տղե՞ն։ Արդեն էդտեղ է հասե՞լ։ Է, թե նա իր հոր տղեն է, դեռ շատ առաջ կգնա։ Քեզ երևի չի ճանաչել, թե չէ չէր ընդունի։

— Թերթի խմբագիրը՝ մեր դասախոսն էր զանգ տվել։

— Հա, էդ ուրիշ։ Հիմա հասկանում եմ։

— Հայրի՛կ,— ասացի,— ինչո՞ւ ես այդպես խոսում։ Ես նրան ճանաչում եմ, շատ եմ լսել նրա ելույթները, գիտե՞ս ինչքան խելոք է խոսում։ Համալսարանի ժողովում մի անգամ պատմում էր Ամերիկայում ապրող նեգրերի երեխաների մասին, ամբողջ դահլիճը լաց էր լինում։

— Հոր տղեն է,— քիչ լռելուց հետո կրկնեց հայրս։

— Ո՞վ,— հարցրեց մայրս, որ նոր էր սենյակ մտել։

— Մեր գյուղացի Բադալի տղեն։ Արտակի պետն է,— հեգնոտ ժպիտով բացատրեց հայրս։

Մայրս էլ մռայլվեց։

— Կտրվի դրանց ցեղը,— շշնջաց նա,— դրա հերը քանի֊քանի մարդու գլուխ ա կերել։

— Ինչո՞ւ,— հարցրի ես զարմացած։

— Ի՞նչ իմանամ, ա՛յ բալա, բոլորին հակա էր ասում։

Ծնողներս սրբություն են ինձ համար, բայց, անկեղծ ասած, նրանց վերաբերմունքը շատ տհաճ էր ինձ։ Գյուղ է, էլի, երևի ինչ֊որ վեճեր, պատմություններ են եղել, բայց գուցե իսկապես այդ Բադալ Բադամյանը անազնիվ մարդ է։ Հետո՞ ինչ։ Ի՞նչ կապ ունի դրա հետ Կարո Բադամյանը, որ համալսարանը փայլուն ավարտելուց հետո արժանացել է մեծ վստահության և քաղկոմի քարտուղար է ընտրվել։ Ես նորից հիշեցի նրա անկեղծ, կրակոտ ելույթները, նրա նիհար, քիչ դեղնավուն դեմքն ու բոցկլտող աչքերը, երբ խոսում էր ամերիկյան իմպերիալիստների մասին, ու զղջացի, որ հորս մոտ խոսք եմ բացել։ Մեծ բան է, պաշտոնական է հետս։ Իսկ ի՞նչ է, պետք է գրկեր ու համբուրե՞ր։ Չէ՞ որ նա առաջին հերթին քաղկոմի քարտուղար է, ու ես էլ նրա տանը չեմ, այլ առանձնասենյակում։

— Ես էլ Ձեզ լավ պաշտպանեցի, չէ՞,— ծիծաղեց Վեզիրյանը՝ ինձ իրականությանը վերադարձնելով,— հիմա հիշեցի՞ք։

Ես ներողություն խնդրեցի, որ առաջին պահ չեմ ճանաչել, կրկին շնորհակալություն հայտնեցի և ի պատասխան նրա հարցի՝ ասացի, որ դարձյալ շրջկոմում եմ աշխատում, սակայն հիմա խմբագրության հանձնարարությամբ եմ եկել։ Չգիտեմ ինչու, մի տեսակ մեղավոր էի զգում ինձ Վեզիրյանի առջև։ Ճանապարհին, ըստ նամակի տվյալների և այն բանվորի հետ ունեցած զրույցից հետո, ես այնպիսի չարությամբ էի լցված շինարարական վարչության պետի դեմ, որ թվում էր՝ մռայլ ու ժանտ մեկի հետ եմ հանդիպելու։ Այնինչ պարզվում է, որ Վեզիրյանը այս բարեհամբույր, ժպտադեմ մարդն է, մեկը, որ կարող է օգնության ձեռք մեկնել նույնիսկ անծանոթին։

— Իսկ հիմա անցնենք գործի,— լրջացավ Վեզիրյանը, թեև նրա աչքերը շարունակում էին ջերմ շողեր արձակել։— Հարգելի՛ ընկեր Լևոնյան, իմ երիտասա՛րդ բարեկամ, թո՛ւյլ տվեք հարցնել, թե Ձեզ ո՞վ է իրավունք վերապահել առանց հիմնարկի պետի, տվյալ դեպքում՝ իմ թույլտվության, շրջագայել շինարարական հրապարակներում, զրուցել բանվորների հետ և մանավանդ այնպիսի հարցեր տալ, որ շոշափում են իմ հեղինակությունը։

«Ո՞նց են անմիջապես հասցրել»,— ապշեցի ես։

— Զարմացաք, չէ՞,— բարեհոգաբար ծիծաղեց Վեզիրյանն ու տեղից բարձրանալով՝ աջ ձեռքը դրեց ուսիս,— այո՛, ես ամեն ինչ իմանում եմ, ես կարող եմ ողջ օրն այս սենյակում նստել, բայց մանրամասն իմանալ, թե ինչ է կատարվում յուրաքանչյուր անկյունում։ Ես կարող եմ ասել, թե ում հետ ինչ եք խոսել Դուք։ Այլապես անհնար էր տարիներ շարունակ անբասիր ղեկավարել այս վիթխարի հիմնարկությունը։ Եվ եթե ես սրտանց չհարգեի Ձեզ, Ձեր ջահելությունը և եթե ես էլ որոշ մաս չունենայի Ձեր, այսպես ասած, կարիերայի հարցում, ապա կարող էի հանգիստ սրտով մի փոքրիկ նամակ գրել կենտկոմ՝ պատճենն ուղարկելով Ձեր խմբագրին։ Դուք անպայման կկռահեք, թե ինչ բովանդակություն կունենար այդ նամակը։ Ճիշտ չէ՞։ Ես կխնդրեի խստորեն պատժել այն թղթակցին, որը խախտել է ժուռնալիստի վարվեցողության նորմաները, բանվորներին կտրել է աշխատանքից, փորձել է նրանց գրգռել ղեկավարության դեմ, ստիպել սուտ վկայություններ տալ և դժգոհել աշխատավարձի բաշխման ներկա չափից, որը կառավարությունն է հաստատել։ Հը՞, ընկե՛ր Լևոնյան, ի՞նչ կանեին այդ թղթակցին...

Ես զարմացել էի և ամոթից կորցրել ինձ։ Ախր ճիշտ որ, եթե ազնիվ ու բարի մարդ չլիներ, ինչ էլ ուզենար, կաներ իմ նկատմամբ։ Փաստորեն, ես հենց նրա նկարագրածի պես էի վարվել, առանց հասկանալու, իհարկե, առանց մտածելու, որ իմ գործողությունները կարող են այդպես էլ մեկնաբանվել։ Այս ի՞նչ կրակի մեջ ընկա։ Ի՞նչ անեմ հիմա, էլ ինչպե՞ս խոսեմ խմբագրության հանձնարարության, այս անիծյալ նամակի մասին, որը կշռաքարի պես կախվել է ծոցագրպանիցս... Իսկ եթե չասեմ, ի՞նչ պատասխան տամ այնտեղ՝ խմբագրությունում։ Չէ, անպայման պետք է ցույց տալ նամակը. հաստատ գիտեմ, որ ամեն ինչ սուտ է լինելու այնտեղ, այսպիսի մարդը չի կարող անազնիվ լինել, չի կարող ստոր լինել։

Նամակը կարդալու ժամանակ նրա դեմքը և ոչ մի վայրկյան չփոխվեց, բարի ու փոքր֊ինչ թախծոտ ժպիտով նա աչքերը սահեցնում էր ծուռումուռ տառերի վրայով՝ մերթ ընդ մերթ միայն տխրությամբ օրորելով գլուխը։ Եվ դրանից ավելի էր կծկվում սիրտս, հայհոյում էի ինձ էլ, այս հանձնարարությունն էլ, որով ակամա վիշտ եմ պատճառում մարդկանց։ Երբ վերջացրեց, տխուր ժպտաց.

— Ահա թե ինչպիսի մարդիկ կան աշխարհում,— ասաց նա՝ նամակն ինձ մեկնելով։— Գործի համար զոհում ես քեզ, մոռանում ես քեզ էլ, քո ընտանիքն էլ, օր ու գիշեր շրջում ես փոշու ու կեղտի մեջ, տներ ես կառուցում մարդկանց համար։ Եվ ահա՛ խնդրեմ, ստացի՛ր վարձդ։ Ինչ֊որ մի չար հոգի, մի ծույլ ու անբան արարած, որին հավանաբար ժամանակին վռնդել ես աշխատանքից, փորձում է արատավորել պատիվդ, ստվեր գցել անվանդ վրա, կրակել պատի ետևից ու մնալ մթության մեջ։ Ձեզ եմ հարցնում, ընկե՛ր Լևոնյան, ազնիվ մարդը, պետության շահերի համար ցավող մարդը ինչո՞ւ պետք է վախենար և ուրիշի ստորագրություն դներ նամակի տակ։ Եվ այն էլ մեր պայմաններում, երբ քննադատությունը և ինքնաքննադատությունը հզորագույն, առաջմղիչ ուժ են։ Ես սրտանց ցավում եմ, որ ձեր խմբագրությունում հաշվի են առնում նման զրպարտագրերը, ու կխոսեմ ում հետ որ հարկն է։

Ի պատասխան ես վերջնականապես կոտրված հայտարարեցի, որ միանգամայն համաձայն եմ նրա հետ, որ ես մեղավոր չեմ. ինձ պարզապես հանձնարարել են ստուգել և ես ստիպված...

— Մի՛ արդարացեք, բարեկա՛մս, ես Ձեզ մազաչափ իսկ չեմ մեղադրում,— ասաց Վեզիրյանը,— Դուք Ձեր գործն եք կատարում։ Ի՞նչ կարող եք անել։ Ձեզ նկարագրել են, որ ես հավելագրող եմ, որ նույն աշխատանքը կատարող մարդկանց տարբեր չափով եմ վարձատրում, որ ինձ մոտ մեռած հոգիներ կան, այսինքն կեղծ ազգանուններ, որոնց աշխատավարձ եմ դուրս գրում և յուրացնում... Դե, Դուք էլ եկել եք տեսնելու այդ բոլոր չարագործությունները կատարողին՝ հանցագործին։— Նա դառը ծիծաղեց, ապա թեքվեց ու սեղանի մահուդի տակ սեղմեց զանգի կոճակը։— Խնդրեմ, հիմա ես կպահանջեմ աշխատավարձի ցուցակները։ Ստուգեցե՛ք...

— Ոչ մի դեպքում,— ասացի սրտանց վիրավորված,— ես ինքս էլ համոզված եմ, որ ամեն բան սուտ է գրված այստեղ։ Եվ ինձ թույլ չեմ տա...

— Զալիբե՛կ,— դիմեց նա առանձնասենյակ մտած հաշվապահին, որ աշխարհի բոլոր գլխավոր հաշվապահների պես ակնոց ուներ ու դրանց վրայից էր նայում,— բե՛ր անցյալ ամսվա աշխատավարձի ցուցակները։

Գլխավոր հաշվապահը մի վայրկյան վարանեց, գլուխը թեքած հարցականորեն նայեց իր պետին, ապա առանց որևէ բառ արտասանելու ետ դարձավ, համարյա անմիջապես բերեց, Վեզիրյանի առջև դրեց ցուցակների մի կույտ և նրա ձեռքի շարժումի հետ դուրս եկավ։

Ինչ֊որ մեկը դրսում մեխ էր խփում չոր տախտակին, և մուրճի համաչափ հարվածները կարծես իմ գլխին էին իջնում։ Այդ ամբողջ ժամանակամիջոցում ես Վեզիրյանին խնդրում էի հրաժարվել իր մտադրությունից, ասում էի, որ չեմ նայի այդ ցուցակները, ասում էի, որ ինձ համար ամեն ինչ էլ պարզ է և հենց այդպես էլ կզեկուցեմ խմբագրին։ Սակայն նա, շարունակելով տխուր ու վիրավորված ժպտալ, առանց ուշադրություն դարձնելու իմ խոսքերին, մոտեցավ ինձ, ետ տարավ բաճկոնիս փեշը և բոլոր այդ ցուցակները գալարաձև ոլորելով՝ գրպանս դրեց։

— Տարե՛ք, տարե՛ք, հանգիստ ստուգեցե՛ք դրսում,— ասաց նա,— ես Ձեզ վստահում եմ, բարեկա՛մս, տարե՛ք, մերկացրե՛ք ինձ՝ հանցագործիս։

Դրսում շարունակում էին մեխ խփել չոր տախտակին, և ես այլևս չկարողացա ինձ զսպել։

— Ինչո՞ւ եք ուզում վիրավորել ինձ,— համարյա բղավեցի ես և գրպանիցս թղթերի փաթեթը հանելով՝ նետեցի Վեզիրյանի սեղանին։

Միջանցքում նա հասավ ինձ, հուզված, ամուր գրկեց մեջքս, ապա թևանցուկ արած ուղեկցեց բակի միջով՝ շշնջալով ականջիս։

— Շնորհակալություն, շնորհակալություն, որ հավատում եք։ Ես այս բոլորը կպատմեմ Կարոյին, պատկերացնում եմ, թե որքան գոհ կլինի։

Դարպասի մոտ մի քանի բանվոր՝ մինչև գոտկատեղերը մերկ, լվացվում էին՝ օձի պես գլուխը բարձր բռնած երկաթյա խողովակից առատորեն թափվող սառը ջրի տակ ու փնչում հաճույքից։ Երբ անցնում էի նրանց կողքով, լվացվողներից մեկն ուղղեց մեջքն ու համառ, արհամարհական հայացքով ինձ նայեց։ Դժգոհ ու վախկոտ որմնադիրն էր, որին հանել էին տասնապետությունից։ Ես չխուսափեցի նրա հայացքից ու ինքս էլ նրան նայեցի արհամարհանքով. դրա՛ն տեսեք, ինչ է՝ հանել են պաշտոնից, սևացնում է մարդկանց։ Նա ինչ֊որ բան ասաց լվացվողներին, որովհետև բոլորն էլ նայեցին իմ կողմն ու հռհռացին։ Սակայն ես, ոչ մի ուշադրություն չդարձնելով նրանց վրա, դուրս եկա դարպասից։ Այնքան թեթևացած, այնքան ուրախ էի զգում ինձ, որ համարյա վազում էի։ Ինչ լավ է, որ սուտ դուրս եկավ նամակը, ինչ հրաշալի մարդ է այդ Վեզիրյանը, ինչքան մեղմ, ինչքան քաղաքավարի, գրկել, շնորհակալություն էր հայտնում ինձ միայն նրա համար, որ հավատում եմ իրեն։ Ինչու չպետք է հավատայի, ինչպե՞ս կարելի է չհավատալ մարդուն։

ՄԱԶՈՏ ՁԵՌՔԸ

Այնպես էի ուզում իմ ուրախությունը կիսել մեկի հետ, որ թեև Նանարին հանդիպելուն դեռևս մի ժամ կար, սակայն որոշեցի հենց հիմա նրա մոտ լինել և ուղիղ տիկնիկային թատրոն գնացի։ Քիչ էր մնացել, որ ներկայացումն սկսվի։ Տոմսավաճառն արդեն ուզում էր փակել լուսամուտը, բայց ես մեկնեցի թղթադրամն ու մի տոմս խնդրեցի.

— Ձեր երեխայի համար էլ պետք է տոմս վերցնեք,— ասաց տոմսավաճառը,— թե՞ Դուք ներս չեք գնալու։

— Ի՞նչ երեխա,— հարցրի զարմացած։

— Ուրեմն առանց երեխայի՞ եք,— փոխադարձաբար զարմացավ տոմսավաճառը։

Չէ, որոշակիորեն այսօր բոլորը մտադիր են բարձրացնել տրամադրությունս։ Ուրեմն ես այնքան եմ մեծացել, որ բնական կլիներ, եթե պստիկ մի տղա կամ սպիտակ ժապավեններով մի աղջնա՞կ լիներ կողքիս։ Ա՜յ քեզ ծիծաղելի բան։ Որ Նանարին պատմեմ, ի՞նչ կանի։ Ես ուռցրի շրթունքս ու վերևից ներքև նայեցի բեղերիս բարակ ու երկար ծայրերին, որոնցից մեկը ստորաբար ընդհատվում էր մի տեղ և շարունակությունը միանում միայն սև մատիտի օգնությամբ։ Հետո միայն, որսալով հսկիչ կնոջ քիչ վախեցած ու զարմացած հայացքը, քրքիջս զսպելով, երրորդ զանգից հետո դահլիճ մտա։

Նվագախումբը պայծառ ու հանդիսավոր մի մեղեդի էր սկսել։ Բեմի վարագույրը վառվում էր լույսերից ու դողում թեթևակի։ Սիրտս հանկարծ ինչ֊որ հին, հարազատ ու փոշոտ հուշերով լցվեց ու տրոփեց մի տեսակ թեթև, խաղաղ սպասումով։ Ու ես մի տեսակ փոքրացա, փոքրացա, փոքրացա իմ աթոռին, դարձա կարճ տաբատ հագած, մազերը շեղակի ճակատին կտրած մի տղա, որը հրաշքի է սպասում, և ուզեցի ծափ տալ բոլորի հետ, որպեսզի շուտ գա այդ հրաշքը։ Վարագույրը բացվեց։ Մի աղջիկ երգում էր հեռվում, ու նրա ձայնը հետզհետե մոտենում էր, իսկ երբ բեմ մտավ, պարզվեց, որ ոչ թե աղջիկ է, այլ տղա, փոքրիկ մի գեղջուկ, որ, խուրջինն ուսին, ծիծաղելիորեն կողքի վրա սահելով, բեմ մտավ, չռված աչքերով նայեց այս ու այն կողմ, վայր ընկավ, որպեսզի կարողանա խուրջինը նետել ուսից, ու գլուխը ցնցելով՝ փակ բերանով ասաց.

— Օ՜, հոգնել եմ սաստիկ, ծարավն ինձ խեղդում է, իսկ ճանապարհը ձգվում է ու ձգվում։ Ի՞նչ անեմ ես։ Չքնե՞մ։ Հա, լավ մտածեցի, այ այս ծառի տակ կքնեմ մի քիչ, իսկ հետո կշարունակեմ ճանապարհս։

Չռված աչքերով մանչուկը հորիզոնական դիրք ընդունեց բեմի պատի տախտակի վրա, հետո հանկարծ ընկավ ու անհետացավ ինչ֊որ տեղ։ Հաջորդ վայրկյանին մի խոշոր, մազոտ ձեռք կրկին բարձրացրեց նրան ու այս անգամ ավելի ամուր հենեց տախտակին, որից ծառ կոչված ստվարաթուղթը քիչ մնաց տապալվեր։ Ոնց որ մեկը եկեղեցում հայհոյեր։ Ես ամաչեցի, նաև կարմրեցի կարծեմ ու մեծացա, մեծացա, մեծացա իմ աթոռին, դարձա երկար տաբատով ու մազերը ետ սանրած այն տղան, որը մուտքի մոտ շրթունքը բարձրացրել ու վերևից ներքև իր բեղերին էր նայում։ Ինձ թվում էր, թե հիմա հանդիսականները կզայրանան, կսուլեն, կաղմկեն։ Բայց ոչ մի ծպտուն չեղավ։ Ոչ ոք չնկատեց ոչինչ։ Նայեցի կողքիս նստած փոքր աղջկան, բայց նա չզգաց էլ իմ շարժումը, լայն բացած փայլուն աչքերը հմայված բեմին էր հառել, ներքևի պստլիկ շուրթը կախվել ու դողում էր հուզմունքից։

Տղան նոր էր քնել, երբ հանկարծ սոսկալի մի մռնչյուն տարածվեց բեմում, որից փոքրիկ հանդիսականները ցնցվեցին, իսկ ես ժպտացի միայն։ Ներս ընկավ խոշոր, կարմիր ինչ֊որ բան, չծալվող իրանով մի քանի անգամ պտտվեց բեմում ու ահեղաձայն որոտաց.

— Մարդու հոտ եմ առնում, ո՜ւ ո՜ւ, մարդու հոտ եմ առնում...

Անմիջապես կռահեցի, որ այս թավ ձայնն ու այն խոշոր, մազոտ ձեռքը միևնույն մարդուն են պատկանում։

— Երևի այն փոքրիկ գեղջուկն է գալիս,— հայտարարեց ձայնը,— հիմա ես նրան կբռնեմ ու կխժռեմ, հա՜, հա՜, հա՜... Ո՞ւր կարող է գնալ։ Այս ճանապարհով պիտի գնա արևին հասնելու, հա՜, հա՜, հա՜...

Իսկապես ծիծաղելի էր։ Այդ խոսքերը ասելիս հրեշ կոչված կարմիր ստվարաթուղթը այս ու այն կողմ էր ընկնում՝ դիպչելով գեղջուկին, բայց նրան չէր նկատում։ Սպառնում էր, որ կխժռի, այնինչ այդ նպատակի համար նախատեսված բերան չուներ։

Որպեսզի հանկարծ չծիծաղեմ, կախեցի գլուխս ու ձեռքս աչքերիս տարա, բայց հենց հաջորդ վայրկյանին զգացի, որ մեկը կամացուկ քաշում է թևքս.

— Մի՛ վախեցի, քեռի՛, հրեշը Ղազարին չի ուտում, հիմա ճնճղուկը կարթնացնի Ղազարին։ Լաց մի՛ լինի, քեռի՛, ազնիվ խոսք, ես տեսել եմ։

Ազնիվ խոսք, լացս գալիս էր։ Իզուր եկա այստեղ։ Ուրեմն էլ երբեք չեմ կարողանալու առաջվա պես, այս պստլիկ աղջկա պես հմայված նայել բեմին ու հավատալ։ Լաց չեմ լինելու Գառնիկ ախպոր համար, չեմ ծիծաղելու, երբ փոքրիկ եղբայրը հիմարացնի ագահ հարուստին, այլևս ինձ արևոտ չպիտի թվա կյանքը, ճոխ ու շքեղ՝ պալատականների հագուստները և թագավորի թագը՝ ոսկե։ Պիտի նայեմ այդ բոլորին ու առաջին հերթին նկատեմ, որ վարագույրը մաշված է, որ երկնքից նայողը ոչ թե լուսինն է, այլ քսանհինգ մոմանոց էլեկտրալամպ, որ տղայի փոխարեն աղջիկ է խոսում, որ թագը սովորական թիթեղ է, իսկ ծառի փոխարեն կանաչ ստվարաթուղթ։ Թյու։

Դրսում, արդեն փողոցում քայլելիս, հանկարծ մտածեցի, թե գուցե առաջ՝ մեր ժամանակ, ուրիշ էր։ Ախր որքան հիշում եմ, այն ժամանակ տիկնիկներն ավելի լավն էին, փակում ու բացում էին աչքերը, բերանով էին խոսում և հետո այնպես էին խոսում, որ հմայված լսում էի... Կողքիս նստած այն պստլիկ աղջկա նման։ Հա, իհարկե, մի տասը տարի հետո էլ այս պստլիկ աղջիկը, հավանաբար, ինձ նման կտխրի։— Չէ՛, մեր ժամանակ տիկնիկային թատրոնն ուրիշ էր,— համոզված կասի նա։ Այնինչ ինքը ուրիշ կլինի, ինչպես ես եմ հիմա ուրիշ, և ինչպես բոլորն են դառնալու ուրիշ։

Փողոցի անկյունում ծխախոտ էին վաճառում, և ես ուզեցի գնել իմ հերթական հինգ հատ գլանակը, որ կարգին տղամարդ երևալու համար ծխում էի միայն Նանարի մոտ։ Ըստ որում, առաջ, երբ նոր էի ծանոթացել, միայն երկու հատ էի առնում և աշխատում էի ծուխը ներս չտանել, որովհետև սաստիկ պտտվում էր գլուխս, ու հազը խեղդում էր ինձ։ Հետո արդեն կամաց֊կամաց սկսեցի կուլ տալ ծուխը և գլանակների թիվը հասցրի հինգի։

Ձեռքս ծոցագրպանս տարա միակ մեծ թղթադրամս հանելու նպատակով և զգացի, որ այնտեղ մի ուրիշ թուղթ էլ կա։ Զարմացած հանեցի ու ավելի զարմացա. ձեռքիս շինարարական վարչության աշխատավարձի ցուցակներից մեկն էր։ Երեսունհինգ անուն֊ազգանուն, երեսունհինգ հասցե, երեսունհինգ թիվ, երեսունհինգ ստորագրություն։ Մտածեցի, որ հարկավոր է անմիջապես վարչություն տանել, գուցե որոնո՞ւմ են։ Բայց Նանարը հիմա հավանաբար դուրս է եկել թատրոնից ու ինձ է սպասում։ Ի՞նչ անեմ։ Վաղը առավոտյան կտանեմ, վճռեցի ես, և հանկարծ տիկնիկային թատրոնի տարեց քննադատը խոսեց մեջս։ Միևնույն է, տեղ չունենք գնալու, Նանարին առաջարկեմ հայրենի քաղաքն ուսումնասիրելու նշանաբանով ստուգել ցուցակում եղած հասցեներից մի քանիսը։ Թեկուզ ձևի համար, միայն թե ստուգենք, միայն թե լիովին հանգիստ լինի խիղճս։

Նանարը կանգնած էր տրամվայի կանգառում, սակայն նրան տեսնողն անմիջապես կկռահեր, որ նա ոչ մի տրամվայի էլ չի սպասում։ Ես թաքուն, թիկունքից մոտեցա նրան ու ականջի տակ մռնչացի.

— Ո՜ւո՜ւ, մարդու հոտ եմ առնում...

Նանարը վախեցած շրջվեց, ծիծաղեց կամացուկ, հետո էլ անմիջապես լրջացավ ու բռնեց պիջակիս կոճակը.

— Ի՞նչ, դու ներսո՞ւմ էիր։

— Ը՛հը,— ասացի ես։

— Ըհը, չեն ասի, կասեն՝ այո, հասկացա՞ր։

— Ը՛հը,— պատասխանեցի ես։

— Ինձ էլ լսեցի՞ր, Ա՛րտ։

— Չէ,— ասացի ես,— մոռացել էի, որ շտապ գործ ունեմ, շուտ դուրս եկա։ Իսկ դու ի՞նչն էիր։

— Ճնճղուկը։

— Ա՜, ուրեմն այդ դո՞ւ էիր Ղազարին արթնացնելու։

— Իսկ դու որտեղի՞ց իմացար,— զարմացավ նա։

— Պստլիկ աղջիկն ասաց։

— Ի՞նչ պստլիկ աղջիկ։ Մեզ մոտ այդպիսի աղջիկ չկա։

— Ինչպե՞ս թե չկա, դահլիճում կողքիս նստած էր։

Նանարը նորից ծիծաղեց, բաց թողեց կոճակս, ու մենք քայլեցինք կանգնած ծառերի մոտով, կանգնած մարդկանց մոտով, կանգնած ավտոների մոտով, կանգնած շենքերի մոտով... Ամբողջ աշխարհում մենակ մենք էինք քայլում։

— Է, հետո՞, Ղազարը հասա՞վ արևին,— հարցրի ես։

— Չէ,— ասաց Նանարը,— բայց նա հասավ այնտեղ, ուր մարդիկ ուրախ ու երջանիկ են ապրում, և իմացավ, որ արևը ազատությունն է։

— Խելքի մոտ բան ես ասում,— Ղազարի նման աչքերս չռած՝ գլուխս տմբտմբացրի ես։— Իսկ ի՞նչ կլինի, եթե այդ Ղազարի փոխարեն ինձ տանես արևի մոտ։ Ուրիշ ժամանակ էլ ասում ես՝ սիրում եմ։

«Է՛յ, սիրո՛ւն պատանի, հեռացի՛ր անմիջապես, դու շրջապատված ես հրեշներով ու կախարդված առարկաներով, շուտ ճամփա՛ ընկիր ու գնա՝ առանց ետ նայելու, ետ չնայես՝ որքան էլ կանչեն քեզ, հրապուրեն քեզ, հմայեն քեզ, լսո՞ւմ ես, թե չէ՝ քար կդառնաս»։

«Ազնի՛վ ճնճղուկ, ինչո՞ւ են ուզում նրանք ինձ քար դարձնել։ Ախր ես ոչ ոքի վատություն չեմ արել,— Ղազարի ձայնով ասաց Նանարը,— ես ուզում եմ արևին հասնել»։

«Այդ դեպքում ճանապարհ ընկիր, օ, բարի՛ պատանի, ես կուղեկցեմ քեզ»։

— Արևի մոտ առայժմ կարիք չկա գնալու, Նանա՛ր,— ասացի ես,— իսկ եթե ուզում ես անպայման ուղեկցել, ապա տա՛ր ինձ, խնդրում եմ, Կոնդի փողոցի համար հարյուր վաթսուներեք տունը, որտեղ շինարար բանվոր Սարգիս Կյուրեղի Բաբայանն է ապրում։

— Ո՞վ է նա,— հարցրեց Նանարը

— Այս ցուցակի երեսունհինգ անուններից մեկը։ Գնանք, կպատմեմ։

Ինչ լավ է, որ ժամանակին ցրիչ եմ եղել։ Քաղաքը այնպես գիտեմ, ինչպես մեր տունը, որտեղ ի զարմանք մորս՝ աչքերս փակ էլ գտնում եմ նրա պահած քաղցրավենիքն ու չորացրած միրգը։ Գիտեմ բոլոր փողոցներն ու շատ֊շատ համարներ։ Եվ իմ կարծիքով վատ չի լինի, եթե բոլորն էլ մի քիչ ցրիչ լինեն։ Ուրիշը երկու ժամ կծեծեր սրա ու նրա դուռը, իսկ մենք, տասնհինգ րոպե էլ չանցած, արդեն համար հարյուր վաթսուներեք տան բակում էինք։ Նանարը մնում է մուտքի մոտ, իսկ ես սեղմում եմ առաջին հարկի բնակարանի զանգի կոճակը և դռների մեջ հայտնված բարձրահասակ երիտասարդին հարցնում, թե որտեղ է ապրում Սարգիս Բաբայանը։

— Այստեղ էր ապրում, նե՛րս մտեք, ես նրա տղան եմ,— որոտում է երիտասարդը։

— Ինչպե՞ս թե ապրում էր, ինչ է, տեղափոխվե՞լ է։

— Հա,— երիտասարդի դեմքը մռայլվում է ու մի տեսակ կծկվում,— տեղափոխվել է հերս, երկու ամիս առաջ... մեռավ։

Սպասի՛ր, խե՞նթ է, ինչ է այս մարդը, թե՞ ծաղրում է ինձ։ Ինչպե՞ս թե մահացել է երկու ամիս առաջ, երբ այս ամսին աշխատավարձ է ստացել շինարարական վարչությունից։ Ես տարակուսած մեկ ձեռքիս ցուցակին եմ նայում, մեկ այդ երիտասարդին ու նորից լրիվ կարդում եմ անունը, ազգանունը, հայրանունը, հասցեն։

— Հա, իմ հերն է, իսկ Դուք ի՞նչ գործով եք եկել։

— Ձեր հայրն աշխատել է շինարարությունում,— նրա հարցը անպատասխան եմ թողնում ես։

— Շինարարությունո՞ւմ։ Հա, անցյալ տարի մի ամիս պահակ աշխատեց։ Հետո դուրս եկավ։ Ութ ամիս պառկած էր տանը։

Բակի ընդհանուր մուտքի մոտ ես բռնում եմ Նանարի ձեռքը և երևի դողում եմ, որովհետև նա հարցնում է վախեցած.

— Ի՞նչ պատահեց, Արտա՛կ։

Ես իսկապես դողում եմ ու փախչելու տրամադրություն եմ զգում։ Փախչել, ուր կուզի լինել, փախչել, գնալ, կորչել, հերն էլ անիծած, սա՞ ինչ բան է, այսպես ո՞նց կլինի, ո՞նց կարելի է ապրել, ո՞նց կարելի է ապրել։

— Սպասի՛ր, Արտա՛կ, ախր ես չեմ կարող վազել քո ետևից։

Նանարն իմ կողքին է։ Ու ես հանգստանում եմ մի քիչ։ Ես նրան բացատրում եմ, թե ինչ է կատարվել։ Ես նրան բացատրում եմ մի քանի անգամ, որպեսզի նա հասկանա, թեև համոզված եմ, որ նա չի հասկանա ամեն ինչ, որ նա չի տեսնի ամեն ինչ, ինչպես ես մինչև հիմա չէի տեսնում, ինչպես այն պստլիկ աղջիկը չէր տեսնում մազոտ ձեռքը։ Ես նրան ասում եմ, թե հրեշավոր, աներևակայելի բան է կատարվել. պարզվել է, որ մի մարդ, բարի հայացքով, լայն ծնոտով, շատ֊շատ քաղաքավարի, բարեկիրթ շարժուձևերով մի մարդ փաստորեն ինքը չէ, ուրիշ է, ուրիշի ժպիտ է գողացել, ուրիշի շարժուձև է գողացել, ուրիշի աչքեր է գողացել և ժպտալով սկսել է խաբել ինձ, խաբել մարդկանց, խաբել աշխարհին։

— Չի կարող պատահել։

Ես չգիտեմ, Նանարը ինձ հանգստացնելու համա՞ր է ասում, թե պարզապես կասկածում է։ Բայց ես բռնում եմ նրա նետած շյուղից, ու որովհետև նախկին ցրիչ եմ, ու որովհետև գիտեմ, որ բոլոր կասկածելի հարցերը տնային լիազորի մոտ կարելի է պարզել, ետ եմ դառնում։

Տնային լիազորը, ավելի ճիշտ, լիազորուհին, որ ակնոցը թելով ականջին կապած տարեց մի կին է, թքոտած մատով շրջում է գունաթափ մատյանի էջերն ու մատը սահեցնում տողերի և փոստանիշների վրայով։

— Ահա,— ասում է նա,— ես հո ձեզ չե՞մ խաբում։ Մենք ուրիշ Սարգիս Բաբայան չունենք։ Ահա,— ասում է նա,— տեսե՛ք, դուրս եմ գրել։

Փողոցում մի տաք կաթիլ է ընկնում երեսիս, ու ես ակամա վերև եմ նայում։ Երկինքը մութ֊մութ է, միայն մի տեղ ամպե վարագույրը քիչ բացվել, մի քանի աստղ է ցույց տալիս, որոնք լուսատտիկների պես վետվետում են, և լուսինն է քարացել, կանգնել նրանց մոտ այնքան տգեղ, այնքան անբնական, ասես տիկնիկային թատրոնի քսանհինգ մոմանոց էլեկտրալամպը լինի։

— Ուզո՞ւմ ես վազենք,— ասում է Նանարը։

Ու մենք քայլում ենք Կոնդի փողոցն ի վար։ Մի էլեկտրասյան մոտ կանգնում, կռացած, անձրևից պաշտպանվելով, նայում եմ ռոճկացուցակի մյուս ազգանունները, հասցեները։ Պետք է ստուգել բոլորը, ստուգել ամենայն մանրամասնությամբ, ամենայն բծախնդրությամբ։ Էլ չարժե տուն գնալ։ Ընկերոջս մոտ կմտնեմ ու կվերցնեմ նրա հեծանիվը, այդպես արագ կլինի։ Ուրեմն այստեղ պետք է բաժանվենք։

— Դե, դու տո՛ւն գնա, Նանա՛ր,— ասում եմ ես։

— Չէ, առաջ դո՛ւ գնա, հետո՝ ես,— ասում է նա։

Դա մեր հանդիպումների ամենօրյա վերջաբանն է։ Միշտ մի տասը րոպե էլ այդ մասին ենք խոսում, թե ով պետք է առաջինը շրջվի։ Բայց այսօր ես ինձ կորցնում եմ։

— Դե, հերիք է,— բղավում եմ ես,— գնա՛։

Ու առանց նրան սպասելու աջ եմ թեքվում, իջնում Լենինյանով։ Իջնում եմ սկզբում արագ, բարկացած, կնճռոտված, հետո կամաց֊կամաց դանդաղեցնում եմ քայլերս ու ետ եմ նայում։ Նանարը չկա։ Պատկերացնում եմ նրան միայնակ ու տխուր քայլելիս անձրևի տակ, ու սիրտս ճմլվում է, կանգնում եմ մի պահ։ Ինչո՞ւ կոպտեցի նրան, ի՞նչ էր արել Նանարը։ Ու ատելությունս, որ մինչ այդ կորչում էր դեմքիս կնճիռներում ու քայլերիս մեջ, լցվում է սիրտս, ուռճանում, դառնում է նրանց դեմ, ովքեր խլում են մարդու հավատը և թույն են լցնում հոգին։

Ի՞ՆՉ ԱՆԵՄ, ԸՆԿԵ՛Ր ՍԱՐՅԱՆ

Երկփեղկ պատուհաններով ու ծանր վարագույրներով աշխարհից անջատված այս սենյակում էլ անդորր չկա։ Պատի մյուս կողմում ջրհորդանները իրենց աղմկոտ համերգն են սկսել ու այնպես են դողում, այնպես են փրփրում, ասես որոշել են երկինքը քամել իրենց միջով, վերջացնել երկինքը։

— Հը, ի՞նչ կա, Լևոնյա՛ն։

Սարյանը առանց գլուխը բարձրացնելու տալիս է այդ հարցը։ Ձախ ձեռով ինչ֊որ մի անորոշ շարժում է անում, որ հավանաբար նշանակում է՝ նստի՛ր, իսկ աջով շարունակում է գրել արագ֊արագ, շրթունքներն ամուր սեղմած։ Ես գիտեմ, որ նա հենց այդպես տվեց այդ հարցը և բոլորովին էլ պատասխանի չի սպասում։ Դրա համար էլ չեմ պատասխանում, որպեսզի չխանգարեմ նրան, ու պատուհանին մոտենալով՝ վարագույրի ճեղքից փողոց եմ նայում, որտեղ տեր ու տնօրեն է անձրևը։ Մարդիկ կորցրել են իրենց բնական կեցվածքը. ոչ մի ձիգ կերպարանք, ոչ մի հպարտորեն բարձրացված գլուխ, ոչ մի սիգաճեմ քայլվածք։ Քայլում են կծկված, գլուխներն ուսերի մեջ, ցատկելով անցնում են ջրափոսերը, ատելությամբ նայում ավտոմեքենաներին, որոնք, հսկայական միջատների պես լուսե բեղիկները շարժելով, սլանում են խուլ թշշոցով՝ ջրի հովհարաձև շատրվաններով շրջապատված։ Ու մարդիկ խուճապահար փախչում են այդ շատրվաններից, անցնում են պատերին քսվելով, մինչև որ առաջին իսկ ջրհորդանը նրանց դեպի փողոց է հրում։ Չկա ոչ մի նորաձև հագուստ, ոչ մի փետրավոր գլխարկ, ոչ մի գույն, որ արև օրը կարող է գերել մարդկանց։ Ամեն ինչ հավասարեցրել է անձրևը, իրար խառնել գույները, գորշացրել ու թրջել աշխարհը, բոլոր մարդկանց նմանեցրել իրար ու քրքջում է իր հարյուրավոր ջրհորդաններով։

— Ի՜նչ անձրև է։

Ես ցնցվում եմ և ուզում եմ ետ քաշվել պատուհանից, բայց նա աջ ձեռքով սեղմում է ուսս ու ինքն էլ նայում իմ կողքից։

— Փառահեղ անձրև է,— ասում եմ ես՝ ուսիս իմ դասախոսի ձեռքի ծանրությունն ու ջերմությունն զգալով ու դրանից մի քիչ երջանկացած։

Սարյանը մտախոհ շարժում է գլուխը, կարծես հավանություն է տալիս, ապա ասում է այնպիսի մի ձայնով, որ կարծես ոչ թե ինքը, այլ իր հողագործ հայրն է խոսում։

— Միայն թե համը չհանի։ Սերմերը կփտեն հողում։

Հետո, շարունակելով սեղմել ուսս, ինձ դեպի բազմոցն է տանում, նստեցնում է, ինքը մոտենում է դռանը, քարտուղարուհուն կարգադրում առաջնորդողը մեքենագրուհուն հանձնել ու ոչ ոքի չթողնել ներս։ Ապա գալիս, նստում է իմ կողքին, նայում է քիչ կկոցած, կապույտ աչքերով։

— Դե՞, ի՞նչ նորություն կա, ընկե՛ր Լևոնյան, պետական քննությունները հանձնեցի՞ր,— ու դարձյալ առանց սպասելու, որ ես պատասխանեմ, որովհետև ինքը, մեր կուրսի գիտական ղեկավարը լինելով, քաջ գիտե այդ բոլորը, շարունակում է,— շրջկոմում ինչպե՞ս են գործերդ, հեղափոխություն մտցնո՞ւմ ես պիոներական աշխարհում,— հետո հանգցնում է աչքերի ծիծաղը, ու ես նկատում եմ, որ նրա աչքերը բոլորովին էլ կապույտ չեն, այլ պարզ, անամպ երկնքի են նման։

— Բոլոր փաստերը ճիշտ էին, ընկե՛ր Սարյան,— ասում եմ ես։

— Պատմի՛ր ամեն ինչ, ամենայն մանրամասնությամբ, աշխատի՛ր ոչ մի մանրուք աչքաթող չանել։

Հեշտ է ասելը՝ պատմի՛ր, երբ քեզ լսում է դասախոսդ և այն էլ Սարյանը, որ առաջին հայացքից թվում է, թե ավելի շուտ նախադասությունները մաքուր հայերենով և քերականորեն ճիշտ արտասանելուդ է հետևում, քան պատմածիդ բովանդակությանը։ Ես աշխատում եմ մաքուր խոսել, բայց չի ստացվում, չեմ կարողանում մտքիս հետևել, ջղայնանում եմ, մտքումս թափ եմ տալիս ձեռքս ու որոշում պարզապես խոսել։ Ինչ ուզում է թող լինի։ Բայց չէ, նա չի ընդհատում ինձ, չի ուղղում, միայն իմ պատմածին զուգահեռ դեմքն ավելի ու ավելի է կնճռոտվում, և աչքերը դառնում են կապույտ֊կապույտ։ Ես նրան պատմում եմ շինարարական վարչությունում տեղի ունեցած ապօրինությունների մասին, նշում, որ հանցավոր կապերի մեջ մտնելով աշխղեկների, գլխավոր հաշվապահի ու գանձապահի հետ՝ Վեզիրյանը աշխատանքի կեղծ կարգագրեր է ստորագրում, մոտ քառասուն մարդու անունով աշխատավարձ բաց թողնում ու յուրացնում այդ գումարը, որ... Բայց Սարյանը այստեղ ընդհատում է ինձ.

— Ի՞նչ մոտ, ի՞նչ մոտ, այդպիսի փաստերը «մոտ»֊ով չպետք է բերել։

— Երեսունութ,— ուղղում եմ ես։

— Հետո՞։

Բացատրում եմ, որ եղել եմ բոլոր բանվորների տներում, ստուգել անձամբ, այդ երեսունութից մի մասը ինչ֊որ մի ժամանակ աշխատել է շինարարությունում, հետո այս կամ այն պատճառով այլ տեղ է փոխադրվել, բայց աշխատավարձի ցուցակներում շարունակել է գոյություն ունենալ։ Իսկ մի քանիսն էլ պարզապես աշխղեկների վարչության պետի, հաշվապահի ու գանձապահի բարեկամներն են ու նրանց ընտանիքի անդամները, որոնք շինարարության հետ բացարձակապես ոչ մի կապ չունեն։ Երբ նկարագրեցի, թե ուսումնասիրության ժամանակ պարզվեց, որ աշխատավարձի ցուցակներում որպես կռունկավար հանդես է գալիս հաշվապահ Զալիբեկի յոթանասունամյա զոքանչը, իսկ որպես հողափոր բանվոր՝ աշխղեկ Սոլախյանի քրոջ յոթամյա տղան, սպասում էի, թե Սարյանը կծիծաղի, բայց նա կարմրեց զայրույթից, կիտեց հոնքերն ու սկսեց աջ ձեռքով նյարդայնացած թմբկահարել սեղանը.

— Հետո՞, հետո՞...

Ես թվեցի էլի մի քանի փաստ։ Շինվարչությունում նյութական արժեքների, շինանյութի խիստ հաշվառում չի տարվում, տասնապետերը վերցնում են այնքան, ինչքան ուզում են, մի շարք նյութեր էլ չեն ստացվել, սակայն չգիտես որտեղից ձեռք են բերվել և օգտագործվել։ Կամայականություններ շատ են թույլ տրվում, միևնույն աշխատանքի համար տարբեր մարդկանց վարձատրում են տարբեր չափով.

— Հա, մի փոքրիկ փաստ էլ հիշեցի,— ասացի ես,— շինվարչության պետը անցյալ ամսին կարգադրել է ներկարարների բրիգադիրի աշխատավարձը կտրել երեսուն տոկոսով և նրան զրկել պարգևատրումից՝ աշխղեկի հետ վիճելու համար։ Ըստ որում՝ իրավացի է եղել բրիգադիրը։

Սատանան դրդեց ինձ այդ չարաբաստիկ փաստը «փոքրիկ» անվանելու։ Սարյանը թափով բարձրացավ աթոռից ու ողջ զայրույթը, որ հավանաբար կուտակել էր նրա հոգում իմ պատմածը, ուղղեց ինձ։ Ես նրան դեռ երբեք այդքան վշտացած չէի տեսել և ավելի շատ զարմացա, քան վիրավորվեցի։

— Ուրեմն ապօրինություն կատարելը փոքրիկ փաստ է, հա՞, ընկե՛ր Լևոնյան, ուրեմն աշխատավոր մարդուց նրա ազնիվ վաստակը խլելը, նրան տնտեսական տեռորի ենթարկելը, նրան վշտացնելը, նրա հոգում անվստահություն սերմանելը ընդամենը փոքրիկ փաստ է, հա՞։ Եվ դա ասում է իմ ուսանո՞ղը։ Իսկ դու գիտե՞ս, որ դա շատ ավելի ցավալի բան է, քան թե, քան թե քո այդ շինանյութի գողությունը։ Այո, այո, և դու հենց այդ մասին պետք է գրես։ Թեև, թեև արդեն կասկածում եմ, թե դու կկարողանաս արդյոք գրել այնպես, ինչպես հարկն է։ Այո, այո, թո՛ւյլ տուր կասկածել... Իսկ այդ Վեզիրյանն էլ պտուղ է, ճառեր է ասում կոնֆերանսներում...

Չէ, փոթորիկն անցավ...

Ես նրան համարյա չեմ լսում։ Կախել եմ գլուխս ու մտածում եմ, ահա, Վեզիրյանը մեկի հոգին էլ պղտորեց, մեկի հոգին էլ լցրեց թույնով ու նրան ստիպեց ասել այնպիսի խոսքեր և ասել այնպիսի տոնով, որի համար շատ չանցած զղջալու է և իր վրա զայրացած՝ աշխատելու է դուրս գալ դրությունից։ Ու դա նրան ավելի է տանջելու, քանի որ բնավորությամբ զգայուն ու բարի մարդ է։ Այդ հո ես լավ գիտեմ։ Արդեն չորս տարի է, ինչ մեր դասախոսն է Սարյանը, մի մարդ է, որ կարող է մանկան պես հուզվել ուրիշի վշտի համար, ուրախանալ ուսանողի գտած մի լավ վերնագրով, մի հարմար ածականով, լրագրային մի փոքրիկ ինֆորմացիայի համար։ Նա խոսում է, իսկ ես հիշում եմ, թե որքան ընկճված ու տխուր էր նա, երբ մեկ ամիս առաջ վերադարձել էր շրջանները կատարած գործուղումից։ Ինչպես սովորաբար լինում է նման դեպքերում, խմբագրությունում այդ օրերին բոլոր շշուկների թեման խմբագրի տրամադրությունն էր։ Հազար ու մի տեսակ ենթադրություններ ու կռահումներ էին արվում, մինչև որ խմբագրի տեղակալը, որ գործուղման ընթացքում խմբագրի հետ էր եղել, պատմեց եղելությունը։

Լեռանային հեռավոր մի շրջանում Սարյանը այցելում է շրջկենտրոնի միջնակարգ դպրոց։ Անմիջապես իր շուրջն է հավաքում երեխաներին ու սկսում է զրուցել, կատակել նրանց հետ։ Նրա հայտնի թուլություններից մեկն էլ դա է։ Չթաքցրած բավականությամբ հետաքրքրվում է նրանց առաջադիմությամբ և ապա պահանջում, որ յուրաքանչյուրը առանձին֊առանձին պատմի իր այսպես կոչված կենսագրությունը. ովքեր են ծնողները, որտեղ են աշխատում, ինչ եղբայրներ ու քույրեր ունեն, ինչպես են նրանց անունները, ինչ գրքեր են կարդում...

Հերթը հասնում է մի տասներկուամյա աղջկա։

— Անունդ ի՞նչ է, սիրո՛ւն աղջիկ,— հարցնում է Սարյանը։

— Հասմիկ,— ասում է աղջիկը։

— Հրաշալի անուն է, այդպիսի անուն ունեցողը լավ պետք է սովորի։ Իսկ դո՞ւ ինչպես ես սովորում։

— Գերազանցիկ է,— հուշում են այս ու այն կողմից։

— Շատ֊շատ ուրախ եմ, ապրե՛ս,— ուրախանում է Սարյանը, և ընդհանրապես այնքան նրբանկատ ու զգայուն այդ մարդը, իր տարերքի մեջ լինելով, հանկարծ տալիս է մի հարց ևս, որը նրա տառապանքի սկիզբն է դնում։

— Այ, այդ մեկը լավ չէ,— ասում է նա,— տեսնում եմ, որ կոշիկիդ ներբանը պոկված է և կախվել է շնիկի լեզվի պես։ Խնդրում եմ իմ կողմից հայրիկիդ ասես, որ մեկ֊երկու հատ մեխ խփի, հա՞։

Ու հանկարծ աղջկա աչքերը արցունքով են լցվում, հեկեկում է նա և ձեռքերով դեմքը ծածկած փախչում դասարանից։ Սարյանը գունատվում է։

— Ի՞նչ պատահեց, ինչո՞ւ հեռացավ, մի՞թե ես վիրավորեցի նրան,— շփոթված հարցնում է նա հավաքվածներին։

Ու աշակերտները իրար ընդհատելով ու լրացնելով, բացատրում են, որ Հասմիկը հայր չունի, որ նրա հայրը զոհվել է երկու շաբաթ առաջ հանքերում, երբ փորձել է փրկել փլուզումի հետևանքով հողի տակ մնացած իր ընկերոջը։

Շփոթահար, ընկճված Սարյանը խնդրում է փնտրել աղջկան, բայց նրան ոչ մի տեղ չեն գտնում։ Եվ վերադառնում է հյուրանոց։

«Ամբողջ օրը նա ոչ մի տեղ դուրս չեկավ,— պատմում էր խմբագրի տեղակալը,— նրա մոտ եկան ընկերները, որոնց հետ միասին սովորել էր ինստիտուտում և որոնց շատ էր սիրում, սակայն նա հայտարարեց, թե հիվանդ է և համարյա հասկացրեց, որ ուզում է մենակ մնալ։ Երկար ժամանակ մռայլված քայլում էր սենյակի մի անկյունից մյուսը՝ գլուխը վշտացած օրորելով ու անձայն շարժելով շրթունքները։ Ես փորձեցի մխիթարել նրան, ասացի, որ մի առանձին բան չի եղել, որ դա սոսկ թյուրիմացություն է. որտեղի՞ց կարող էր ինքն իմանալ՝ հայր ուներ այդ աղջիկը, թե ոչ։

— Այ, հենց հարցն էլ այդ է, է՛,— խմբագիրը կանգ առավ ու աջ ձեռքի ծալված ցուցամատով սկսեց ամուր խփել պատին,— հարցն այդ է, է՛։ Եթե մի բան չգիտես, ինչո՞ւ ես հարցնում, ինչո՞ւ ես հետաքրքրվում։ Պետք է, որ զգայի, է՜, պետք է, որ ես զգայի, է՜, ախր այնքան տխուր աչքեր ուներ այդ աղջիկը,— ու այդ ասելիս նրա աչքերը արցունքով էին լցվել։

Հետո հանկարծ վճռեց գնալ, գտնել Հասմիկին։ Զանգահարեց ինչ֊որ տեղ, երևի դպրոցի դիրեկտորին, իմացավ հասցեն և ինձ էլ ստիպեց ուղեկցել իրեն։ Սակայն մինչև Հասմիկենց տուն գնալը խանութ մտավ, իրեն կորցրած գնեց, ինչ որ տեսնում էր՝ չմտածելով՝ դրանք համապատասխա՞ն էին աղջկա տարիքին, թե ոչ։ Մի մեծ արջուկ գնեց ու էլեկտրական գնացք, հավանաբար տասնյոթ տարեկանի մի ծաղկավոր զգեստ գնեց ու լաքե փայլուն կոշիկներ, ռետինե մի մեծ գնդակ գնեց ու գույնզգույն ժապավեններ և նույնիսկ փուչիկներ գնեց մի քանի հատ։ Խնդրեց հաշվել արժեքը, փորփրեց բոլոր գրպանները, դրամը չբավականացրեց, շփոթված այս ու այն կողմ նայեց և ապա ինձ խնդրեց իրեն տալ մոտս եղած ողջ գումարը։ Վարորդից էլ փող վերցրեց ու վաճառողի զարմացած, ապշահար հայացքի տակ, ասես տենդով բռնված, գնեց կոնֆետներ ու խմորեղեն, ինչ֊որ գեղեցիկ տուփեր ու պահածոներ... Ու նոր միայն մենք գնացինք Հասմիկենց տուն։

Թեև առավոտ շուտ Երևան էինք վերադառնալու, բայց նա մինչև ուշ գիշեր չհեռացավ Հասմիկի մոտից։ Երկար զրուցում էր հետը, իր երեխաներից էր պատմում։ Ու ինքն էլ քնեցրեց։ Նստել, նայում էր դեմքին, հետո ես տեսա, որ թաքուն ինչ֊որ բան է դնում նրա բարձի տակ։ Հավանաբար գնումներից մնացած դրամը։ Իսկ երբ հրաժեշտ էինք տալիս, բավականաչափ չոր, որպեսզի հանկարծ սենտիմենտալ չերևա ու որպեսզի կարողանա թաքցնել անասելի հուզմունքը, Հասմիկի մորն ասաց.

— Տիկի՛ն, ես ինքնակոչ ինձ Ձեր աղջկա հորեղբայրն եմ համարում, այսինքն՝ մի մարդ, որ ինչ֊որ պատասխանատվություն ունի նրա ապագայի համար։ Այսքանը, ահա այսքանը...»։

— Դե, հիմա գնա՛ ու գրի՛ր, վաղը ուղիղ ժամը մեկին ֆելիետոնը սեղանիս պետք է լինի։— Խմբագիրը ձեռքը կրկին ուսիս էր դրել, և նրա աչքերը բաց երկնագույն էին։— Չաշխատես մի մի սիրուն խոսքի կամ սրամիտ արտահայտության համար աղավաղել կամ չափազանցնել փաստերը։ Թող սիրուն չլինի, թող ճիշտ լինի։ Դե, գնա՛, ի՞նչ ես կանգնել, կարծում ես՝ ես ուրիշ գործ չունե՞մ...

ՄԻ ՓՈՔՐԻԿ ՈՒՐԱԽՈՒԹՅՈՒՆ

Մեծ, կարմիր շենքերի կողքին, կավե պարսպի նման տներ կան դեռ, հողե միհարկանի տներ, տխուր, վանդակաճաղ աչքերով, փոս ընկած, կանաչ կտուրներով ու լայն չռած հենակներով։ Մարդ կարող է մի քանի անգամ անցուդարձ անել այդ տների կողքով ու որևէ անցուղի չտեսնել։ Այնինչ անցուղի կա, կա մի փոքրիկ, նեղ ճանապարհ, որը մի քանի մետրի վրա մերթ աջ ու մերթ ձախ թեքվելով դուրս է գալիս ուղիղ այն տան առջև, որտեղ ապրում է Նանարը։ Ես, որ տարիներ շարունակ կամքի մեծ լարումով կարողացել եմ որևէ բանաստեղծություն չգրել, զինաթափ եմ եղել այդ պստիկ, կավե փողոցի առջև և մի քանի անգամ գնալ֊գալուց հետո, քաղաքատնտեսության դասին, ի ամոթ ինձ, գրել եմ։

Իմ նեղ, մթին, փոքրիկ փողոց
Ինչո՞ւ այդպես սիրում եմ քեզ,
Ինչո՞ւ սիրտս նետված փողոց
Միշտ կարոտով հիշում է քեզ...

Եվ այլ, նույն տոնով էլի երկու քառյակ, որտեղ փաստերը զզվելիորեն կեղծելով հայտարարել եմ, թե արդեն հոգնել եմ մեծ քաղաքների ժխորից, ասֆալտապատ պողոտաներից ու վառ լուսավորված ռեստորաններից և փիլիսոփայի ու պճնամոլի իմ հոգով, քարավանի մեղմ ղողանջի տակ միայնություն ու անդորր եմ որոնում այս փողոցում։

Սուտ։ Ավելի ցեխոտ ու անտանելի փողոց աշխարհում չկա, և ես կյանքումս երբեք երկրորդ անգամ չէի անցնի այս ճանապարհով, եթե Նանարը չլիներ։ Բայց Նանարը կա, կա իմ Նանարը։ Դրա համար էլ հլու֊հնազանդ կանգնել եմ հիմա անկյունում, ցեխի մեջ ու երկտարեցի աշակերտի անփութությամբ շուրթերս ուռցրած, սուլում եմ պայմանական ազդանշանը։

— Սիրուններ, միք նեղենա...

Այսօր ինչ֊որ չի ստացվում։ Եվ, այն է, փորձում եմ երկրորդ անգամ ձգել «սիրուններ», երբ մեկի ծանր ոտնաձայնը լռեցնում է ինձ։ Կանգնում եմ մեջքով ու սպասում, որ անցնի։ Նորից եմ ուռցնում շրթունքներս ու նորից ոտնաձայն։ Թյու, ոնց որ Աբովյանում կանգնած լինես։ Այսքան էլ երթևեկությո՞ւն։ Բայց եթե միայն գան ու անցնեն, էլի ոչինչ, դրանով չեն բավարարվում, յուրաքանչյուրն աշխատում է մի լավ նայել դեմքիս։ Մի՞թե արտաքինս այդպես կասկածելի է, չեմ հասկանում։ Ես շրջվում եմ, իսկ անցորդները, հատկապես տարեց կանայք, մի քանի քայլ անցնում, ետ են դառնում և ուշադիր դիտում ինձ։ Թեքում եմ գլուխս՝ մյուս կողքից են անցնում։ Կախում եմ. կանգնում սպասում են այնքան, մինչև որ համբերությունից դուրս գամ, և ես էլ համառորեն, զայրացած իրենց նայեմ։ Իսկ կողքի դարպասի ետևում իմ ամենամեծ դժբախտությունն է ապրում՝ կարմիր վզկապով։ Շրջկոմում է տեսել, դպրոցում, թե՞ ինչ֊որ հավաքույթում, չգիտեմ, բայց ճանաչում է ու կարծես անգիր գիտի իմ չվացուցակը։ Հենց փողոց եմ մտնում, դարպասից դուրս է գալիս ու պիոներական պատիվ բռնելով՝ բացականչում.

— Բարև ձեզ, ընկեր Լևոնյան։

Հետո տեղավորվում է իրենց պատշգամբում ու այնտեղից, ինչպես հետախուզական դիտակետից, կրակի տակ պահում փողոցը։ Դե, ես էլ հո չե՞մ կարող նրա աչքի առջև ուռցնել շրթունքներս ու սիրուններին խնդրել, որ չնեղանան։ Պիոներ֊դպրոցական բաժնի վարիչի իմ ողջ հեղինակությունը սուլոցիս նման հօդս կցնդի։ Մնում է մի ելք, որին և դիմում եմ։ Ետ եմ դառնում մինչև փողոցի ծայրը, այնտեղից լուրջ և անփույթ քայլում եմ ներքև և սուլում եմ առանց կանգ առնելու, ասե թե սուլողը ես չեմ։ Եվ... ահա, վերջապես պատուհանի սպիտակ վարագույրի վերևում հայտնվում է Նանարի դիմանկարը, իսկ քիչ անց նրա ոտնաձայնն է լսվում փայտե սանդուղքի վրա։

Մենք համարյա պատին քսվելով անցնում ենք իմ երգած նեղ, մթին, փոքրիկ, անիծյալ փողոցը ու ես ասում եմ նրան.

— Նանար ջան, ներիր երեկվա համար, հա՞։

Նանարը ոչինչ չի ասում, բայց նրա պայծառ, ժպտուն աչքերը արդեն պատասխանն են։

— Ի՞նչ եղավ,— հարցնում է նա։

Ես նրան պատմում եմ ամեն ինչ ու արտասանում ֆելիետոնս, կյանքումս առաջին անգամ գրած ֆելիետոնը, որ այսօր ժամը տասնմեկին խմբագրի սեղանին դրեցի։ Նանարը հրճվում է, երբ ես նկարագրում եմ, թե ինչպես խմբագիրը, կարդալուց հետո, ինձ որևէ բան ասելու փոխարեն՝ կանչեց պատասխանատու քարտուղարին, կարգադրեց նյութը տպարան ուղարկել և նախատեսել կիրակնօրյա էջի համար։

— Ջան,— ծափ է տալիս Նանարը և անմիջապես հարցնում է տագնապով.

— Արտակ, իսկ դու չե՞ս վախենում։

— Ումի՞ց,— ծիծաղում եմ ես,— բոլոր փաստերը ճիշտ են։

— Չգիտեմ,— ասում է Նանարը,— վախենում եմ քեզ համար...

Ու հանկարծ որոշում եմ թևանցուկ անել Նանարին, առաջին անգամ օրը ցերեկով։ Նա ձեռքը ետ է քաշում, բայց ես բռնում եմ ամուր։ Կարմրում, կախում է գլուխը, շշնջում.

— Վայ, ամոթ է, կտեսնեն։

— Դե, թող, դու էլ, ամոթ է, ամոթ է, ինչո՞ւ է ամոթ,— բարկանում եմ ես,— հերիք է, էլի, տեսնում են՝ թող տեսնեն, կարծես թե...

— Խոսքս չվերջացրած, էլեկտրական հարված ստացողի պես, ես եմ ձեռքս փախցնում Նանարի թևի տակից ու մի քայլ ետ եմ ընկնում։ Մյուս մայթից, ուղիղ մեր դիմացից գալիս է եղբայրս՝ Բաբկենը։ Չի նայում, բայց գիտեմ, որ տեսել է, քմծիծաղ է տալիս ու ձախ ձեռքը թաքուն կողքին բռունցք արած սպառնում է. այսինքն՝ «այդ են քո ժողովները, հա՞, թաքուն֊թաքուն ման ես գալիս»։

— Ի՞նչ պատահեց,— վախեցած կանգ է առնում Նանարը։

Ես շփոթված գլխով ցույց եմ տալիս Բաբկենին։

— Եղբայրս է,— ասում եմ։

Հիմա էլ Նանարն է ցնցվում, քիչ է մնում լաց լինի։

— Տեսա՞ր,— ասում է,— ժամանակ գտար։ Քաջիս նայեք։ Տեսնում են, թող տեսնեն...

Նա այնքան նման է կրկնում իմ խոսքերը, որ ես քրքջում եմ։ Իսկական դերասանուհի է, է՜։ Նանարը չի դիմանում, ինքն էլ է ծիծաղում կամացուկ, ու ես առիթից օգտվելով այս անգամ ամենայն վճռականությամբ բռնում եմ նրա թևը։

Դե հիմա ով ուզում է թող տեսնի։

— Եկ թատրոնի տոմս վերցնենք, հը՞,— առաջարկում եմ ես,— կամ կինո գնանք։ Որն ուզում ես։

— Չէ, թատրո՛ն չէ, թատրո՛ն չէ,— անմիջապես հրաժարվում է Նանարը։— Կինո գնանք։

Նա այնքան արագորեն է հրաժարվում թատրոնից, որ ես ակամա բարկանում եմ։ Իսկ ինչո՞ւ չի ուզում, գուցե վախենում է, որ իր ծանոթ դերասանները տեսնե՞ն մեզ։ Եթե որևէ բան չկա, ինչո՞ւ է խուսափում։ Ի՜նչ... Նանարը։ Չէ, հիմար բաներ եմ մտածում։ Կամ գուցե ուրիշ պատճառ կա... Ու մեկ էլ նկատում եմ, որ գարնանային այս խոնավ օրը Նանարի ոտքերին բոկոտիկներ են։

— Ոնց ուզում ես,— ասում եմ ես։

Ինչպես մինչև հիմա չէի նկատել, որ նա բոկոտիկներ է հագնում։ Հա, ասենք կրկնակոշիկների մեջ ո՞նց կարող էի տեսնել, իսկ մենք ե՞րբ ենք մի այնպիսի տեղ գնացել, որտեղ հարկ լիներ հանել կրկնակոշիկները։ Ես թաքուն նայում եմ նրա փոքրիկ ոտքերին, կրկնակոշիկների մուգ հետքերով երիզված նրա խունացած բոկոտիկներին, որոնք կարծես գարնանային ջրերի պայծառությունից ամաչելով, զգուշորեն չոր տեղեր են որոնում ասֆալտին, ու ավելի եմ սեղմում իմ Նանարի թևը։

Երբեք իրենց տան մասին չի պատմում, երբեք չի տրտնջում, թեև գիտեմ, որքան ծանր է նրա համար, թեև գիտեմ, որ իր փոքրիկ աշխատավարձով են ապրում ինքն ու մայրը։ Միայն մի անգամ ասաց, որ վեց տարեկան է եղել, երբ զրկվել է հորից։ Ինքը համարյա թե չի հիշում նրան, աղոտ, շատ աղոտ տեսնում է միայն նրա փոքրիկ տախտակե կրպակը փոքրիկ հրապարակում, որտեղ Շատախցի վարսավիր Գրիգորը՝ միշտ մի քիչ հարբած ու աշխարհի բոլոր վարսավիրների պես միշտ մի քիչ շատախոսելով՝ գրկում, սափրում էր օտար մարդկանց գլուխները։ Հետո, երբ ավարտում էր գործը, փոքրիկ Նանարին ուսին էր դնում ու լայն քայլերով, թեթևակի օրորվելով, գլուխը քիչ թեքած, ինչ֊որ տխուր երգ մրմնջալով քայլում էր դեպի իր կավե տունը՝ նեղլիկ փողոցի ծայրին։ Օրվա վաստակը խանութ էր ուղարկում, գինի և ուտելիք բերել տալիս, բարձր ձայնով կանչում հարևաններին ու սկսում քեֆ անել՝ Նանարին ծնկին դրած։ Խմում էր պղտոր գինին ու պղտորված աչքերը աղջկան հառած, հառաչում կամացուկ.

— Էխ, Նանոս, տղա տի էղնեիր, երթայինք փրկեինք մեր երկիր անօրեններից։ Էխ...

Հոր մահից հետո մայրը չամուսնացավ այլևս, երկու տեղ հավաքարարի գործ էր անում ու պահում աղջկան։

Հիմա էլ աղջիկն է պահում մորը։ Իմ այս փոքրիկ Նանարը։ Ինքը չի ասել, բայց ես գիտեմ, տեխնիկում է գնացել նրա համար ախր, որ թոշակ ստանա, որ մայրը գոնե մի տեղ աշխատի միայն։

Լենինի հրապարակի մոտ ես ձեռքս ճակատիս եմ խփում։

— Տես, ո՞նց էի մոռացել, Նանար։

— Ինչը՞,— անհանգստանում է նա։

— Այսօր քրոջս ծննդյան օրն է,— ասում եմ,— առավոտյան կպավ ու կպավ, թե մի նվեր առ։ Ի՞նչ անեմ։

— Իսկ փող ունե՞ս,— հարցնում է Նանարը ու ձեռքն արագորեն գրպանն է տանում։— Ես մի քիչ...

Ես բռնում եմ նրա ձեռքը։

— Հարցը փողը չէ։ Այսօր աշխատավարձ եմ ստացել։— Բայց ի՞նչ գնեմ, չեմ իմանում։ Լսիր, գուցե կոշիկ գնեմ, հը՞,— ասում եմ,— նա մի կարգին կոշիկ չունի։

— Հա,— ուրախանում է Նանարը,— աչքերն այնպես են փայլում, որ սիրտս ճմլվում է։— Իսկ համարը գիտե՞ս։

— Համա՞րը, որտեղի՞ց պիտի իմանամ,— շփոթվում եմ ես,— ճիշտ որ, է, ի՞նչ անենք։— Հետո մտահոգ դեմքով նրա կոշիկներին եմ նայում։— Գիտե՞ս ինչ, Նանար, ինձ թվում է, թե նրա ոտքերը հենց քոնի չափ պետք է լինեն։

Նանարն էլ է ցած նայում, կարմրում է ու ետ քաշում բոկոտիկները։

— Իսկ եթե չլինեն...

— Չլինեն, վաղը կբերես, կփոխեմ,— ասում եմ ես։— Կարևորն այսօր տանելն է, հո տեղն ու տեղը չի՞ հագնելու։

Մենք հենց հրապարակի մոտի փոքրիկ խանութն ենք մտնում ու սկսում ուշադիր զննել թեք տախտակների վրա զույգ֊զույգ շարված կոշիկները։ Եվ հանկարծ երկուսս էլ միաժամանակ նայում ենք անկյունում դրված կապույտ, ռետինե հաստ ներբաններով կոշիկներին։ Զարմանալի կոշիկներ են, կողքով անտարբեր անցնել չի լինի։ Ափսոս որ գինը չի երևում։ Նանարը վաճառողին խնդրում է ցույց տալ դրանք, բռնում է այնքան զգուշորեն, ասես ապակուց լինեն, նայում է հիացած, զարմացած, նույնիսկ հոտ է քաշում ու հետն էլ փակում աչքերը։

— Ի՞նչ արժեն։

Վաճառողը մի այնպիսի գին է ասում, որ ես գունատվում եմ թեթևակիորեն, իսկ Նանարը պարզապես վախեցած՝ կոշիկները վաճառասեղանին է դնում ու ետ քաշվում։ Վաճառողը ձեռքը ծուլորեն կոշիկներին է տանում, ժպտում է մի տեսակ հեգնանքով, հաղթական, և հենց այդ ժպիտն էլ որոշում է ամեն ինչ։

— Փորձիր, Նանար,— ասում եմ ես չարացած, գրպանիս մեջ տրորելով կես ամսվա աշխատավարձս։

— Գժվել ե՜ս,— կրկին ետ է քաշվում Նանարը։

— Իսկ քո ի՞նչ գործն է,— բարկացած շշնջում եմ ես,— իրավունք չունե՞մ քրոջս համար գնելու։

Նանարը այնպես է շփոթվում, որ երկար ժամանակ չի կարողանում հանել իր բոկոտիկները։ Իսկ երբ հագնում է կապույտ, ռետինե հաստ ներբաններով այն հրաշալի կոշիկները, ես առաջին անգամ տեսնում եմ, թե որքան նուրբ, որքան գեղեցիկ են նրա փոքրիկ ոտքերը։ Աշխատավարձս անփութորեն վաճառասեղանին եմ նետում, նետում եմ, ազնիվ խոսք, առանց որևէ ափսոսանքի, թեթևացած ու հպարտ հոգով։ Այնքան են սազում Նանարին այդ կապույտ կոշիկները։ Հետո տեսնելով, որ Նանարը կրկին թեքվել և ուզում է հանել կոշիկները, թեքվում եմ ես էլ ու կամացուկ, երջանիկ շշնջում եմ նրա ականջին.

— Շնորհավոր լինի, Նանար։

— Ի՞նչ...

Ես նրան համարյա ուժով դուրս եմ բերում խանութից ու որպեսզի այլևս որևէ առարկություն չլինի, ինքս էլ ուրախությունից խենթացած, բաց եմ թողնում նրան, վազում եմ մի քիչ ու թղթի մեջ փաթաթած նրա հին բոկոտիկները ողջ ուժով նետում մի հին տան տափակ կտուրը։ Դե թող գնան...

— Պրծա՞նք,— քրքջում եմ ես։

— Գի՜ժ, գի՜ժ,— շշնջում է Նանարը։— Գի՜ժ...

... Ես տուն եմ գնում համարյա վազելով, բարձր֊բարձր ցատկելով ու աջ ձեռքս դիպցնելով մայթերի թաց սաղարթներին, թրջվում եմ ու վազում՝ հարբած երջանկությունից, հարբած բալի հոտով։ Կանգ եմ առնում միայն մեր տան դռան առջև, որպեսզի մտածեմ, թե ի՞նչ պիտի ասեմ, երբ հարցնեն աշխատավարձիս մասին։ Հետո թափ եմ տալիս ձեռքս։ Կճարեմ մի տեղից, կամաց֊կամաց կտամ։ Ասենք՝ ֆելիետոնիս համար հոնորար էլ եմ ստանալու։ Տեսնես ինչքա՞ն փող կտան։ Էխ, փող, փող, որքան ես ինձ պետք։ Այնինչ մարդիկ կան, որ գլուխները տմբտմբացնելով, ծանր֊ծանր ասում են. «Փողն ի՞նչ է, ջանըմ, փողը հող է» կամ էլ թե չէ. «Փողը ձեռքի կեղտ է»։ Սուտ է, գարշելի, կեղծավոր սուտ։ Այդպես կարող են ասել միայն նրանք, ովքեր փող շատ ունեն, ովքեր հենց այնպես, առանց աշխատելու են փողի տեր դառնում և դողում են վրան, ովքեր վախենում են, թե դու նրանցից փող կուզես, ովքեր չեն հասկանում, որ փողով կարելի է մի քիչ երջանկացնել մարդկանց ու հենց դրանով էլ երջանիկ լինել նաև։

ԾԱՆՈԹԱՑԵՔ, ՄԵՐՈՆՔ ԵՆ

Մինչև շրջկոմի շենքը մտնելը, ես քիչ հեռու կանգնած, ուշադիր շուրջս եմ նայում, հո կուսշրջկոմից որևէ մեկը չի՞ տեսնում, որ կրկին հեծանիվով եմ աշխատանքի եկել։ Այսինքն, ով ուզում է տեսնի, բացի շրջկոմի քարտուղարի օգնական Բելա Գրիգորևնայից։ Չգիտեմ ինչու, նա ինձ տանել չի կարողանում, հատկապես երբ հեծանիվով եմ լինում։ Աչքերից կրակ է ցայտում, դողում է ողջ մարմնով.

— Դու... դու շրջկոմի աշխատո՞ղ ես, թե կրկեսի արտիստ,— հևում է նա,— գիտե՞ս, որ դրանով ստվեր ես գցում ողջ շրջկոմի վրա։ Ի՞նչ կմտածեն կոմերիտականները, ի՞նչ կմտածեն պիոներները, ի՞նչ կմտածեն պիոներ ջոկատավարները։ Կարո՞ղ ես ստիպել, որ նրանք հարգեն քեզ։ Երբե՛ք։

Ինձ համար շատ դժվար է նրան պատասխանելը, որովհետև Բելա Գրիգորևնան ռուսերեն է խոսում, իսկ ես ռուսերեն լավ չգիտեմ։ Ճիշտ է, նա էլ առանձնապես չգիտի, աղավաղում է խոսքերը, օգտագործում է նաև հայերեն բառեր և շեշտերը միշտ սխալ է դնում, բայց չի ամաչում դրանից, արագ֊արագ խոսում է, իսկ ես ամաչում եմ։ Միայն մի անգամ համբերությունից դուրս եկա, չդիմացա այլևս.

— Բելա Գրիգորևնա,— ասացի,— ախր սրա մեջ ի՞նչ ամոթալի բան կա։ Ամբողջ աշխարհում հեծանիվով են շրջում։ Տուլայում, օրինակ, ծեր թե մանուկ հեծանիվ է քշում։ Ի՞նչ կա որ...

— Կապիտալիստական երկիրը մեզ համար օրինակ չէ,— կտրեց Բելա Գրիգորևնան։

Բայց այսօր քարտուղարի օգնականը չի երևում։ Բացում եմ դուռը, ներս եմ տանում հեծանիվս և արագորեն ուղղվում դեպի շենքի բարապանուհու՝ մորաքույր Պաշայի, խցիկը.

— Պաշա մորաքույր...

— Կիտեմ, կիտեմ,— ծիծաղում է ծեր կինը,— տող էստեխ, Բելա Գրիգորևնա չտեսնել։

Կոմերիտմիության շրջկոմի մեր սենյակներում ոչ ոք չկա։ Դեռևս չեն եկել։ Հեռվից նայում եմ իմ գրասեղանին, որը կարծես փոքրիկ պիոներական անկյուն լինի։ Վերևում քաղաքի պիոներական խորհուրդի փոխանցիկ դրոշն է փակցված, որ իմ աշխատանքի գնահատականը չէ, այլ ինձ ժառանգություն է մնացել իմ նախորդից։ Իսկ դրոշի ներքևում փակցված երկու պատվոգրերն արդեն ես եմ ստացել։ Պիոներ դպրոցականների գարնանային սպարտակիադայում մեր շրջանը առաջին տեղն էր գրավել և երկրորդ տեղը՝ մետաղի ջարդվածք հավաքելու գործում։ Սեղանի վրա Կրեմլի մակետ֊թանաքամանն է՝ Թբիլիսիի պիոներների պատվիրակության նվերը։

Շատ եմ սիրում իմ աշխատանքը, դա էլ ինձ իմ նախորդից է մնացել, քաղաքի հնագույն պիոներ աշխատող ընկեր Լիզայից։ Հինգ տարի նրա մոտ արտահաստիքային հրահանգիչ եմ եղել և չեմ տեսել ուրիշ մեկին, որ այդքան ջերմեռանդորեն սիրի իր աշխատանքը։ Պիոներական գործում շատ բաներ ամեն տարի կրկնվում են, մասնավորապես հավաքների ձևը, սակայն ամեն անգամ ընկեր Լիզան այնպես էր հուզվում, այնպես էր ալեկոծվում, կարծես նորելուկ էր, կարծես առաջին հավաքն էր անցկացնում։ Միշտ և ամենուրեք կարմիր վզկապով էր, և վայ այն ջոկատավարին, ով առանց վզկապի ներկայանար նրան։

— Ես քեզ չեմ ճանաչում,— ասում էր նա,— ես այդպիսի ջոկատավար չունեմ։

— Դու, սիրելիս,— ասում էր մեկ ուրիշ պիոների,— եղբորդ ես նմանվել՝ Վահանին, թափթփված ես, այնինչ ավելի լավ կլիներ, եթե քրոջդ՝ Շուշանին նմանվեիր։

Բոլորին ճանաչում էր։ Ճանաչում էր ոչ միայն պիոներներին, այլև նրանց եղբայրներին ու քույրերին, ծնողներին և քեռիներին։ Գիտեր ով որտեղ է աշխատում, ինչով կարող է օգտակար լինել պիոներական աշխատանքներին, շեֆական ինչ աջակցություն կարող է ցույց տալ դպրոցներին։ Փողոցով անցնում էր հպարտ գլուխն անընդհատ շարժելով, որովհետև ամեն կողմից լսվում էր.

— Բարև ձեզ, ընկեր Լիզա։

— Ընկեր Լիզա, բարև ձեզ։

Ամբողջ քաղաքը բարևում էր նրան, բոլորը նրա պիոներներն էին, կամ պիոներներն էին եղել։ Վախենում էին նրանից ու հարգում անսահման։ Շատ պահանջկոտ էր ու խիստ, և ինձ թվում էր, թե չափից ավելի է խիստ, թե նույնիսկ չոր է։ Հետո, մի օր միայն զգացի, որ նա պարզապես դժբախտ մարդ է, դա այն օրն էր, երբ նրանից ընդունում էի գործերը։

Ինչ որ պատասխանատու մեկն ասել էր, թե նրա տարիքը վաղուց պիոներական աշխատողի տարիք չէ, և ընկեր Լիզային առաջարկել էին արհմիութենական աշխատանք։ Երեկոյան շրջկոմում միայն ես և նա էինք։ Ընկճված ու մռայլ բացում էր գզրոցները, ինչ֊որ թղթապանակներ հանում, կարդում թերթ առ թերթ, երբեմն մոռանում էր իմ ներկայությունը, այնպես էր տարվում որևէ թղթով կամ լուսանկարով, որ ժպտում էր հանկարծ, ծիծաղում էր բարձրաձայն, ձեռքը սեղանին էր խփում ու փակում աչքերը։ Ի՞նչ իմանաս, ո՞ւմ էր տեսնում, ո՞ւմ էր հիշում։ Ի՞նչ իմանաս։ Հետո մռայլվում էր նորից ու մի նոր թղթապանակ հանում։

Մաքուր, խնամքով դասավորեց ամեն ինչ, իր անձնական գրքերը, նամակները, պատվոգրերը, լուսանկարները կապոց արեց, չորս կողմից փաթաթեց թելով ու ոտքի կանգնեց։ Նորից թեքվեց, նայեց գզրոցները. որևէ բան հո չի՞ մոռացել։ Ու հանկարծ տեսավ իր վզկապը՝ կարմիր վզկապը, որի երկար ծայրը սեղանին էր ընկել։ Չուղղվեց այլևս. հենց այդպես էլ կռացավ, դանդաղորեն քանդեց հանգույցը, վզկապը հանեց պարանոցից, աչքերին տարավ ու ավերվեց աթոռին։

Ընկեր Լիզան լաց էր լինում։ Շփոթվել էի, չգիտեի ինչ անել։ Հեռանա՞լ, թե՞ ինչ֊որ բան ասել։ Բայց ի՞նչ, ի՞նչ ասել։ Մի տեսակ ինձ էի մեղավոր զգում նրա առջև։ Մոտեցա, ուզեցի շոյել ուսը, նրա կարճ խուզած մազերը ցնցվում էին մանրիկ, ու այդ մազերի մեջ արդեն շատ էր սպիտակը։

— Ընկեր Լիզա։

Նա չբարձրացրեց գլուխը, բայց խոսեց, շարունակելով հեծկլտալ, խոսեց կծկտուր, տառապանքով, ասես ոչ թե շրջկոմից, այլ աշխարհից էր հեռանում։

— Ես... լաց չեմ լինում, հենց այնպես... ի՞նչ պիտի անեմ... ախր ոչ ոք չունեմ աշխարհի մեջ... ոչ ոք։ Իմ երեխաները... իմ կյանքը... իմ պիոներները...

— Նրանք միշտ էլ ձեզ հետ կլինեն, ընկեր Լիզա,— ասացի ես սրտանց,— դուք էլ գիտեք, չէ, որ նրանք ձեզ, որ մենք ձեզ շատ ենք սիրում։ Եվ եթե թույլ տաք, որ դժվարանալու դեպքում ձեր օգնությունը խնդրեմ... Ախր ես շատ բան չեմ հասկանում...

Ես շատ էի ուզում, որ նա դժբախտ չզգա իրեն, կռահում էի, որ նա միայն իր սիրած աշխատանքի համար չի լալիս։ Եվ հետո հասկացա։ Նա ծերանալուց էր վախենում։ Ինչպես հեքիաթի այն պատանին, որ ժամանակից դուրս ապրելուց հետո հայրենի տուն է դառնում ու ծերանում է միանգամից։ Ընկեր Լիզան էլ այդ ծերանալուց էր սարսափում, քանի որ գիտեր՝ վզկապը կորցնելու հետ իր խաբուսիկ պատրանքային ջահելությունն էլ է կորցնելու անվերադարձ, և երևակվող լուսանկարի պես արագորեն տեսանելի է դառնալու իր հոգնած, խորշոմած դեմքը՝ առանց մանկական ծիծաղկոտ դնչիկների, առանց շեփորների ու թմբուկների, առանց զվարթ աղմուկի և կարմիր, մետաքսե վզկապների...

— Ողջույն, ինձ զանգ չե՞ն տվել,— լսվում է մի բամբ ձայն։

Պարթևն է հարցնում, մեր կազմհրահանգչական բաժնի վարիչը, որի հետ միևնույն սենյակում ենք նստում։ Այդ անունը նրան ասես ծաղրելու համար են տվել։ Նուրբ, նիհար տղա է, այնքան փխրուն, որ նույնիսկ չես հավատում, թե այդ բամբ ձայն է նրանից է դուրս գալիս։ Հագնվում է մեծ ճաշակով և չտեսնված բծախնդրությամբ, որով, հասկանալիորեն իմ նախանձն է գրգռում։ Տաբատի գծերն ասես պողպատից լինեն, երբեք չեն ծռվում, վերնաշապիկն այնքան ճերմակ է, որ ուզում ես մատիտով խզբզել վրան, փողկապը բարակ հանգույցով խեղդում է կոկորդը։ Նա մեր աշխատողներից միակն է, որ գրելու ժամանակ թևնոցներ է կրում և նախքան հեռախոսով խոսելը, թաշկինակով խնամքով սրբում է լսափողը։ Շատ անկեղծ, սրտաբաց ընկեր է, չտեսնված ունկնդիր, որևէ սրամտության վրա այնպես է քրքջում իր բամբ ձայնով, այնպես սրտանց է ուրախանում, որ ուզում ես էլի, ինչ֊որ սրամիտ բան ասել, թեկուզ հնարել, միայն թե ծիծաղի նա։ Ամիսը երկու անգամ, աշխատավարձի օրերին, մենք հերթով միմյանց ռեստորան ենք հրավիրում։ Երեկ հերթը իմն էր, և մենք հրաշալի մի ժամ անցկացրինք աշխատանքից հետո։ Ես նրան պատմում էի, թե ինչպես եմ ամառային արձակուրդների ժամանակ երկու ամիս աշխատել պահածոների գործարանում որպես բեռնակիր։ Իսկ երբ ծիծաղելի մանրամասներով նկարագրեցի, որ առաջին օրը մի քանի պարկ տեղափոխելուց հետո երեկոյան ժամադրության եմ գնացել, և Նանարը կարծել է թե հարբած եմ, Պարթևը քիչ մնաց ուշաթափվեր։

— Օրորվո՞ւմ էիր,— հարցրեց նա խեղդվելով։

— Չէ, չէի կարողանում, կախվել էի խեղճի ուսերից,— պատասխանեցի ես։

Պարթևը երկար ծիծաղում էր, հետո հետաքրքրվեց.

— Ուրեմն այդքան ծա՞նր է աշխատանքը։

— Հեշտ չէ,— ասացի ես,— սակայն ծանրը ինձ համար էր, մյուսները՝ մշտական բանվորները, սուլելով էին պարկերը տեղափոխում։ Սովորել էին։ Հետո ես էլ սովորեցի։ Միայն վատն այն է, որ բաժանմունքի վարչը խաբում էր բանվորներին, աշխատավարձը քիչ էր նշանակում, որպեսզի տնտեսման հաշվին ինքը պարգև ստանա։ Իսկ նրանք չէին հասկանում այդ։ Մի քանի անգամ համոզեցի բողոքել, բայց հրաժարվեցին, վախենում էին, թե վարիչը կթշնամանա հետները։ Ի վերջո ինքս դիմեցի կուսբյուրոյի քարտուղարին, ու նրա միջոցով կարգավորվեց խնդիրը։ Պատկերացնո՞ւմ ես, երբ հաջորդ ամսին մեր տղերքը բոլորն էլ բարձր աշխատավարձ ստացան, ինձանից պոկ չէին գալիս, խնդրում, համոզում էին չհեռանալ բրիգադից։ «Ախպոր պես,— ասում էր բրիգադիր Գասպարը,— մնա, էլի, համալսարանն ի՞նչ ես անում, որ ավարտես, էսքան ստանալու ես, որ...»։

Պարթևը ծիծաղում էր արցունքոտ աչքերով, ձայնը դըմբդըմբում էր ռեստորանում։ Իսկապես, շատ լավ, շատ անկեղծ տղա է...

— Չէ, Պարթև ջան,— ասում եմ,— ոչ ոք զանգ չի տվել։

— Զարմանալի բան է,— ուսերը թոթվում է Պարթևը, հանելով ձյունաթյուր թաշկինակն ու մոտեցնելով լսափողին։— Կարի ֆաբրիկայից պետք է զանգ տային, նրանց հարցը լսելու ենք բյուրոյում։

Դժվարին է Պարթևի աշխատանքը, ավելի շուտ՝ շատ է միապաղաղ. անդամավճարների ձևերն է հավաքում, բյուրոներն ու պլենումներն է նախապատրաստում, շրջկոմի բյուրոյի որոշումներն է քննության դնում կազմակերպություններում...

— Մի տարի է, ինչ աշխատում եմ, բայց կազմակերպություններ կան, որտեղ դեռևս չեմ եղել,— վշտանում է նա,— եթե ինձ հեռացնեն, իրավացի չե՞ն լինի, դե, ասա։

Աշխատում է ողջ օրը, առանց մեջքը շտկելու, աշխատում է այնպես խանդավառված, ասես ստեղծագործում է։ Համոզված է, որ բարդ ու պատասխանատու գործ է հանձնարարված իրեն և ամեն կերպ ձգտում է արդարացնել ղեկավարության վստահությունը։ Միայն իր նկատմամբ չէ այդպես պահանջկոտ։ Յուրաքանչյուր հանձնարարության մեջ նա շատ ավելի մեծ բան է տեսնում, քան կա իրականում։ Սկզբում կարծում էի, թե կատակում է միայն, երբ չափից դուրս լրջությամբ էր մեկին հանձնարարություն տալիս, հետո հասկացա, որ՝ չէ, որ նրա խառնվածքն է այդպիսին։

Ասենք թե շրջկոմը ինչ֊որ հավաք է կազմակերպել ու հարկավոր է հրավիրատոմսերը հիմնարկներին ուղարկել։ Ցրիչ չունենք։ Մնում է այս կամ այն գործով շրջկոմ եկած կոմերիտականներից մի քանիսին խնդրել, որպեսզի բաժանեն հրավիրատոմսերը։ Մեկ ուրիշը հենց այդպես էլ կվարվի։ Իսկ Պարթևը՝ չէ։ Նա սկսում է անհանգստանալ, մտահոգվել, կնճռոտում է ճակատը, ուշադիր զննում շրջկոմ եկած տղաներին և, վերջապես նրանցից մեկին ընտրելով, մեր սենյակն է հրավիրում։

— Կոմերիտակա՞ն ես,— հարցնում է մի փոքր խստությամբ։

— Այո,— ասում է տղան՝ ակամա ձգվելով։

Պարթևը երկար լռում է, շարունակելով դիտել արդեն շփոթվել սկսող պատանուն ու ասում է կամացուկ, խորհրդավորությամբ։

— Մի այսպիսի կարևոր գործ կա։ Եվ ես կարծում եմ, թե դու այն կարող ես կատարել։— Լռում է կրկին։— Տեսնո՞ւմ ես այս ծրարները։ Սրանցից մեկը պետք է հասնի ակադեմիա, իսկ մյուսը՝ համալսարան։ Ծրարների վրա գրված են ազգանունները։ Անձամբ կհանձնես նրանց, ուրիշ ոչ ոքի։ Հասկանո՞ւմ ես։ Կարո՞ղ ես կատարել այս հանձնարարությունը։ Եթե ոչ՝ անկեղծորեն ասա։

— Կարող եմ, ընկեր Պարթև,— հուզված ասում է պատանին։

Պարթևը բարձրանում է տեղից, հանդիսավորությամբ մեկնում ու սեղմում է կոմերիտականի ձեռքը։

— Դե, ուրեմն, հաջողություն քեզ, ընկեր։

Եվ այդ խոսքերն այնքան ջերմությամբ է ասում, պատանու նկատմամբ այնքան հոգածությամբ, ասես նրան ոչ թե ակադեմիա, այլ առնվազն թշնամու թիկունք է ուղարկում։ Իսկ տղան այնպիսի ոգևորությամբ է դուրս թռչում շրջկոմից, որ համոզված եմ, կյանքը կտա, բայց հրավիրատոմսերով լեցուն այդ ծրարները տեղ կհասցնի, ու երեկոյան, սենյակում փակված, բազմակետերով կգրի իր օրագրում «երեք. հինգ. հազար իննը հարյուր հինգ... շրջկոմ... ծրարներ կարևոր... ակադեմիա... համալսարան... առաջադրանքը կատարված է»։

Ինձ միշտ թվում է, թե նման հանձնարարություն տալուց հետո Պարթևը շրջվելու է իմ կողմն ու քրքջալու է բամբ ձայնով, ասելու է. «Լավ էր, չէ՞»։ Բայց նա չի շրջվում, այլ շարունակում է աշխատել խորասուզված ու կենտրոնացած, ինչպես հիմա։ Մի պահ նրան կտրում եմ գործից։

— Պարթև,— ասում եմ ես,— Գրիբոյեդովի անվան դպրոց եմ գնում՝ պիոներական հավաքույթի, եթե պետք լինեմ որևէ մեկին, թող զանգահարեն այնտեղ։

— Երանի քեզ,— ասում է Պարթևը։

Միջանցքով անցնելիս նկատում եմ, որ մեր երկրորդ քարտուղարի կաշեպատ դուռը կիսաբաց է։ Ուրեմն եկել է Մեսրոպը։ Գրազ կգամ, որ հիմա դարձյալ գործարան, իր ընկերներին է զանգահարում։ Դե, իհարկե։

— Կատյա, Կատյա ջան, Մեսրոպն է, դե ոչինչ, էլի։ ԼԿԵՄ կոմիտե միացրու, հա՞։ Ի՞նչ, չե՞ն եկել։ Այսինքն ինչպե՞ս թե չեն եկել։ Ժամը քանիսն է։ Հա... բաժանմունքո՞ւմ են։ Դե այնտեղ միացրու, քուր ջան։

Մեսրոպը սպասում է, և ես առիթից օգտվելով, կիսաբաց դռան արանքից բարևում եմ նրան։ Նա բարձրացնում է ձախ ձեռքը, ժպտուն աչքերով ինձ է նայում, սակայն համոզված եմ, որ այդ ժպիտը ինձ չի հասցեագրված։

— Վարպետ Սարո, Մեսրոպն է, բարև։ Ո՞նց եք, է, ոնց, վարպետ Սարո։ Ոչինչ, էլի, ախպեր ջան։ Ի՞նչ, հոսանքը բաց եք թողնո՞ւմ։ Ե՞րբ հասցրիք։ Ժամը քանի՞սն է։ Կգամ, ոնց չեմ գա։ Տղերքին բոլորին բարևիր ու շնորհավորիր։ Կգամ, ոնց չեմ գա...

Արդեն վեց ամիս կլինի, ինչ մեր շրջկոմի պլենումը Մեսրոպին ընտրել է երկրորդ քարտուղար։ Նման բան հազվադեպ է պատահում, քանի որ Մեսրոպը մեր շրջանի կոմերիտական աշխատողներից չի եղել։ Մինչ այդ նա այլ շրջանում գտնվող հաստոցաշինական գործարանի ԼԿԵՄ կոմիտեի քարտուղարն էր։ Բայց նրան ճանաչում են ողջ քաղաքում և սիրում են։ Արհեստագործական ուսումնարանն ավարտելուց հետո աշխատանքի է անցել գործարանում որպես խառատ և ընդամենը մեկ տարվա ընթացքում դարձել քաղաքի գերարագ ձևով աշխատող լավագույն խառատներից մեկը։ Հեռակա կարգով, ընդամենը երկու տարում, ավարտել է պոլիտեխնիկական ինստիտուտը և նշանակվել իր իսկ արտադրամասի պետ։ Բայց չի հասցրել աշխատել գոնե մի քանի ամիս։ Գործարանի կոմերիտականները նրան ընտրել են ԼԿԵՄ կոմիտեի ազատված քարտուղար։ Այնտեղից էլ մերոնք են խլել նրան՝ հարցը մինչև Կենտկոմ հասցնելով, խնդրելով ու պահանջելով։ Չտեսնված կազմակերպիչ է և պրոպագանդիստ, շատ լավ է աշխատում։ Նրանից բոլորն էլ գոհ են... Բացի իրենից։ Անընդհատ ու անընդհատ իր գործարանի հոգսերով է ապրում, ամեն առավոտ, այ այսպես զանգահարում է այնտեղ ու հետաքրքրվում բոլոր նորություններով։ Բոլոր ելույթները սկսում է միշտ նույն խոսքերով. «Մեր՝ այսինքն հաստոցաշինական գործարանում, երբ այսպիսի հարց էր քննարկվում...»։ Բարեխիղճ և տաղանդավոր մարդ լինելով, նա հիանալի է կատարում շրջկոմի երկրորդ քարտուղարի պարտականությունները, բայց... բայց նրա սիրտը գործարանում է։ Եվ համարյա ամեն ամիս, երբ նոր դիմումը ձեռքին առաջին քարտուղար Սարգսյանի առանձնասենյակն է մտնում, ես ակամա հիշում եմ հին, հավիտենական մի հեքիաթ։ Ուռկանն ընկած ոսկե ձկնիկի պես նա իր դիմումով խնդրում է առաջին քարտուղարին.

Թող ինձ, թող ծերուկ, թող ինձ անվտանգ...

Եվ ամեն անգամ սպասում է, թե Սարգսյանը հաշվի կառնի նրա ապրումները և հանդես կգա հեքիաթի հետևյալ խոսքերով.

Գնա քեզ համար դու ծիրանի ծով
Ու այնտեղ ապրի սրտիդ ուզածով։

Բայց ծերունին, այսինքն՝ ներկա դեպքում ընկեր Սարգսյանը, նման խոսքեր չի ասում, այլ հոգնած դեմքով, ու երեխայի պես շիկնելով, Մեսրոպի ձեռքից վերցնում է դիմումը և ինքնահոսով շեղակիորեն մակագրում. «Թողնել անհետևանք, մենք ավելի լավ գիտենք, թե դուք որտեղ եք անհրաժեշտ»։

Գրում է, բայց հաստատ գիտեմ, որ եթե իրեն մնար, այդպես չէր գրի։ Նրա այդ մակագրության հիմքը դարակում է գտնվում և պատկանում է քաղկոմի առաջին քարտուղարին։ Կարո Բադամյանը այդպես է պատասխանել Մեսրոպի առաջին դիմումին և Սարգսյանն էլ ամեն անգամ կրկնում է նրան՝ երեխայի պես շիկնելով, ու շփոթահար ժպիտով ասում է Մեսրոպին.

— Քաղաքական ուսուցման տարին փակվելու է շուտով, ընկեր Մեսրոպ, ամփոփենք, հետո մի բան կմտածենք։

Երկուսն էլ հրաշալիորեն հասկանում են իրար, և որովհետև ազնիվ մարդիկ են՝ ամաչում են իրարից։ Երկար ժամանակ մտածում էի, թե իր գործը լավ իմացող, կոմերիտական աշխատանքի հարուստ փորձի տեր, երիտասարդության շրջանում մեծ հեղինակություն վայելող ընկեր Սարգսյանն ինչո՞ւ է մի տեսակ ընկճված, անհամարձակ, ինչո՞ւ է ամեն մի դատարկ բանի համար քաղկոմից թույլտվություն խնդրում, ցնցված ոտքի կանգնում, երբ Բադամյանը զանգահարում է նրան։ Ինչի՞ց է վախենում։ Անվանական թոշակառու է եղել, գերազանցության դիպլոմով ավարտել է համալսարանը, խնդրել են ասպիրանտուրայում մնալ, բայց ինքը գերադասել է աշխատել առայժմ և լավ էլ աշխատում է։ Ուրեմն էլ ինչո՞ւ է վախենում և ինչի՞ց։ Եվ դրա գաղտնիքը Պարթևը ասաց մի օր, ռեստորանում, մի քիչ հարբած ժամանակ։ Ծիծաղեց իր բամբ ձայնով, ետ ընկավ աթոռին ու ասաց.

— Բա... այդ էր պակաս, որ չվախենար։ Ուրեմն չգիտե՞ս, որ նրա հայրը ծանր քրեական հանցագործ է։

— Ի՞նչ ես ասում,— ապշեցի ես,— մա՞րդ է սպանել։

Պարթևը քրքջաց.

— Ուրեմն միայն մարդասպա՞նն է քրեական հանցագործ։ Չէ, Մեր Սարգսյանի հայրը հաշվապահ է եղել, կապվել է հիմնարկի պետի և էլի մի քանի աշխատողների հետ ու պետական խոշոր գումար է յուրացրել։ Բոլորին էլ բռնել են ու տասը֊տասը տարի ազատազրկել։

Ինչ֊որ մի բան դարձյալ չհասկացա։

— Լավ, տղա՞ն ինչ մեղք ունի, հո նա էլ այդ խմբի մեջ չի՞ եղել,— տարակուսեցի ես։

— Իսկ նա որպես կոմունիստ, որպես շրջկոմի քարտուղար ինչպե՞ս է հանդուրժել այդ։ Ինչպե՞ս է նույն տան մեջ ապրել քրեական հանցագործի հետ,— բարկացավ Պարթևը։ նրա փոքրիկ մարմինը ցնցվում էր անկեղծ զայրույթից։— Որտե՞ղ է եղել նրա զգոնությունը, ինչո՞ւ առաջինը ինքը չի մերկացրել իր հորը և տեղյակ պահել օրգաններին։ Ի՞նչ, գուցե չգիտե՞ր, դա ոչ մի նշանակություն չունի, նա պարտավոր էր իմանալ, հետաքրքրվել։ Պավլիկ Մորոզովի մասի՞ն էլ չգիտեր, Գրիշա Հակոբյանի մասի՞ն էլ չգիտեր... Նրանք ընդամենը պիոներներ էին, սակայն կյանքի գնով մերկացնում էին իրենց ծնողներին, հարազատներին...

Ակամա սարսափով մտածեցի հորս մասին։ Ախր չէ՞ որ ես էլ եմ կոմունիստ, բայց ես էլ երբեք չեմ հետաքրքրվել, գուցե նա՞ էլ... Չէ, հայրս... Մի պահ աչքերիս առջև հայտնվեց նա, բարի, հոգնած դիմագծերով, տարիներ շարունակ երկաթով երկաթի դեմ կռվելուց քարացած, կոշտուկապատ ձեռքերով, կտրված մատով, որի վերքը մինչև հիմա ճաքում ու կսկծում է ցրտից... Այդ ծանր, քարե ձեռքերը։ Փոքր հասակում, բարկության պահին ծեծել էի մեր բակում ապրող, երես առած մի տղայի։ Նրա մայրը գործարանում բողոքել էր հորս, ասել էր, որ բոլորն էլ ծեծում են իր որդուն, որովհետև նա որբ է, որովհետև հայրն այստեղ չէ, այլ կռվում է ռազմաճակատում։ Եվ կյանքում առաջին անգամ հայրս խփեց ինձ, և կյանքում առաջին անգամ ես համոզվեցի, որ երբ ամուր խփում են՝ աչքերից իսկապես որ կայծեր են թռչում։ Ցավը շատ մեծ էր, դրա համար էլ նայելով նրան մշուշված աչքերով, լացիս միջից պոռթկացի.

— Ախր, հայրիկ ջան, նա էլ ամեն օր քանդում է իմ սարքած տունը։ Հո ես քեզ չէի ասում։ Ախր, հայրիկ ջան, դու էլ առանց հարցնելու խփում ես քո էդ... բանվորական ձեռքերով...

Ու հանկարծ հայրս ծիծաղեց քահ֊քահ, ծիծաղեց երկար, արցունքոտելով աչքերն ու ասաց ինձ մեղմացած ու մի քիչ էլ երևի զղջալով, ասաց՝ զվարթ նայելով իր կլոր, կոշտացած ձեռքերին.

— Դե, իմ ձեռքերն էլ սրանք են, տղա ջան, ես որտեղի՞ց քեզ համար ինտելիգենտի ձեռքեր ճարեմ, այ բալամ...

Չէ, իմ հայրը չի կարող հանցագործ լինել, անհնարին է, իսկ եթե... իսկ եթե անի էլ ինչ֊որ բան, ուրեմն պետք էր անել այդ ինչ֊որ բանը։

— Երկու տարի առաջ ես քաղկոմում հրահանգիչ էի աշխատում, երբ բյուրոն քննեց Սարգսյանի հարցը։— Շարունակում էր Պարթևը։— Մի տեսնեիր ինչ օրն էին գցել։ Բոլորը պահանջում էին հեռացնել նրան կուսակցությունից ու աշխատանքից։ Եվ գիտե՞ս ով պաշտպանեց նրան։ Բադամյանը։ «Ես կարծում եմ,— ասաց նա,— որ մենք այդքան խիստ չենք վերաբերվի Սարգսյանի նկատմամբ և նրան թույլ կտաք շարունակելու աշխատանքը, եթե նա այստեղ, հրապարակայնորեն հրաժարվի իր հորից»։

— Իսկ նա՞...— սոսկացի ես։

— Լաց եղավ,— ծիծաղեց Պարթևը։— Իսկ հետո, երբ Բադամյանը ուղղակիորեն հարցրեց՝ հրաժարվո՞ւմ ես, ասա, լուռ գլխով արեց ու ձեռքով դեմքը ծածկած դուրս փախավ սենյակից։ Տեսնեիր, թե ոնց էին հռհռում բյուրոյում։ Բա՞։ Իսկ գիտե՞ս, թե Բադամյանն ինչո՞ւ պաշտպանեց Սարգսյանին։ Դե, ասա, ընկեր ապագա ժուռնալիստ։ Չէ՞ որ ինքն էր հարցը բյուրո մտցրել։

— Այդտեղ չհասկանալու ի՞նչ կա։ Գուցե խղճացել է, գուցե իսկապես մտածել է, որ չարժե այդքան խիստ լինել։

Պարթևը հեգնորեն ժպտաց.

— Չհավատաս։ Որպեսզի Սարգսյանը այ այսպես միշտ վախենա նրանից։ Հասկացա՞ր։ Որպեսզի միշտ պարտքի տակ լինի ու վախենա, անընդհատ մտածի, որ Բադամյանը երբ էլ ուզենա, կարող է իրեն հեռացնել աշխատանքից։ Ու քանի որ մեր Սարգսյանը իր բնավորությամբ իսկապես մի քիչ թույլ է... դրա համար էլ կծկվում է Բադամյանի առջև։ Հասկացա՞ր։ Ու ես քեզ որպես գաղտնիք կասեմ... Մեր մեջ... Սարգսյանն ինձնից էլ է վախենում։ Բա՞,— Պարթևը ծիծաղեց թույլ֊թույլ, հարբած։— Չե՞ս նկատել, թե ինչքան քնքուշ է խոսում հետս...

— Դե, արդեն չափն անցար,— ծիծաղեցի նաև ես,— քեզնի՞ց ինչու պետք է վախենա։ Եթե մարդը բարեկիրթ է ու համեստ, ուրեմն վախկո՞տ է։

Նա ինձ հետ էլ է այդպես խոսում։ Ինչ է, ինձնի՞ց էլ է վախենում։

— Քեզնի՞ց՝ չգիտեմ, բայց ինձնից վախենում է։ Եվ գիտե՞ս ինչու, մի անգամ տեսա բանտի մոտ, հորը ուտելիք էր տանում։ Բաա՜։ Այնինչ բյուրոյում հրաժարվել է նրանից։ Եթե ես չհարգեի նրան ու ազնիվ մարդ չլինեի...

Թերևս ես էլ շատ էի խմել, պտտվում էր գլուխս, սրտախառնուք էի զգում։ Ինչե՞ր ասես չեմ լսում։ Դե եկ ու իմացիր, թե ով է ճիշտը, ով է իսկական ազնիվը։ Մի օր մեկն է աչքիդ ազնիվ թվում, մյուս օրը՝ մյուսը, մեկի պատմածով մեկ ուրիշի արարքը ազնիվ է երևում, մյուսի պատմածով՝ անազնիվ։ Ի՞նչ իմանաս։ Որին լսում ես, նա ազնիվ է թվում։ Ինչպե՞ս կողմնորոշվես, ո՞ւմ հավատաս։ Երևի բոլորն էլ ազնիվ են, բայց իրար չեն հասկանում։ Հենց այդպես էլ կլինի։ Հենց այդպես էլ կլինի։

ՍԵՎ ՋՐԻ ՀՐԱՇՔ ԴԵՂՁԸ

Շրջկոմի շենքից դուրս գալով, բարձրանում եմ Աբովյանով։ Փողոցի երկու կողմում բացված առուները իրենց տարերքի մեջ են։ Գարնան անձրևներից լցվել, բարձրացել, տեղ֊տեղ նույնիսկ մայթերով են անցնում։ Այնպես են քրքջում, ասես լեռնային վտակներ լինեն, ավելի շուտ նախանձից իրենց լեռնային վտակներ են երևակայում։ Բայց պարզություն չկա, վճիտություն չկա այս քաղաքային գիժ առուներում։ Հոսում են սև, պղտոր, փոշով ծածկված։ Ինչեր ասես չեն բերում իրենց հետ. որտեղի՞ց են գտնում, բերում, չեմ հասկանում։ Էլ փայտի կտորներ, էլ ճյուղեր, էլ փալասներ, էլ պատառոտված կրկնակոշիկներ, էլ կարտոֆիլներ ու հացի կտորներ...

Հացի կտորներ։ Իսկ այն ժամանակ միայն սևացած վիրակապեր էին հոսում այդ առուներով և մեկ էլ, մեկ էլ մի դեղձ, մի իսկական մի հրաշալի դեղձ, որ ես տեսա։ Կարմիր այտով դեղձ էր, գլորվելով, թռչկոտելով գալիս էր իմ դիմացից, ասես հրաշք լիներ սև ջրի վրա հայտնված։ Ես կանգնել, քարացել էի հիացմունքից ու զարմանքից, իսկ նա հենց այդպես էլ թռչկոտելով ու գլխկոնծի տալով եկավ ու վազեց իմ կողքով Աբովյանն ի վար։ Հաջորդ վայրկյանին ես պոկվեցի քրոջս ձեռքից ու սալահատակով ներքև վազեցի՝ ջրից էլ ուժեղ, դեղձից էլ արագ։ Հասա ու անցա նրան, պպզեցի մայթի եզրին, ձեռքս սև ջրի մեջ կախեցի ու սպասեցի։ Եկավ խաբս տվեց, փախավ ձեռքիս տակից՝ կարծես ծաղրելով ինձ ու նորից ներքև սլացավ։ Բայց ո՞ւր պիտի փախչեր։ Վազեցի նորից, մինչև արմունկներս թրջվեցի, բայց բռնեցի նրան հենց անկյունում, հանեցի ջրից։ Ապշելու դեղձ էր։ Նույնիսկ կծած էլ չէր։ Մաքրեցի ձեռքով, հետո շորիս քսեցի ու փողոցով վեր՝ քրոջս մոտ վազեցի, որպեսզի կեսն էլ նրան տամ. «Տես,— ասացի,— տես Եվգինե, իսկական դեղձ եմ բերել»։ Ուզեցի ցույց տամ նրան, որ նա էլ ուրախանա ինձ հետ։ Բայց Եվգինեն խփեց, ձեռքիցս ցած գցեց դեղձը ու պղտոր առուն կրկին տարավ նրան փողոցն ի վար՝ խաղացնելով ու վեր֊վեր նետելով։ Ու փոխանակ ես լաց լինեի զայրույթից, ինքը՝ քույրս սկսեց տզզալ նախապես.

— Դու կեղտոտ դեղձը որ ուտես, հիվանդանաս, ես ի՞նչ պետք է ասեմ հայրիկին ու մայրիկին։

— Տո, հիմար, դեղձի մեջն էլ հո կեղտոտ չէր,— մղկտացի ես,— իսկ հիմա որ սոված մեռնեմ, ի՞նչ պիտի ասես հայրիկին ու մայրիկին։

Իմ հայրիկն ու մայրիկը հիմա կարծում են, թե մենք ապրում ենք առոք֊փառոք՝ մեր և իրենց հացի ու մթերային քարտերով։ Ու, ով գիտե, գուցե երանի են տալիս մեզ։ Աշուն է, պատերազմի առաջին աշունը։ Եղբայրներս ռազմաճակատում են։ Բոլորը ռազմաճակատում են։ Հաց չկա։ Հայրս իր հերթական արձակուրդը վերցրել, գյուղ է գնացել մորս հետ, որպեսզի ծխախոտահավաքին մասնակցեն։ Մի քանի աշխօր վաստակեն ու ձմեռվա պաշար բերեն մեզ համար։ Եվ դրանից բացի. «Գոնե դուք մի ամիս կուշտ հաց կուտեք»,— ասաց հայրս ինձ ու քրոջս, ու որովհետև Եվգինեն երկու տարով մեծ էր ինձանից, տասներկու տարեկան աղջիկ է, դրա համար էլ նրան ավագ կարգեց տանը։ Եվ հիմա մենք՝ ես ու քույրս, ձեռք֊ձեռքի տված բարձրանում ենք Աբովյանով, գնում ենք մեր մեծ քրոջ՝ Լուսիկի տուն, նրանից փոխարինաբար մի քիչ ալյուր խնդրելու, մինչև որ հայրիկն ու մայրիկը գան։ Ուրիշ ելք չունենք ապրելու։ Մեծ դժբախտություն է պատահել մեզ, ինչպես մեր հարևանուհի մորաքույր Նազիկն է ասում, թող թշնամին էլ չընկնի այդ օրը, որովհետև ես կորցրել եմ մեր ողջ ամսվա հացի, մթերային ու արդյունաբերական ապրանքների քարտերը։

Կորցրեցի, թե գողացան, մինչև հիմա էլ չեմ կարող ասել։ Քարտերը հորս գործարանից պիտի ստանայի։ Առավոտ շուտ գնացի գործարան։ Այնտեղ ինձ ճանաչում էին, որովհետև բանվորներից շատերը մեր հարևաններն են, մի շենքում ենք ապրում։ Օգնեցին, մեր Պետրոսի տղան է՝ ասացին, անմիջապես առանց հերթի տվեցին քարտերը, մեծ֊մեծ փայլուն թղթեր, որ ծալելով ծոցս դրեցի, բլուզիս տակ... Երբ դարպասից դուրս եկա, տրամվայ էր անցնում, չուզեցի ժամանակ կորցնել, վազեցի֊վազեցի ու թռա սանդուղքին։ Մի պահ վախեցած շոշափեցի կուրծքս, ճռճռում էր, ուրեմն այնտեղ էին քարտերը։ Մինչև Կնունյանցի անկյունը հասնելը շատերն իջան ու բարձրացան։ Ես էլ մի քանի անգամ իջա ու բարձրացա՝ ուրիշներին տեղ տալու համար։ Իսկ երբ իջա վերջին անգամ, մեր կանգառում, ու ձեռքս կուրծքս տարա... Նախ զարմացա, որ ոչինչ չճռճռաց։ Ու ինձ թվաց, թե մեծ բան չէ, որ չի ճռճռում։ Հետո շունչս կտրվեց. ու ես սկսեցի տրորել կուրծքս, խելագարի պես բարձրացնել ու իջեցնել բլուզս, շոշափել ոտքերս, ձեռքերս, տաբատիս գրպանները, նորից քաշեցի բլուզս ու անկախ ինձանից, գոռացի հուսահատորեն, աղիողորմ։ Նկատելով, որ տրամվայն ուզում է շարժվել, այլևս ոչինչ չհասկանալով, չմտածելով ոչինչ, վազեցի ու ընկա տրամվայի առջև, գծերի մեջ։ Ո՞նց կարող էր տրամվայն անցնել, ո՞նց կարող էր հեռանալ, ախր նա տանում էր իմ վերջին հույսը, մեր հացը, մեր կյանքը։ Ուժգին ճռնչոց լսվեց, ու մարդիկ շրջապատեցին ինձ, փորձում էին բարձրացնել, բայց ես ամուր կառչել էի գծին, ես այլևս չէի ուզում ապրել, ես ուզում էի մեռնել։

— Շա՞ռ ես, այ տղա,— գոռում էր գունատված վագոնավարը։

— Երևի ընկնավոր է,— արտասվում էր մի կին։

— Սպասեք, սպասեք, ես ճանաչում եմ սրան, ընկերոջս տղան է,— լսեցի մեր հարևան Հայրո քեռու ձայնը։— Ի՞նչ է պատահել, Արտակ ջան, ի՞նչ է պատահել, այ որդի։

Իսկ ես կարծում էի թե արդեն ասել եմ ամեն ինչ, թե բոլորը հասկացել են իմ դժբախտությունը։ Բռնեցի Հայրո քեռու ոտքից ու վշտից խեղդվելով պատմեցի։ Երևի ընկել են քարտերը, երևի հենց հիմա էլ վագոնում են, ոտքերի տակ, դեռ քիչ առաջ ճռճռում էին ծոցիս մեջ։

— Դե լավ, լավ, հիմա կստուգենք,— համոզում էր Հայրո քեռին՝ գծերի վրայից ինձ հանելով։

Իսկ երբ դուրս եկա, տրամվայն անցավ մեր կողքով, ու ամեն ինչ միանգամից ամայացավ, դատարկվեց աշխարհում։ Հայրո քեռին թևիցս ամուր բռնած ինձ քարշ էր տալիս Կնունյանցի փողոցով, խնդրելով ու բարկանալով։ Ասում էր, որ ես արդեն տղամարդ եմ և պետք է կարողանամ դիմանալ կյանքի հարվածներին, ասում էր, որ ինքն իմ տարիքում արդեն աշխատում էր Բաքվի նավթահորերում ու ընտանիք էր պահում։ Իսկ մեզ ի՞նչ է եղել, մի՞թե ինքը, հարևանները, գործարանը կթողնեն, որ վարպետ Պետրոսի երեխաները սոված մնան։ Մեռա՞ծ են, ինչ է։ Ինքը հենց վաղը գործարանում կկարգավորի ամեն ինչ, նոր քարտեր կտան։ Բա ի՞նչ։

Ես արդեն լաց չէի լինում, նվվում էի ձևի համար ու խաղաղված երանությամբ լսում Հայրո քեռուն։ Բայց երբ հասանք մեր շենքի մոտ ու տեսա մեր մուտքը, երբ Հայրո քեռին ինձ համոզեց վերև բարձրանալ, իսկ ինքը իրենց մուտքը մտավ, երբ մտածեցի, որ տեսնելու եմ մեր ընտանիքի ավագին՝ Եվգինե քրոջս, ու նա հարցնելու է, թե որտեղ են քարտերը, իրողության ահավորությունը նորից պաշարեց ինձ, ես անսահման մենակ էի ու թշվառ, դրա համար էլ հենվեցի Տիգրան աղբարենց կավաշեն տան պատին ու լաց եղա բարձրաձայն։

Ինձ նորից շրջապատեցին, բայց այս անգամ մեր հարևանները։ Իմանալով, թե ինչ է պատահել, սրտապնդում էին ու լաց էին լինում։ Իսկ Նազիկ մորաքույրն ասաց. «Թող թշնամիս էլ չընկնի այդ օրը»։ Լուրը հավանաբար հասցրել էին քրոջս, որովհետև ես տեսա, թե ինչպես լաց լինելով ներքև է վազում սանդուղքով, ու ամոթից, խղճահարությունից շրջեցի գլուխս։ Բայց ճիշտ են ասում երևի, որ փոքրիկ աղջիկն անգամ մայրական սիրտ ունի կրծքի տակ։ Իմ քույրիկը, ինձանից միայն երկու տարով մեծ իմ քույրիկը, բռնեց ձեռքս, տարավ ինձ հարևանների միջով, լաց լինելով և միաժամանակ խոսելով հպարտ, արժանապատվությամբ, անկախ, թշնամական հայացքներ գցելով շուրջը, խոսելով մեծավարի, զարմանալիորեն մորս նման, մորս ձայնով.

— Հիմար, ախպեր ջան, բա դրա համար լա՞ց կլինեն։ Հո չե՞նք մեռնի։ Գնանք, բա ամոթ չի՞, կանգնել ուրիշների մոտ լաց ես լինում։ Բա քարտերի համար լա՞ց կլինեն։ Ախպեր ջան։

Հետո տանը ես ու ինքը իրար հետ մի լավ լաց եղանք այդ քարտերի համար։

Երեկոյան հերթով եկան մեր հարևանները։ Նազիկ մորաքույրը մի ափսե խաշած լոբի բերեց՝ գոգնոցի տակ թաքցրած, Հասմիկ մորաքույրը երկու կարտոֆիլ, ներքևի հարկի Հայաստան մորաքույրը մի ձու բերեց՝ ափի մեջ սեղմած, ու մի անծանոթ տատի էլ՝ մի մեծ գդալ յուղ։ Անուններս էլ չգիտեր։ Հարցրեց՝ երեխեք ջան, դուք ե՞ք հացի քարտերը կորցրել։ Հա, ասացինք։ Յուղը դրեց մի ափսեի մեջ, խաչեց ձեռքերը, լուռ լաց եղավ մի քիչ ու գնաց։ Թե ով էր, այդպես էլ չիմացանք, ոչ ոք չէր ճանաչում նրան։ Բոլորից վերջում հեռացավ Նազիկ մորաքույրը, բայց հեռանալուց առաջ ասաց, որ վաղը գնանք մեր մեծ քրոջ՝ Լուսիկենց տուն։ Ճիշտ է, նա ձեր հարազատ քույրը չէ, ասաց Նազիկ մորաքույրը, բայց ձեր մորաքրոջ աղջիկն է, ձեր տանն է մեծացել և շատ բանով է պարտական ձեր ծնողներին։ Հիմա նա, փառք աստծո, շատ լավ է ապրում։ Մարդ ու կին աշխատում են։ Այգի ունեն իրանց տան առջև, Նորքում, ու իսկի երեխա էլ չունեն։ Այնպես որ գնացեք, հո օտար չի՞, ջիգյար է, արյուն է, որ իմանա ձեր դրությունը՝ կօգնի։

Ճիշտ որ։ Եվ ինչպե՞ս մինչև հիմա չէինք մտածել։ Լուսիկ քույրիկը շատ լավն է ու մեզ էլ շատ է սիրում։ Ինչքան մեր տուն է գալիս, խաղում է մեզ հետ, հեքիաթներ պատմում, մի անգամ էլ փոքրիկ աթոռներ բերեց մեզ համար։ Դե, իհարկե, նա որ իմանա... Մենք այնքան ոգևորվեցինք վաղվա հեռանկարով, որ մեր հարևանների տված բոլոր մթերքներն, անծանոթի տատիկի բերած յուղի մեջ լցնելով՝ կերանք ու քնեցինք կուշտ, երջանիկ, անխռով։

Իսկ առավոտյան ես ու քույրիկիս ձեռք֊ձեռքի տված բարձրանում էինք Աբովյանով՝ աշնանային պղտոր առվի եզերքով, որ սևացած, խենթացած վազում էր փողոցով, իր հետ բերելով փոշի ու վիրակապեր և մեկ էլ այն դեղձը, այն կարմրաթուշ, հրաշք դեղձը, որ նույնիսկ կծած էլ չէր, որ ընդամենը մի վայրկյան մնաց ձեռքիս և Եվգինեի հարվածով, ցատկոտելով սլացավ փողոցն ի վար։

Կեսօրին հասանք Նորք, անասելի հոգնած ու քաղցած, այսինքն՝ քաղցածը դեռ այն խոսքը չէ, որովհետև կուշտն է քաղցածանում։ Իսկ մենք առավոտյան ոչինչ չէինք կերել։ Առաջին անգամ ամաչելով՝ կամացուկ բարձրացանք Լուսիկ քույրիկենց տան սանդուղքով, ծեծեցինք դուռը։ Ոչ ոք չարձագանքեց։ Քիչ սպասելուց հետո թեթևակի հրեցի դուռը, բաց էր։ Ներս մտանք և առաջինը, որ տեսանք ալյուրով լի մի մեծ պարկ էր հենց դռան ետևում։ Կանգնել հմայված ալյուրին էինք նայում։ Հետո տեսանք, որ անկյունում, հանգած նավթավառի վրա գոլորշի է արձակում մի փոքրիկ կաթսա՝ ինչ֊որ հեռավոր, մոռացված խենթացնող հոտով լի։

— Բա որ ասում էի՝ գնանք,— գոհ, երջանիկ ծիծաղեց Եվգինեն, ասես ես որևէ հակառակ բան էի պնդել։

Ուրիշ դեպքում կվիճեի հետը, բայց հիմա դրա ժամանակը չէր։ Նայեցինք երկու սենյակն էլ՝ ոչ ոք չկար։ Մտածելով, որ Լուսիկ քույրիկը այգում կլինի, ես ու Եվգինեն բակ իջանք, բացեցինք այգու դուռը և ներս մտանք այնպիսի երկյուղածությամբ, ինչպես կախարդական այգին կմտնեն։

Աշուն էր այգում, և պատերազմ չկար։ Խաղողի վազերը հարկ֊հարկ փռված էին մարգերի մեջ ու դեղնավուն տերևների միջից ծիծաղում էին մարգարիտ ողկույզներով։ Դեղձենիների տակ հենակներ էին դրված, իսկ նրանցից քիչ հեռու, մի ծառի տակ կանգնած էր մեր Լուսիկ քույրիկը՝ գոգնոցը լայն բացած ու վերև էր նայում, որտեղից հատ֊հատ, խուլ կտտոցով ընկնում էին սև սալորները։

Մենք, շարունակ իրար ձեռք բռնած, մի քանի քայլ էլ առաջացանք, չհամարձակվելով խանգարել Լուսիկ քույրիկին, սպասելով, որ ինքը մեզ տեսնի։ Սակայն առաջինը մեզ նկատեց նրա ամուսինը՝ Ենոք քեռին, ծառի վրայից։

— Լուշիկ,— բարկացած ձայնեց նա,— դարպասի դուռը էլի՞ բաց ես թողել։

Լուսիկ քույրիկը վախեցած կծկեց գոգնոցը ու արահետին նայեց, որտեղ մենք էինք կանգնած։ Նայեց մի տեսակ զարմացած, ասես չճանաչելով, հետո ժպտաց շփոթված։

— Երեխեք ջան, գնացեք դարպասի դուռը փակեք, նոր եկեք, հա՞,— ասաց նա։— Բայց զգույշ, մարգերը չտրորեք։

Երբ մենք վերադարձանք, Ենոք քեռին արդեն իջել էր ծառից ու Լուսիկ քույրիկի մոտ կանգնած, ծուռ ժպիտով մեզ էր նայում։

— Է, ինչ կա, շիրելի ազգականներ,— հարցրեց նա,— պատմեք տեշնենք ի՞նչ կա, ի՞նչ չկա աշխարհում։

— Ենոք քեռի,— ասացի ես շփոթված,— Եվգինեն ուզում է ձեզ մի բան ասել։

— Սուտ է ասում,— կարմրեց Եվգինեն,— ինքն է ուզում ասել։

— Եվ, ուրեմն, երկուսով ի՞նչ եք ուզում աշել...

Շատ դժվար էր, բայց մենք ասացինք, ասացինք երկուսս էլ՝ իրար խանգարելով, միասին։

— Իշկ ինչի՞ եք հատկապեշ էշտեղ եկել,— ծոր տվեց Ենոք քեռին։

Ու դարձյալ իրար խանգարելով, միասին, ես ու Եվգինեն հայտնեցինք, որ եկել ենք մի քիչ ալյուր խնդրելու։ Մայրիկն ու հայրիկը որ գան, ետ կբերենք։ Տանը ուտելու ոչ մի բան չունենք։ Դրա համար էլ...

— Երեխեք ջան, վատ ժամանակ եք եկել,— անուշ ժպտալով, տխուր ասաց Լուսիկ քույրիկը։— Կարծում եք մենք ունե՞նք։ Այ, այս սալորները հավաքում ենք, որ տանենք վաճառենք ու հաց առնենք։ Մենք էլ չունենք, երեխեք ջան։ Ի՞նչ անեմ ձեզ համար, գոնե խաղողն էլ հասած չի, որ մի֊մի ճուտ տայի ուտեիք։ Այ, որ մի տասն օր հետո գաք...

— Դե, որ հաշած չի, ի՞նչ պետք է անենք, հո չե՞նք թողնի հիվանդանան,— ժպտաց նաև Ենոք քեռին։

Եվգինեն ինձանից տզզան է, աչքերը լցրել, լայն բացել է, որ չթափվեն արցունքները, ու վեր՝ ծառի ճյուղերին է նայում, ձեռքերը, ինչպես դասարանում, մեջքին դրած։ Իսկ ես խեղդվում եմ։ Կոկորդս այնպես է ցավում, որ շունչս կտրվում է։ Այնինչ ուզում եմ գոռալ, ասել՝ բա էն ի՞նչ ալյուրի պարկ է, բա էն ի՞նչ ճաշ է...

Բայց մենք դաստիարակված, քաղաքավարի երեխաներ ենք։ Մենք արդեն սովորել ենք կուլ տալ վիրավորանքը։ Մենք ավելի մեծ վիշտ էլ ենք տեսել երեկ ու կարող ենք լաց չլինել ուրիշների մոտ, անգամ մեր հարազատների մոտ։ Մենք մի քիչ էլ հպարտ եք նաև, և մի քիչ էլ մեզ բարձր ենք զգում, որովհետև տեսնում ենք, որ ուրիշները սուտ են խոսում, որովհետև տեսնում ենք, որ ստում են ու ժպտում։ Ուրեմն մենք էլ կժպտանք, մենք էլ կարող ենք ժպտալ։

Եվգինեն բաց աչքերի մեջ չորացնում է արցունքը։ Ես հազում եմ, ապա կուլ եմ տալիս լացս։ Մենք նորից իրար ձեռք ենք բռնում ու ասում ենք կամացուկ, ինչպես վայել է բարեկիրթ զարմիկներին։

— Կներեք, Ենոք քեռի։

— Ցտեսություն ձեզ, Լուսիկ քույրիկ։

Հետո Լուսիկ քույրիկն ինչ֊որ բան է ասում, կարծես առաջարկում է հավաքել և ուտել ծառի տակ թափված սալորները, բայց մենք վազում ենք արահետով՝ առանց շրջվելու, դուրս ենք գալիս դարպասից և քայլում ենք՝ առանց իրար նայելու, իրար մի քիչ գրկած։ Նորքից մինչև մեր տունը երկար֊երկար է ու ոչ մի հարազատ չկա։

... Հիմա ես բարձրանում եմ Աբովյանով, Գրիբոյեդովի անվան դպրոց եմ գնում՝ ժողովի և քայլում եմ գարնան անձրևներից գժված առվի եզերքով։ Ինչեր ասես, որ չի բերում իր հետ այս առուն՝ էլ պատառոտված կրկնակոշիկներ ու ճյուղեր, էլ կարտոֆիլներ ու հացի կտորներ։ Հացի կտորներ... Մարդ ժամանակ ունենա ու գնա հենց այսպես, առվի եզերքով, մինչև հասնի նրան, ով հացի կտորներ է թափում առվի մեջ։ Բռնի, խլի նրանից ողջ հացն ու թողնի, որ մի օր, միայն մի օր քաղցած մնա։ Ես սադիստի հաճույքով կհետևեմ նրա տառապանքին ու խղճիս ոչ մի մկանը չի դողա։ Ես հացը նրան ցույց կտամ ապակու ետևից ու կծիծաղեմ նրա անզոր ճիգերի վրա։ Որովհետև ես քաղց եմ տեսել, որովհետև ես տեսել եմ, թե ինչպես գիշերները մի կտոր հաց էին երազում մարդիկ, և տեսել եմ նաև, թե ինչպես մի կտոր հացը հավերժ օտար էր դարձնում հարազատին, ու օտարին՝ եղբայր։

ՆԵՂ ՈՒՂԵԳՈՐԳԻ ՎՐԱՅՈՎ

Ժողովին չհաջողվեց մասնակցել։ Հենց դպրոցի մուտքի մոտ ինձ դիմավորեց ավագ ջոկատավարը ու կարևոր առաջադրանք կատարողի հուզմունքով հայտնեց, որ անմիջապես մեկնեմ կոմերիտմիության քաղկոմ։ Չէ, Բադամյանը չի զանգահարել, շրջկոմի քարտուղար Սարգսյանն է զանգահարել և ասել, որ Լևոնյանը դպրոց գա թե չէ, թող իսկույն վերադառնա ու ներկայանա Բադամյանին։

Տեսնես ի՞նչ է պատահել, ինչո՞ւ է կանչել, անհանգստացած մտածում էի ես՝ համարյա դատարկ ավտոբուսի ետնաթոռին վեր֊վեր ցատկելով։ Առաջին անգամ է, որ այսպես, հատուկ քաղկոմի քարտուղարն ինձ իր մոտ է կանչում։ Ինչպես լինում է սովորաբար, ոչ մի լավ բան չեմ մտածում։ Փոխարենը որոնում եմ, պրպտում, թե չե՞մ արել արդյոք այնպիսի մի քայլ, թո՞ւյլ չեմ տվել արդյոք մի այնպիսի արտահայտություն, որ նենգափոխած, կամ այլ տեսք տված քաղկոմ հասցրած լինեն։ Չէ, կարծես թե ոչինչ չկա։ Բայց իմ շփոթությունը չի անցնում։ Այնպես եմ տարվել մտքերով, որ չեմ էլ զգում, թե ինչպես եմ իջնում կանգառում, ինչպես եմ անցնում պուրակն ու հայտնվում փողոցի մեջտեղում՝ հուղարկավորության մի թափորի դեմ֊դիմաց։ Անակնկալի եկած, դողահար ետ֊ետ եմ քաշվում, հանում եմ գլխարկս ու խոնարհում գլուխս, որպեսզի չտեսնեմ ոչինչ։ Նվագախումբը հավանաբար հանգստանում է, ու ես սոսկումով սպասում եմ, որ հիմա կհնչի սգո քայլերգը՝ ճնշող ու հանդիսավոր։ Նույնիսկ անհարմար էլ է խոստովանել, բայց մանկուց միշտ էլ սարսափել եմ սգո թափորներից և մանավանդ նվագից, այդ միօրինակ, համաչափությամբ հուսահատեցնող ծնծղային զարկերից, որը կարծես ծաղրում է բոլորին ու ներքին ցնծությամբ հայտարարում, թե՝ միևնույն է, ուզեք֊չուզեք մի օր, ա՛յ այսպես, գալու եմ ձեր ետևից։ Երբ փոքր էի ու դպրոցից տուն դառնալիս հանկարծ ականջիս էր հասնում այդ նվագը, շրջվում էի ու վազում, վազում էի զիգզագաձև, նեղ ու խուլ փողոցներով, վազում այնքան, մինչև որ չլսեմ այդ համաչափ զարկերը, բայց նրանք դեռ երկար հալածում էին ինձ՝ իմ մտքում։ Հիմա արդեն չեմ կարող փախչել, չեմ փախչում, բայց դրանից տհաճության և վախի զգացումս չի չքանում։ Չեմ կարողանում լսել այդ նվագը, չեմ կարողանում նայել դագաղներին, որոնց վրա առաջինը, ինչը երևում է, միշտ սև, փայլուն կարծես միևնույն կոշիկներն են, որ ասես հերթով հագցնում են հանգուցյալների ոտքերին։ Ինչո՞ւ են անպայման նոր կոշիկներ հագցնում, ինչո՞ւ ամեն ինչ ծաղիկներով ծածկելով հանդերձ, թույլ են տալիս, որ կոշիկները մի տեսակ օտարացած, առանձին, իրենց սառը, անկենդան փայլով բոլորին երևան։ Ինչի՞ համար։ Ինչո՞ւ մարդուն իր կոշիկներով չեն տանում։

Չգիտեմ ինչու, ինձ թվում է, թե այդ կոշիկները սեղմում են։

— Աղա մարդ էր,— ոչ մեկին չդիմելով, ասում է կողքիս կանգնած պրոֆեսորի կլոր մորուքով մի ծերունի, «Ինտուրիստ» ռեստորանի բարապանը,— ամեն անգամ դուրս գալիս մի երեքնոց էր տալիս ինձ։

Նրա ձայնի մեջ ափսոսանք կա, ու ես հանկարծ մտածում եմ, թե գուցե նա իր կորած երեքնոցներն է սգում։ Զզվելի է։ Ես պարզապես կորցնում եմ ինձ նման պահերին, ամեն հիմարություն մտածելու ընդունակ եմ դառնում։

— Տես, դե տես֊տես,— գլուխն օրորում է պրոֆեսորի մորուքով ծերունին, դարձյալ ոչ ոքի չդիմելով,— նրանք էլ եղբայրներն են, բարեկամները։ Ամբողջ կյանքը կերան մի տան համար, դատարաններն էին քարշ տալիս, տրորում ոտքի տակ, իսկ հիմա բարձրացրել, ձեռքերի վրա են տանում։ Մարդուն կյանքում պետք է ձեռքերի վրա տանել, կյանքում, հիմա ի՞նչ,— նրա ձայնի մեջ այս անգամ այնպիսի ակնհայտ ցավ կա, որ ես ետ եմ վերցնում մտքերս ու հանկարծ անասելի պահանջ եմ զգում խոսել նրա հետ, հենց այնպես, ինչ֊որ բան ասել, գուցե միայն նրա համար, որ չնայեմ այն կողմ, չլսեմ նվագը։

— Իսկ ինձ նման անծանոթ մեկը, տեսնելով ծաղկեպսակներն ու ավտոմեքենաները, այսքան մարդկանց ու վշտահար դեմքերը, կմտածեր, թե ինչ հանգիստ ու երջանիկ է ապրել այս մարդը,— դառնալով ծերունուն ասում եմ ես։

— Եթե մարդը մեռել է, այդ դեռ չի նշանակում, թե ապրել է,— հանկարծ պատասխանում է նա։

Վահ, ազնիվ խոսք հրաշալի ասաց, գուցե ինքն էլ չհասկացավ, թե ինչ ասաց։

— Լավ ճանաչում էիք, հա՞,— հարցնում եմ ես։

Ծերունին ինձ է նայում փոքրիկ, ժպտուն աչքերով։

— Ես ինձ նոր եմ սկսում ճանաչել, տղաս,— ասում է,— իսկ նրան պարզապես գիտեի։

Հանկարծ ծիծաղս գալիս է, խենթուկ ծերունի է, իսկապես, ոնց որ ծպտված պրոֆեսոր լինի։ Այսպիսի խոսքեր որ գրքում կարդաս, կասես որ հեղինակը զոռ է տալիս երևակայությանը, այնինչ այս մարդը հրես կանգնել է կողքիս ու հանգիստ, հանդարտ խոսում է։

— Իսկ որտեղի՞ց էր նրան այդքան փող, որ ամեն օր ձեզ երեք ռուբլի էր տալիս,— հարցնում եմ թաքուն քմծիծաղով։

— Ես չասացի՝ ամեն օր, ես ասացի՝ ամեն անգամ։ Իսկ եթե սրտանց կամենաս, միշտ էլ ուրիշի համար ինչ֊որ բան կգտնվի։— Լռեց ու հետո։— Է՜հ,— հառաչեց ծերունին,— ի վերջո բոլորիս ճանապարհն էլ սա է։

Ահա, բռնվեցիր, ուրեմն քո այդ խոսքերն էլ մահվան նկատմամբ վախդ թաքցնելու համար են, ուրեմն դու էլ ես զրուցում, որպեսզի չնայես այն կողմը, չէ՞։ Ես չկարողացա ինձ զսպել ու ոչ առանց զվարթ չարախնդության, հարցրեցի նրան այդ մասին։

— Կյանքն եմ ափսոսում,— պատասխանեց նա անմիջապես հանդարտ։

— Ուրեմն այնուամենայնիվ, վախենո՞ւմ եք։

— Կվախենան նրանից, ինչից կարելի է խուսափել։ Իսկ մահն անխուսափելի է, տղաս։

Բռնցքամարտի մեջ այդ դրությունը անվանում են գրոգ, երբ հարվածից հետո՝ երերում են, ես մի քիչ երերացի ու մտածեցի։ Հետո ծիծաղեցի անկեղծ, երախտապարտ ու իրեն տանջող հարցի պատասխանն ստացած մարդու բավարարվածությամբ, սրտանց ասացի նրան.

— Շնորհակալություն, հայրիկ։

Նա չզարմացավ էլ, ժպտաց, իսկ ես փողոցը կտրելով քաղկոմի շենքը մտա ու սկսեցի բարձրանալ աստիճաններով, թռչելով երկու֊երկու, մտածելով այս զարմանալի աշխարհի մասին, որտեղ որոշ բարապաններ հանգիստ կարող են պրոֆեսոր աշխատել, իսկ որոշ պրոֆեսորներ՝ բարապան։

Լավ տրամադրությամբ ներս մտա Կարո Բադամյանի ընդունարանը, և երբ քարտուղարուհին անսովոր ժպիտով խնդրեց ուղղակի առանց զեկույցի ներս մտնել, այդտեղ հանկարծ զգացի, որ ինձ ոչ թե քաղկոմի առաջին քարտուղարը, այլ Վեզիրյանի ընկերն է կանչել։ Եվ ինչպե՞ս մինչև հիմա չէի կռահել։ Կասկած չկա, Վեզիրյանը պատմել է Բադամյանին ամեն ինչ, և հիմա նա ինչ֊որ ձևով ինձ խնդրելու է չգրել ֆելիետոնը։ Չիմանալով, որ տպարանում է արդեն։

— Մոտ արի, Արտակ,— գլուխը դռան ձայնի հետ բարձրացնելով, գործնական սիրալիրությամբ ասաց Բադամյանը։— Ես հիմա կվերջացնեմ։

Ու նեղ ուղեգորգի, ասես մազե կամրջի վրայով՝ դռնից մինչև նրա գրասեղանը քայլելիս, ես շփոթված մտածում էի, թե ի՞նչ կարող եմ պատասխանել, եթե հանկարծ Բադամյանը խնդրի հրաժարվել ֆելիետոնից։ Եթե ասեմ, որ դա սկզբունքային հարց է, թե կուսակցականի իմ խիղճը չի կարող թույլ տալ, որ հանցագործն անպատիժ մնա, արտասանություն կթվա։ Թեև մեզ մոտ շատերը հենց այդպես էլ խոսում են։ Մնացած բոլոր պատասխաններս ի վնաս ինձ կլինեն։ Բայց, այնուամենայնիվ, մի՞թե նա կարող է ինձ այդպիսի բան առաջարկել։ Ինչ֊որ չեմ հավատում։

— Է, ո՞նց ես, ընկեր Լևոնյան,— դիմացը դրված թուղթը մի կողմ հրելով ու արմունկներով տնավարի կռթնելով սեղանին, ժպտաց Բադամյանը։— Քեզ համար գլուխդ կախ աշխատում ես, մի օր չես ասում գնամ տեսնեմ Կարոն ինչ է անում։ Բարեկամություն չես անում, այ տղա,— ջերմությամբ հանդիմանեց նա։— Օտար հո չե՞նք, մի գյուղացի ենք, է, իսկ որ մի քիչ փորփրենք, ազգական դուրս կգանք, ինչպես ասում են՝ երկու գծով էլ։ Երեկ իրիկուն մայրիկիս հարցրեցի։ Դու գիտե՞ս, որ մորդ կողմից քո պապը իմ հոր քեռին է գալիս։ Այնպես որ փաստորեն դու իմ փոքրիկ դային ես։

Կարոն ծիծաղեց, իսկ ես հուզվեցի մինչև հոգուս խորքը՝ նրա այդ մի հատիկ, օտար «դայի» բառի համար։ Այդ բառից այնպես գյուղահոտ փչեց, մեր գյուղի հոտը՝ նախիրի ծույլ շքերթով, բարձր֊բարձր արևածաղիկներով ու ամռան շոգին բաց թոնիրներից ելնող հրացոլքով։ Ու ես անկեղծորեն համոզված, թե չեմ ստում, ասացի, որ շատ եմ ուզեցել գալ, տեսնել, բայց միշտ էլ մտածել եմ, թե կխանգարեմ հանկարծ։ Ախր ես գիտեմ, որ ընկեր Բադամյանը շատ է զբաղված։

— Է,— ձեռքը թափ տվեց Կարոն,— գործին որ նայենք, վերջ չունի։ Ընկեր Բադամյան... Ու մեկ էլ չլսեմ, որ այդպիսի բան ասես։ Այդ ո՞ր օրվանից եմ քեզ համար ընկեր Բադամյան դարձել։ Ուրիշների մոտ դեռ ոչինչ, բայց, երբ մենակ ենք, ես քեզ համար միայն Կարո եմ, հասկացա՞ր։ Կնեղանամ անկեղծորեն։ Եվ մի մտածիր, թե երբևէ կխանգարես ինձ։ Ընդհակառակը, եկ, գնա, տուն արի։ Մենք շատ պիտի մոտ լինենք իրար, հասկանո՞ւմ ես։ Ես պիտի իմանամ, որ այսինչ շրջանում իմ ընկերը, իմ մարդն է աշխատում։ Ես պիտի հենվեմ քեզ վրա։ Բա էլ բարեկամությունը ո՞ր օրվա համար է։ Իսկ դու էլ պետք է իմանաս, որ միշտ, որտեղ էլ լինեմ, այստեղ թե...— Կարոն բազմանշանակ մատը վեր բարձրացրեց,— այնտեղ, ես միշտ կանգնած եմ քեզ համար, քո թիկունքին։

Ես շիկնած, շփոթված շնորհակալության ինչ֊որ խոսքեր մրմնջացի։

— Շնորհակալության հարց չկա,— անսաց Կարոն,— դա մեր երկուսիս, ընդհանուր գործի համար է։ Ընկերությունը շատ բան է վճռում մեր կյանքում, Արտակ։ Մենք պետք է միշտ միասին լինենք, աշխատենք չկորցնել իրար։

Ու նորից հանկարծ մտածեցի, թե հիմա ուր֊որ է Կարոն Վեզիրյանի մասին կխոսի։ Նույնիսկ շրջվեցի դեպի բազմոցը։ Ինձ թվաց, թե ինչպես այն ժամանակ, Վեզիրյանը հիմա էլ նստած է բազմոցին ու բարի, քաջալերող աչքերով ինձ է նայում։ Բայց Բադամյանը չխոսեց այդ մասին։ Երևի էլի ես եմ վատը։

— Այն էլ ասեմ,— ավելացրեց նա,— որ ես հետևում եմ քո աշխատանքին և գոհ եմ։ Քեզանից իսկական կոմերիտական աշխատող դուրս կգա։ Եվ նույնիսկ մի քանի նկատառումներ ունեմ։ Թերևս հնարավոր լինի մեկ֊երկու ամսից հետո քեզ տեղափոխել մեզ մոտ, քաղկոմ։ Կարճ ասած՝ աշխատավարձդ համարյա կկրկնապատկվի։ Լավ, լավ, գիտեմ, որ առանձնապես փայլուն չեք ապրում։ Համալսարանում դեռ նշանակումներ չե՞ն կատարել։

— Չէ,— ասացի ես լի, հուզված, երախտապարտ սրտով,— բայց որոշել են, բոլորիս էլ շրջաններն են ուղարկելու։

— Թույլ չեմ տա, չմտածես,— նշանակողներին հասցեագրված հեգնանքով ժպտաց Կարոն,— կպահանջեմ, որ թողնեն քաղկոմի տրամադրության տակ։ Տանը, ծնողներիդ մոտ միայն դու ես մնացել, չէ՞։ Չէ, չեմ թողնի։ Կաշխատես, իսկ գրել ամեն տեղից էլ կարող ես։

Էհ, որքան կարոտ եմ այսպիսի անկեղծ սրտացավ, մտերիմ խոսքի։ Ինձ հետ շատ քիչ են այսպես խոսել։ Ասես մի հին, լավ երգ եմ լսում, ուրախությունից լացս գալիս է։ Աշխատավարձդ կկրկնապատկվի։ Գիտե՞ք թե դա ինչ է նշանակում, գիտե՞ք, որ դա նշանակում է, թե հայրս վերջապես կարող է դուրս գալ աշխատանքից ու նարդի խաղալ բակում, արևի տակ, գործարանի գլխավոր ինժեների հոր հետ, որ մայրս ստիպված չի լինի մի քանի կոպեկի համար գիշերները անքուն թխկթխկացնել, հա թխկթխկացնել իր կարի մեքենան՝ սրա ու նրա համար շոր կարելով, որ ես կարող եմ բարձրացնել գլուխս ու Նանարին ասել, դե, գիտե՞ս ինչ, էլ հերիք է, եկ գնանք մեր տուն, Նանար։ Ահա թե դա ինչ է նշանակում։ Դե թող հիմա էլ հայրս ասի՝ ով՞, Կարո՞ն, հոր տղեն է։ Ում տղան ուզում է թող լինի, բայց այսօր հենց այդ Կարոն երջանիկներից երջանիկը դարձրեց ինձ։ Ու ես երախտապարտ կմնամ նրան, ամեն ինչ կանեմ նրա համար։

— Հետո, մեր տղա, ոնց որ միտքդ փոխվել է, հա՞,— խորամանկորեն աչքով է անում Կարոն,— քեզ շատ եմ տեսնում մի սիրուն աղջկա հետ։ Երևում է շուտով թռնելու ենք հարսանիքում։

Դեմքս այրվում է։ Որտե՞ղ է տեսել, բա ո՞նց է, որ մենք երբեք չենք տեսել նրան։

— Ո՞վ է, ի՞նչ աղջիկ է մեր ապագա հարսը։

— Նանար է անունը,— տիկնիկային թատրոնում է աշխատում,— շշնջում եմ ես։

Կարոն բարձրանում է տեղից, ու ես էլ եմ բարձրանում։ Մեկնում է ձեռքը, իսկ ես ուզում եմ մի լավ, մի ջերմ բան ասել նրան, թող իմանա, որ ես լավությունը չեմ մոռանա երբեք, որ, որ ես գուցե ամեն ինչ լինեմ, բացի երախտամոռից։ Բայց ոչինչ չեմ կարողանում ասել, միայն գլխով եմ անում ու ամուր սեղմում եմ նրա ձեռքը։

— Շնորհակալություն, ընկեր Բադամյան, ես... ես...

— Ի՞նչ,— կտրում է ինձ Կարոն։

— Շնորհակալություն, շատ շնորհակալություն, Կարո ջան...

— Այ, հիմա հասկացա,— սպառնալից ժպտում է Կարոն ու ուղեկցում է ինձ մազե կամուրջի նման նեղ ուղեգորգի վրայով՝ իր գրասեղանից մինչև կաշեպատ դուռը։

— Դե, ընկերությունը չմոռանաս,— ասում է նա։

ԱԽ ԱՅԴ ՌԱՆՋԱՆԱ ՋԱՏՐԱՆ

Ամբողջ քաղաքը գժվել է։ Ուր գնում ես, միայն այդ են խոսում, որ փողոցով անցնում ես, պատերից ռեկլամները հանում են հոգիդ։ Շունչ քաշել չի լինում, բոլոր զրույցների թեման նույնն է.

— Գնո՞ւմ ես։

— Իհարկե։

— Տոմս գտա՞ր։

— Անշուշտ։

— Ո՞նց գտար։ Ավելին չունե՞ս։

— Հա՜յ֊հո՜ւյ...

— Ինձ խոսք են տվել, եթե չբերեն, կմեռնեմ։

— Գոնե անցաթուղթ, հասկանո՞ւմ ես, գոնե անցաթուղթ... Ոտքի վրա կմնամ։

Ես մեր ուսանողության արվեստասեր հատվածին դեռևս այսպես հուզված և, թող ներվի ասել՝ թիթիզացած չէի տեսել։ Խոսում, վիճում են եռանդով, վերջին կոպեկներով ծաղիկներ են գնում՝ բեմ նետելու համար, փախչում են դասերից ու օրերով հերթ կանգնում օպերայի բակում։ Իրենց բոլոր ու նշանավոր դիրք ունեցող բարեկամների հեռախոսների համարները ձեռքին խռնվում են ավտոմատ հեռախոսների մոտ ու խնդրում են, աղաչում են, պահանջում են՝ տոմս, գոնե մի տոմս։

Երևան է եկել հնդիկ պարուհի Ռանջանա Ջատրան։

Ազնիվ խոսք, եթե Ռաբինդրանատ Տագորն էլ գար, ավելի մեծ հետաքրքրություն չէր առաջացնի, ավելի ջերմ ընդունելության չէր արժանանա։ Եվ, իմ կարծիքով, գաղտնիքը պարզ է։ Նախ՝ Հնդկաստանը մեզ համար դեռևս անհայտ է, որտեղ իշխանության գլուխ են կանգնած մահարաջաներն ու բուդդաները։ Ու շատ տարօրինակ է, թե ինչպես մի մարդ, այն էլ մի կին, կարողացել է դուրս պրծնել ջունգլիներից, հասնել Մոսկվա ու այնտեղից էլ ինքնաթիռով թռչել Երևան։ Պատկերացնո՞ւմ եք, հնդկուհի և ինքնաթիռ։ Եվ հետո, եթե Հնդկաստանը կիսավայրենի երկիր է և ձյան երես չի տեսել, այնտեղ հավանաբար կամ ամբողջովին մերկ են շրջում։ Ուրեմն, հնարավոր է, որ իր երկրի հարազատ դուստրը, այն էլ պարուհին... Դա ինքնին գյուտ է, որովհետև մեր պարուհիները, փառք աստծո, ոչ թե մեկ այլ մի քանի հագուստ են հագնում իրար վրա և նույնիսկ երբեմն էլ լաչակով են պարում։ Եվ ամենահիմնականը՝ գարուն է։ Կարելի է համերգի գնալ թեթև, ծաղկավոր, օդային հագուստներով։

Գարուն է։ Արևը լվացված, սիրուն այնպես է ժպտում, ասես արդեն ավարտել է համալսարանը և «վառում֊թողնում է» — ինչպես բնութագրում է մեր կուրսի բանաստեղծ Վարդգես Աշտարակեցին։ Հողից, ծառերից, շենքերի տանիքներից, առուներից այնպիսի մի գոլորշի է բարձրանում, տաք ու սպիտակ այնպիսի մի մշուշ, այնպիսի մի խնկարկում, որ քիչ է մնում խենթանաս։ Եվ ամեն ինչ մի տեսակ խաղում, շողում, լողում է այդ մշուշի մեջ։ Ասես բնությունը՝ ամենակարող տերն ինքը, Երևանը մի բուրվառ դարձրած՝ փառաբանում է իրեն։ Ամբողջ քաղաքը դաղձի ու ծաղկած ծառերի հոտով է լցվել, մանուշակներն իրենց հաստատուն տեղն են գրավել փողոցների անկյուններում, փոքրիկ տղաների թաց, շրջված գլխարկների մեջ. շենքերի պատուհաններին գունավոր քանդակների պես արձանացել են տանտիրուհիներն ու աջ ձեռքի ռիթմիկ շարժումով մաքրում հա մաքրում են պատուհանների ապակիները։

Գարուն է։

Հանկարծ միանգամից զզվելի ու անհեթեթ են դարձել վերարկուներն ու կրկնակոշիկները, գլխարկներն ու վզնոցները։ Եվ եթե ամեն մի տան մեջ մի տանտիրուհի չլինի, տղամարդիկ, անկասկած, առանց հաջորդ ձմռան մասին մտածելով, կայրեն այդ բոլորը, կփոխեն մի քանի ձվով ու ընկույզով կամ կնետեն ցախանոց՝ իրենց հեղինակությունը կորցրած խղճուկ ու մրոտ վառարանների կողքը։ Բայց տանտիրուհիները աչալուրջ են։ Խեթ֊խեթ նայելով բակերում հայտնված «հին շոր, հին կոշիկ» կանչողներին, նրանք եռանդուն շարժումով, երկար փայտերով խփում են լվացքի պարաններից կախված ձմեռային հագուստներին ու գորշ թղթերի միջից հանում նավթալինի բյուրեղները։ Գարնանային իրենց հուզումը, ուրախությունն արտահայտելու համար, նրանք բարձրաձայն, պատշգամբից֊պատշգամբ և բակից֊բակ, զրուցում են իրար հետ, և հեռվից դիտելիս, հատկապես լվացքի պարանների մոտ, նմանվում այն թռչուններին, որ սիրում են սովորաբար նստել հեռագրալարերին ու ստեղծել թռչնային ձայնանիշային տողեր։ Բայց երբ մոտ ես գալիս, անմիջապես զգում ես, որ նրանց ապրումները խորապես մարդկային են։

— Սի֊րուշ,— երաժշտական «սոլ» և «մի» ձայնանիշերի բարձր հնչեղությամբ ձայնում է մի պատշգամբի տիրուհին,— մեր Անահիտը կյանքներս կերավ, հորը օր ու արև չի տալիս, թե ինչ է, ինչ է, այդ չինացի երգչուհու համերգի տոմս բեր։

— Ոչ թե չինացի, այլ հնդիկ,— հարևանուհու նկատմամբ իր առավելությունն ընդգծելով, համապատասխան ձայնանիշերով ուղղում է Սիրուշը,— և ոչ թե երգչուհի, այլ պարուհի, տիկին Վարդուշ։

— Ինչ որ է։ Հա, վերջը հազիվ֊հազ երեկ երեկոյան ամուսնուս ընկերը բերեց։ Մի տեսնեիր Անահիտս ոնց էր ուրախացել, ոնց էր պարում... Այսօր երեկոյան գնալու ենք։

«Հա, հենց դու և քո խրտվիլակն էլ իսկական համերգի բան եք»,— մտքում ուզում էր չարանալ Սիրուշը, որովհետև իր ամուսինը նման ընկեր չունի և Կարինեն էլ հրեն աչքերը կարմրած դաշնամուր է նվագում։ Բայց չի կարողանում չարանալ, ուժ չունի։ Գարուն է։ Ու նա ձեռքերը բռունցքներ դարձրած խփում է հա խփում է նույնանուն, փքված կոնֆետներ հիշեցնող իր ձյունաթյուր բարձերին։

— Սի՜րուշ,— իր երջանկության մեջ հարևանուհու ներքին վիշտը չնկատելով կամ հենց նկատելով՝ կրկին ձայնում է Վարդուշը,— տեսնես ո՞վ է այդ Ջանջանո Մանջան, որ բոլորն էդպես խելքները կորցրել են։

— Ոչ թե Ջանջանո Մանջան, այլ Ռանջանա Ջատրան, տիկին Վարդուշ...— բղավում է Սիրուշը, բայց դառնությամբ մտածելով, որ միշտ այսպես է կյանքում, որ միշտ ունենում է նա, ով արժանի չէ դրան, ով չի կարող գնահատել։ Որ ահա, տոմսը հասել է նրան, ում համար Նյուտոնի բինոմը, Կոջոյանի նկարը ու հնդկական շեֆթի պարը հավասարապես անհասկանալի են և չտեսնված նման են իրար։

Ռանջանա Ջատրան...

Ու չգիտեմ ինչպես եղավ, որ նման հիվանդությունների դեմ պատվաստված Նանարն էլ սկսեց տառապել։ Դա այնքան անսովոր բան էր, որ ես լրջորեն անհանգստացա։ Ընդհանրապես մենք այնպիսի սովորություն ունենք, որ երբեք չենք գնում այնտեղ, ուր բոլորը հիացմունքից շառագունած, ճիչ֊աղաղակով շտապում են։ Երբեք չենք կարդում այն գիրքը, որ բոլորին էլ դուր է գալիս։ Դա ոչ թե հենց այնպես, կամակորությամբ, այլ փորձով, համոզվելով։ Բոլորին դուր եկած բանը սովորաբար լավագույնը չի լինում։ Չեմ ուզում ասել, թե ինչու, բայց այդպես է։ Եվ ահա աննախընթաց մի դեպք, արտակարգ մի երևույթ, հանդիպեցինք թե չէ, Նանարը բռնեց ձեռքս ու ասաց.

— Գնանք այդ հնդկուհու համերգին, հա՞, Արտակ։

— Ինչո՞ւ այդպես հանկարծակի,— զարմացա ես։

— Խնդրում եմ։

Է, որ բանը հասավ խնդրելուն, ես զինաթափված եմ։ Նանարն այնքան հազվադեպ է սրտանց որևէ բան ուզում, որ ես միշտ էլ ուրախանում եմ նման դեպքերում։ Ո՞վ գիտե, մտածեցի, երևի նրանք էլ մի հարևանուհի ունեն Վարդուշ անունով կամ գուցե թատրոնում աղջիկներով գրա՞զ են եկել։

— Գնանք, եթե ուզում ես, Նանար,— ասացի,— բայց համերգին ընդամենը մեկուկես ժամ է մնացել, տոմս որտեղի՞ց կգտնենք։

— Որ դու ուզենաս, կգտնես,— կամացուկ ասաց Նանարը՝ հավատով, համոզված նայելով ինձ։

Երևի հենց նման պայմաններում են կատարվում հերոսություններն ու մեծ խենթությունները։ Մի պահ թվաց, թե տոմս գտնելն ինձ համար դատարկ բան է։ Բայց երբ օպերայի հրապարակը մտանք, երբ տեսա արվեստի ուխտավորների բազմությունը՝ խռնված սֆինքսի պես մեծախորհուրդ ու լուռ դրամարկղի փոքրիկ ու փակ պատուհանի առջև, լավատեսությունը լքեց ինձ։ Պատուհանին մի սպիտակ թուղթ էր փակցված և վրան հայերեն գրված էր՝ «տոմս չկա»։ Բայց ոչ ոք հայերեն չէր հասկանում։ Բոլորը կանգնել ու հուզված, ընկճված, սպասումով դրամարկղին էին նայում, բոլորին հավանաբար, թվում էր, թե իրենք պարզապես չեն իմանում դրամարկղի պատուհանը բացելու «սիմ֊սիմ»֊ը։ Ես էլ մի պահ խառնվեցի նրանց ու ակամա սկսեցի պատուհանին նայել և անմիջապես կռահեցի, թե ինչու են այդ պատուհանը փոքրիկ սարքում։ Իհարկե։ Որպեսզի տոմսավաճառը չտեսնի մարդկանց։ Որովհետև, եթե նա ինքն էլ մարդ է և հոգի ունի, ապա չի կարող առանց խղճահարության ու արցունքի դիտել արվեստասեր հասարակության տառապանքները։

Եվ հանկարծ, ասես հրամանով, բազմությունը շրջվեց ու նայեց այգի մտած առաջին զույգին։ Նրանք բարձրաձայն չէին ծիծաղում և ոչ էլ գլուխներից վեր թափահարում տոմսերը, բայց բոլորն էլ զգացին, որ այդ զույգը տոմս ունի։ Քայլում էին այնպես անփույթ, այնպես հանդարտ։ Տղան ընթանում էր գլուխը բարձր բռնած, ուղիղ իր առջև նայելով։ Աղջիկը ձախ ձեռով թևանցուկ էր արել նրան, գլուխը քիչ թեքել տղայի ուսը և ասես սահում էր, ասես ճախրում էր եթերի մեջ։ Երբեմն֊երբեմն նա գլուխը շրջում էր դեպի աջ, աչքերը կկոցելով, անմեղ ժպիտով դիտում տարաբախտ արվեստամոլներին, ապա թեքվում ու ինչ֊որ խոսքեր էր շշնջում տղայի ականջին, որն ինքնագոհ, մանրիկ ժպտում էր իր ծիծեռնակաթև բեղերով։ Եվ բազմության ապշահար, ատելություն արտահայտող հայացքի տակ նրանք ներս մտան օպերայի մեծ դռնից։ Հետո ուրիշ զույգեր եկան, ասես բոլորն էլ նույն վարժարանն էին անցել։ Նույն շարժումներով, նույն ժպիտներով նրանք ևս ծածկվեցին մեծ դռան ետևում։ Մարդիկ այլևս իրենց դեմքերին չկարողացան պահպանել արհամարհանքի և ատելության արտահայտությունները։ Մի խումբ դասալիքներ խղճալի կարեկցանք արտահայտող ժպիտներով մոտեցան տոմսավոր երջանիկներին ու սկսեցին մուրալ.

— Ավելորդ տոմս չունե՞ք։

— Շատ եմ խնդրում, եթե իսկապես ունեք...

— Բա ձեր ձեռքի էն մյուս թուղթն ի՞նչ է։

— Կպարտավորեցնեք ինձ։ Խնդրում եմ։ Մենք երբեմնի ծանոթներ ենք։

Հետո, հենց մուրացկանների օրինակով, սկսեցին մի քիչ լկտիանալ։ Բռնում էին ձեռներից, մեծ թղթադրամներ ցույց տալիս, տոմսերը խլելու անհաջող փորձեր էին անում։ Մի պատանի ստեպ֊ստեպ ձեռքի ժամացույցին նայելով, կանգնել էր էլեկտրասյան տակ ու մոլոր հայացքով այգու դռանն էր նայում։ Շրջապատեցին։ Շփոթված տղան գրպանից հանեց երկու տոմս, ցույց տվեց ու նորից սկսեց այգու դռանը նայել։ Ձեռք չքաշեցին։

— Դժվար թե գա, զուր կորցնելու ես տոմսը։

— Գուցե մայրիկը չի՞ թողել։

— Արի ինձ լսի, քո տոմսերը տուր մեզ։ Քեզ հաստատ բան եմ ասում։

Տղայի դրությունը նախանձելի չէր։ Ոչ մի համակիր դեմք նա չէր տեսնում իր շուրջը։ Եվ այդպես էլ կար։ Նրա շրջապատողներից ոչ մեկն այդ պահին չէր ուզում, որ տղային սպասեցնող աղջիկը բարեհաջող տեղ հասներ։ Քար սրտեր էին խռնվել նրա շուրջը, և քարերից մեկն էլ իմ սրտում էր։ Ես փորձեցի ավելորդ տոմս գտնելու բոլոր միջոցները, որ երևի գոյություն են ունեցել աշխարհի վրա, բայց ապարդյուն։ Վերջին հույսս այդ պատանին էր, ավելի շուտ՝ նրա դժբախտությունը։ Ես սարսափելի բաներ չէի մտածում, բայց ամբողջ սրտով ուզում էի, որ աղջիկը չգար։ «Գուցե մայրիկը չի թողել» հուսահատական բացականչությունը իմ շուրթերից դուրս թռավ։ Բայց, ինչպես իրավացիորեն տարեց մարդիկ են ասում, երբեք քո հաջողությունն ուրիշի անհաջողության վրա չպիտի կառուցես։ Տղան պոկվեց մեր օղակից ու հպարտ, երջանիկ աչքերով նետվեց դեպի այգու դուռը, որտեղից հենց նոր ներս էր մտել ու դանդաղ, վստահ քայլերով առաջ էր շարժվում մի պստլիկ, ծամավոր սատանա։

Համերգի սկսվելուն մնացել էր տասը րոպե, և Նանարը խղճաց ինձ։

— Դե լավ, Արտակ ջան,— ասաց նա՝ մի տեսակ թախծոտ ժպիտով,— չի ստացվում, ի՞նչ կարող ենք անել։ Գնանք։

Բայց ես չէի կարողանում շարժվել տեղիցս։ Այնքան հոգնել էի այդ վազվռտուքից ու անիմաստ բացականչություններից, որ գլուխս դժժում էր։ Անզորության զգացումից սարսափելի բան չկա։

— Քեռի, այն մարդը քեզ է կանչում,— թևիցս բռնեց փոքրիկ մի տղա։

Նայեցի նրա ցույց տված կողմը ու հանկարծ զարմանքով նկատեցի, որ հենց այն էլեկտրասյան մոտ, որտեղ քիչ առաջ օրհասական մարտեր էին մղվում պատանու տոմսերի համար, այժմ կանգնած էր եղբայրս՝ Բաբկենը, և նրա կինը՝ Սեդան։ Չգիտեմ զարմանքս էր շատ, շփոթությունս, թե ուրախությունս, բայց ես Նանարին թողած անմիջապես նրանց մոտ վազեցի։ Եվ երբ հասա, նոր միայն զգացի, որ Նանարին մենակ եմ թողել։ Ետ նայեցի։

— Լավ, լավ,— ժպտաց Բաբկենը,— չի փախչի, թող մի քիչ սպասի։

— Ըհը,— նեղացավ Սեդան,— այ դու միշտ այդպես կոպիտ, կոպիտ, կոպիտ...

Բաբկենը նորից ծիծաղեց բարեհոգաբար, ու նայելով նրա ամուր ու ձիգ մարմնին, ծիծաղելու ժամանակ աչքերի մոտ հայտնված մանրիկ կնճիռներին ու ծխախոտը բռնած բարակ, ջղային շրթունքներին, սիրտս ինչպես միշտ, երբ նրա մոտ եմ լինում, ուռավ հուզմունքից, ու ես նորից մտածեցի, թե ինչքան, ինչքան եմ սիրում եղբորս։ Չգիտեմ ինչու, բայց ինձ թվում է, թե այդտեղ ավելի շատ բան կա, քան սովորական եղբայրության զգացումը։ Գուցե պատճառն այն է, որ Բաբկենը ամբողջ ութը տարով մեծ է ինձնից։ Չգիտեմ։ Գուցե նրանից է, որ Բաբկենն է առաջինը ինձ սովորեցրել, թե որն է «ա»֊ն, որն է «բ»֊ն, որ ինքն է ինձ դպրոց տարել Գետառի եզերքով, որ ես ավելի շատ ժամանակ եմ ունեցել նրան կարոտելու ու սիրելու, երբ մի քանի տարի պատերազմում էր։ Կամ գուցե բանակում զոհված մեծ եղբորս՝ Մելիքի նկատմամբ տածած սերս էլ է գումարվել։ Չգիտեմ։ Բայց նրան մոտ լինելը ինձ համար գերագույն հաճույք է եղել դեռևս այն ժամանակներից, երբ ես նոր սկսում էի զարմանալ, թե ինչո՞ւ է երկինքը երկնքում։ Վաղ գարնանը նա արդեն փողոցին նայող մեր բետոնե պատշգամբում էր քնում, ու ես ամբողջ օրը խնդրում էի, որ թողնի իր մոտ քնեմ։ Կատարում էի նրա բոլոր քմահաճույքները (իսկ դրանց թիվը բավականաչափ շատ էր), շողոքորթում էի անհարկի, հայելու պես փայլեցնում էի նրա կոշիկները, անընդհատ հայտնվում էի աչքերի առջև ու թեև ոչինչ չէի ասում, բայց իմ ողջ էությամբ խնդրում, աղաչում էի թույլ տալ, որ ես էլ գիշերը պատշգամբում, իր կողքին լինեմ։ Եվ, վերջապես հուսահատ ծիծաղով նա արտասանում էր ինձ երանության մեջ գցող երեք բառը.

— Լավ, կոտորեցիր, արի...

Ու ես սահում էի նրա ծոցը, կծկվում կողքին։ Ցուրտ էր։ Ամուր փաթաթվում էինք վերմակով, դուրս թողնելով միայն գլուխներս ու նայում էինք երկնքին։ Եվ զարմանալի բաներ էր պատմում ինձ Բաբկենը, այնքան զարմանալի ու հիասքանչ, որ ես շունչս պահած, լայն բացած աչքերս, բարձրանում, բարձրանում էի, շրջում էի երկնքում, սև թավիշի վրա ու քարկտիկ էի խաղում աստղերով։ Նա ինձ ցույց էր տալիս աստղերը, ամեն մեկին մի անունով կոչում, և ես միշտ զարմանում էի, թե ո՞նց չի կորցնում, ո՞նց է ամեն անգամ հիշում դրանց տեղը։ Նույնիսկ ասում էր, թե մինչև այս կամ այն աստղը այսքան֊այսքան կիլոմետր է։

— Բա ո՞վ է չափել դրանք, Բաբկեն ջան,— հարցնում էի ես։

— Մարդիկ,— ասում էր նա։

— Բա ո՞նց են բարձրացել ու չափել։

— Չեն բարձրացել,— ծիծաղում էր Բաբկենը։— Այստեղից են չափում, հեռադիտակով։

— Բա այդքան լար ունե՞ն, որ չափում են,— հարցնում էի ես, հիշելով, թե ոնց էր հայրս պղնձե լարով չափում մեր պատշգամբի երկարությունը։

— Է,— բարկանում էր Բաբկենը,— ախր ինձ ասա, ինչո՞ւ եմ քեզ այդպիսի բաներ պատմում, է...

Ու որովհետև ես խեղճացած լռում էի և պատրաստվում լաց լինել, մեղմանում էր.

— Լավ, ուզո՞ւմ ես ասեմ, թե ոնց է ստացվում այն քարածուխը, որ օրինակ վառում էինք ձմեռը։

— Հա,— աչքերս սրբում էի ես։

Ու պատմում էր Բաբկենը։ Մինչև հիմա էլ չեմ կարողանում ճշտել, թե այն մի քանի բանը, որ ես հաստատ գիտեմ կյանքում, դպրոցո՞ւմ եմ սովորել, թե՞ Բաբկենից։ Երբ բանակ էր գնում ու գնացքը շարժվեց, երբ մենք լաց լինելով վազում էինք վագոնի ետևից, Բաբկենը հանկարծ կախվեց պատուհանից ու գոռաց, աշխատելով, որ իր ձայնը լսելի լինի բոլոր գոռացողների ու փողային նվագախմբի տխուր քայլերգի միջից.

— Արտակ...

— Ի՞նչ,— գոռացի ես, շարունակելով վազել բոլորի հետ, ընկնել֊բարձրանալ, վեր֊վեր թռչել, որպեսզի երևամ բոլորի միջից,— ի՞նչ, Բաբկեն ջան...

— Շատ կարդա... անպայման... գրի։

Հետո վերադարձի ճանապարհին, մերոնք անընդհատ հետաքրքրվում էին, թե ինչ էր ասում Բաբկենը։ Բայց ես չէի հայտնում ու միայն խորհրդավոր, բազմիմաստ ժպտում էի։ Չէ՞ որ Բաբկենը առանձին, ինձ հետ էր խոսել։

Գիշեր֊ցերեկ, հաճախ դասերս թողած, գրքեր էի որոնում, յուրաքանչյուր նամակում մանրամասն զեկուցում Բաբկենին, թե ինչ եմ կարդացել։ Եվ այդ պատճառով էլ դրանք ավելի շատ գրքացուցակներ էին հիշեցնում, քան նամակներ՝ ուղղված պատերազմում կռվող եղբորը։ Հրաշալի նվագում էր, շախմատ էր խաղում, էլեկտրական այնպիսի սարքեր էր պատրաստում, որ մեր տան այցելուները շտապում էին արագորեն հեռանալ։ Որտեղ նստում էին, մի լույս վառվում էր ու զնգում էր զանգը։ Պապինի կաթսայի գյուտը ստուգելու նպատակով՝ պայթեցրել էր մեր բոլոր պղնձե կաթսաները՝ ամեն անգամ ինքը հրաշքով փրկվելով։ Հավերժական ճոճանակ պատրաստելու համար քանդել էր մեր սենյակի միակ ժամացույցը և այն դատապարտել հավերժական դադարի։ Որոշակի քայլեր էր անում ռադիոն լռեցնելու ուղղությամբ, բայց պատերազմն սկսվեց։

— Անպայման ինժեներ կդառնա,— նախքան այդ, նրա ավերածությունները տեսնելով, գուշակում էին մարդիկ։

— Սողոմոն Սեյրանյանի բանը բուրդ է,— լսելով նրա նվագը, ենթադրում էին ուրիշները։

— Կտեսնեք, նա իր ուրույն դպրոցը կունենա,— ասում էին երրորդները՝ կանգնելով նրա կտավների առջև, որտեղ ժամանակակից նորարարների ոճով, հակառակ հորս եռանդուն բողոքների, կիլոգրամանոց ներկեր կային, որ անմիջականորեն խփում էին մեր ընտանեկան բյուջեին։

Բայց եղբայրս բանակից վերադառնալուց հետո միլիցիայի աշխատող դարձավ։ Ու ես բոլորովին չզարմացա, որովհետև նա ամեն ինչ կարող էր դառնալ։ Զորացրվելու երրորդ թե չորրորդ օրն արդեն աշխատում էր, ու ես նույնիսկ մտքումս մի քիչ խղճում էի հանցագործներին, որ բանից անտեղյակ հանգիստ շրջում էին քաղաքում, չիմանալով, որ Բաբկենը միլիցիայի աշխատող է դարձել։ Երբեք իր աշխատանքի մասին չէր պատմում ու գուցե հենց դրանից, իմ աչքին ավելի նշանակալից, ավելի խորհրդավոր էր թվում նրա գործունեությունը։ Բայց փոխարենը նա հիմա ավելի ու ավելի հաճախ էր զրուցում ինձ հետ, ասում էր՝ «ախպեր ջան», որից ես երջանկանում էի, իր հետ տանում էր զբոսանքի, ծանոթացնում ընկերներին և եթե մի բան էր գնում իր համար, անպայման աշխատում էր ինչ֊որ բան էլ ինձ համար գնել։ Եվ խոսում էր հետս, որպես հավասարը հավասարի։ Գուցե մեր տարիքում տարիների տարբերությունն արդեն առանձնապես մե՞ծ չէր։ Իսկ եթե ասեմ, որ նրա ամուսնանալուց հետո մենք ավելի ենք մտերմացել, սխալված չեմ լինի։ Եվ այստեղ արդեն Սեդային եմ պարտական։ Քույրս ամուսնացել ու գնացել է, և Սեդան քույրություն է անում ինձ։ Եվ մեր ընտանիքում միակն է, որ գիտե իմ բոլոր գաղտնիքները։ Շատ բան, որ մեռնեմ եղբորս չեմ ասի, բայց Սեդային պատմում եմ, այսինքն՝ Նանարի մասին։ Եվ եթե վերջերս իր ողջ ուշադրության հետ միասին, Բաբկենը նաև թաքուն կամ առանձին, միջանցքում բռնեցնելով, զոռով որևէ թղթադրամ է խցկում գրպանս, հաստատ գիտեմ, որ Սեդայի կազմակերպած գործն է։

— Բաբկեն ջան,— գրպանիցս դրամը հանելով կրկին նրա գրպանն եմ գցում ես,— փողը իմ ինչի՞ն է պետք։ Թոշակ էլ եմ ստանում, աշխատավարձ էլ, չէ՞։

— Եվ այդ բոլորը մայրիկին ես հանձնում,— կտրում է Բաբկենը, դրամը նորից իմ գրպանը նետելով։

— Է, դու էլ ես տալիս։

— Ոչ բոլորը,— ասում է Բաբկենը,— հիմա ես իմ առանձին ընտանիքն էլ ունեմ։

— Դե, ուրեմն քեզ ավելի շատ է պետք։

— Շատ մի խոսի,— բարկանում է նա,— դրսում երևի թաքուն լաց ես լինում, իսկ այստեղ հպարտություն֊հպարտություն ես խաղում։

— Բայց, ախր ինձ ոչ մի փող էլ պետք չի,— համառում եմ ես և թղթադրամները իր ելման կետն եմ ուղարկում։

— Ես քեզանից լավ գիտեմ՝ պետք է, պետք չէ,— իրար քաշքշելուց ծանր շնչելով, շշուկով գոռում է Բաբկենը։— Ես այդ բոլորն արդեն անցել եմ։— Թղթադրամը նորից գրպանս է խոթում ու ինձ հրելով դուրս է հանում տնից՝ վերջում վզակոթիս թեթևակի հասցնելով։

Իսկ դրսում, ուղղելով այս ու այն կողմ թեքված հագուստս ու գրպանիս մեջ բավականությամբ շոշափելով թղթադրամը, ես հուզված ու երջանիկ մտածում եմ, որ Նանարին կարող եմ որևէ տեղ հրավիրել, այգիներում միլիոն մոմանոց լապտերների տակ ցրտից կծկված Գորկի ու Փափազյան կարդալու փոխարեն։ Այստեղ արդեն նրանց հերն էլ անիծած։

— Ուզում եք համերգ գնալ, հա՞,— քմծիծաղով հարցնում է Բաբկենը։

Ես կարմրած միայն գլխով եմ անում։

— Եվ, իհարկե տոմս չունեք։

Տոմս բառի վրա ես մեքենայաբար բարձրացնում եմ գլուխս, գուցե իսկապես ավելորդ տոմսե՞ր ունեն։

— Դե, դու էլ, ի՞նչ ես միլիցիոների պես քննում,— բարկանում է Սեդան,— տուր տոմսերը։

— Տիկին,— ասում է Բաբկենը,— ձեր ձայնի մեջ կարծես որոշ արհամարհանք կա իշխանության մարմինների հասցեին։

— Է,— ասում է Սեդան,— շուտ արա, խեղճ աղջիկը սպասում է։

— Ոչինչ, մենք նրան շատ ենք սպասել, թող մի քիչ էլ ինքը մեզ սպասի,— շարունակում է ժպտալ Բաբկենն ու հետն էլ ձեռքը գրպանը տանելով, այնտեղից երկու տոմս է հանում ու մեկնում ինձ։— Խնդրեմ, երիտասարդ։

— Բա դո՞ւք,— ուրախությունից գժված հարցնում եմ ես։

— Մենք մի ավելի լավ տեղ ունենք գնալու,— ասում է Բաբկենը։

Չէ, այդ արդեն չեղավ։

— Ոչ մի դեպքում,— տոմսերը նրան մեկնելով, աղմուկով հրաժարվում եմ ես,— դուք ինձ ինչի՞ տեղ եք դրել։

— Փոքր եղբոր,— ասում է Բաբկենը։

— Վերցրու, Արտակ ջան, գնացեք,— ասում է Սեդան,— դրանով կուրախացնեք մեզ։ Ու, հավատա մենք առանձնապես ցանկություն էլ չունեինք գնալու։ Դե, վերցրու։

Ես մի քանի վայրկյան մնում եմ անվճռականության մեջ, նայում եմ նրանց, հետո՝ ետ, հեռվում միայնակ կանգնած Նանարին, նորից նրանց, տեսնում եմ եղբորս ու հարսիս ժպտուն, իրենց արարքից երջանկացած դեմքերը և, էլ չիմանալով ինչ անել, բղավում եմ.

— Ես ձեր ցավը տանեմ։

Տոմսերը ձեռքիս դեպի Նանարն եմ վազում և... Քիչ հետո, անտոմս բազմության նախանձ և ատելություն արտաշնչող հայացքների ներքո, մի երջանիկ զույգ էլ է մոտենում օպերայի մուտքին՝ կրկնելով նախորդ զույգերի նույնատիպ շարժումները։

Տղան քայլում էր գլուխը բարձր բռնած, ուղիղ իր առջև նայելով։ Աղջիկը ձախ ձեռով թևանցուկ էր արել նրան, գլուխը քիչ թեքել դեպի տղայի ուսը ու ասես սահում էր, ասես ճախրում էր եթերում։ Երբեմն֊երբեմն նա գլուխը շրջում էր դեպի աջ, աչքերը կկոցելով, անմեղ ժպիտով դիտում տարաբախտ արվեստասերներին, ապա թեքվում և ինչ֊որ բան էր շշնջում տղայի ականջին, որն ինքնագոհ ու մանրիկ ժպտում էր իր ծիծեռնակաթև բեխերով։

Այդ երջանիկ զույգը, ինչպես հավանաբար կռահեցիք, մենք էինք՝ ես և Նանարը, մուրացիկների բանակը լքած ու երջանիկների շարքին միացած, մենք փոխվրեժ էինք լուծում մեր տառապանքների համար։

Ախ այդ Ռանջանա Ջատրան։

ԱՆԱԿՆԿԱԼ ԱՅՑԵԼՈՒՆ

Ժամը տասն անց էր, երբ տուն դարձա։ Հարկ չեղավ հարևանուհուս անհանգստացնել և շնորհակալություն հայտնել նրա բարկացած կռնակին։ Դուռը բաց էր։ Դեռևս միջանցքում, մեր սենյակից խոսակցության բարձր ձայներ լսեցի և համոզված կարող էի ասել, որ հյուր ունենք։ Դա դժվար չէր կռահել։ Հայրս իր տարերքի մեջ էր։ Նա երկար էր ապրել աշխարհում, և նրա հետ շատ զավեշտական, զվարճալի դեպքեր էին պատահել։ Եվ ինքը սիրում էր պատմել դրանք, հատկապես անծանոթներին։ Պատմում էր, ու որովհետև դեպքերն շատ ծիծաղաշարժ էին, առաջինն ինքն էր ծիծաղում սրտանց, քահ֊քահ։ Դեռ տուն չմտած, ես արդեն պատկերացրի մեր սեղանը։ Հայրս նստած է իր մշտական տեղում, պատուհանի տակ։ Նրանից ձախ, բազմոցին տեղավորված է կամ տեղավորված են հյուրերը, իսկ աջ կողմում մայրս է նստած, ինչպես ասում են՝ աթոռի ծայրին, որովհետև ստիպված պիտի լինի շուտ֊շուտ վեր կենալ՝ այս կամ այն մոռացված ուտելիքը բերելու։ Սեղանին, ուտելիքից բացի, անպայման հոնի օղի կլինի լիտրանոց շշի մեջ, եգիպտացորենի կողրով փակված, որ առանց ընդմիջման մեծ բարեխղճությամբ հորս ուղարկում են գյուղում ապրող հինգ քույրերն ու հինգ հարյուր բարեկամները։ Հայրս պարտադիր բոլորին ստիպում է խմել մի բաժակ, որն ինքը արդեն խմել է, այդ պարզ երևում է նրա տրամադրությունից, հայտարարում է, որ ինքը երբեք մի բաժակից ավելի չի խմում (այստեղ արժանանում է մորս նախատական հայացքին) և մյուսներին առաջարկում է խմել որքան սրտները կուզի (այսինքն՝ որքան կա շշի մեջ, և մայրս հավանության արտահայտությամբ ժպտում է)։

Հետաքրքիր մարդ է հայրս։ Թե մի օր հյուր չունենա, հատկապես նախքան ճաշը, կորցնում է իրեն, շրջում է ջղային և ամեն մի դատարկ առիթով բռնկվում է, հայտարարում, որ այս վերջերս չգիտես ինչու ախորժակ չունի և հանդիմանանքով ասում է մորս. «Ծիծաղի, ծիծաղի Թյունու աղջիկ, մի օր էլ վեր չեմ կենա, լաց կլինես, բայց էլ ձեռքդ չեմ ընկնի»։

Երբ դեռ շատ փոքր էի և մենք Կնունյանցի փողոցի սկզբում, տպարանի դիմացի շենքում էինք ապրում, հորս գործն ավելի հեշտ էր։ Այն օրը, երբ պատահաբար հյուր չէր ունենում, ճաշից առաջ իջնում էր, շրջում գյուղացու տան մոտ և երբ հանկարծ որևէ հարազատ բարբառ էր լսում, իսկույն մոտենում էր, բռնում անծանոթի ձեռքը, ասում էր իր ով լինելը, խնդրելով կամ բռնի՝ մեր տուն բերում։ Բանվոր հայրս նրանցից էր առնում իր գյուղի կարոտը, որ ինչպես մոխրի տակից, ծխում, ծխում էր նրա ողջ կյանքի ընթացքում։ Նստում էին երկար, զրույց անում. այդ ժամանակ ավելի շատ, իհարկե, խոսում էր հայրս, և ինչպես լինում է սովորաբար, պարզում էին, որ ընդհանուր ծանոթներ ու բարեկամներ ունեն, քաղաքացիական կռիվներում համարյա կողք֊կողքի են եղել ու շատ են լսել միմյանց մասին։ Դա առիթ էր տալիս դարձյալ խոսելու, ծխելու, ու ընթրելու և վերջանում էր նրանով, որ հայրս իր նորահայտ բարեկամին առաջարկում էր գիշերել իրենց տանը. «Փառք աստծո, տեղներս նեղ է, բայց սրտներս լեն»։

Նրա սրտի «լեն» լինելուն քաջ ծանոթ մեր գյուղացիները, հավանաբար հորս ուրախացնելու նպատակով, քաղաք գալու դեպքում այլևս որևէ հյուրանոց չէին գնում, այլ ուղիղ մեր տուն էին գալիս, որը կատակով համարում էին Ղազախի գյուղացու տուն և մնում՝ ինչքան ուզում էին։ Քնում էին որտեղ հնարավոր է և որտեղ հնարավոր չէ, մահճակալներին, սեղանի վրա, սեղանի տակ, հատակին, իրար դեմ դիմաց դրված երկու աթոռի վրա և նույնիսկ լուսամուտի գոգին։ Սակայն տարեց֊տարի հյուր գտնելու խնդիրը ավելի ու ավելի էր բարդանում։ Շատերն էին գյուղից քաղաք տեղափոխվում մշտական բնակության և օջախ ստեղծում՝ իրենց մերձավոր բարեկամների համար։ Այնպես որ մեր տանն առաջվա նման ամեն օր հյուր չէր լինում, և շատ հաճախ էր փակվում հայրիկիս ախորժակը։ Բայց այսօր ինչպես երևում է, ամեն ինչ բարեհաջող է։

Ես խոհանոցում երկար ու ջանասիրաբար լվանում եմ ձեռքերս, մի սովորություն, որ դարձյալ հորիցս է մնացել, ու ականջ եմ դնում նրա խանդավառ պատմությանը։

— Էլ ի՞նչ երկարացնեմ... Անուշիս թաքուն աչքով արի ու ասացի, թե ինչ բերել եմ, ձորում ա, առավոտը կգնաք կգտնեք։ Հիմի առավոտը մի տեսնեիր, թե էս երեխեքը ոնց են ամեն մեկը մի կտոր ձմերուկ ձեռքին կռծմռծում։ Ծիծաղ բան էր։

Հայրս կրկին ծիծաղում է սրտանց, ու ես ուրախանում եմ նրա համար։ Ինչ֊որ մեկն էլ է ծիծաղում նրա հետ, բայց չեմ կարողանում որոշել, թե ով կլինի։ Երևի մեր գյուղացիներից մեկն ու մեկն է։ Ես բացում եմ դուռը և զարմանքից քիչ է մնում ճչամ... Հորս կողքին նստել ու նրա հետ ծիծաղում է Վեզիրյանը։ Ինձ տեսնելով, նա արագորեն ոտքի կանգնեց, ժպտաց շփոթված, մեղավոր, բայց և միաժամանակ արժանապատվությամբ։

— Իսկ մենք նստել, զրուցում ենք ձեր հարգարժան հայրիկի հետ, ընկեր Լևոնյան։ Իսկապես հրաշալի ծնողներ ունեք։

— Այդ մեկը ես գիտեմ,— աշխատելով տիրապետել ինձ, ասացի ես,— միայն չեմ հասկանում, թե դո՞ւք ինչ գործ ունեք իմ հարգարժան ծնողների հետ։

Նկատեցի, որ հայրս սաստիկ զարմացավ, ապա գունատվեց։

— Արտա՞կ,— ասաց նա, որտե՞ղ ես սովորել այդպես խոսել քո տուն եկած հյուրի հետ։

— Շինարարական վարչությունում,— հեգնեցի ես։

— Ոչինչ, ոչինչ, հայրիկ,— գլուխը տխրությամբ, համակերպված շարժեց Վեզիրյանը,— ընկեր Լևոնյանը իրավունք ունի, այո, այո, իրավունք ունի։ Ես հիմա նրա ձեռքում եմ, և նա կարող է ասել՝ ինչ ուզում է։ Այո՛, այո՛, հայրիկ։

Հայրս ավելի ու ավելի աճող զարմանքով մեկ Վեզիրյանին էր դիտում, նրա հաղթ, տիրական մարմինը, որ հիմա վշտով թեքվել էր սեղանին, նրա շքեղ հագուստն ու փայլուն կոշիկները, ու մեկ էլ ինձ։ Հետո երևի կռահեց ինչ֊որ բան, խոսեց ծանր֊ծանր, հուզված.

— Ես բանվոր մարդ եմ,— ասաց նա,— և իմ գործը չէ, թե ձեզանից որը ում ձեռքում է և թե ինչ է նշանակում դա, բայց մի բան գիտեմ, որ իմ տան մեջ նման խոսակցություն թույլ չեմ տա։ Բան ունեք ասելու, նստեք խոսեք մարդավարի։ Թե մենք խանգարում ենք, դուրս կգնանք։

Այո, հայրս իրավացի էր։ Ես իրավունք չունեի ինձ այդպես պահելու։ Նա մեր հյուրն էր։ Նստեցի սեղանի մոտ, նրա դիմաց, առաջարկեցի նստել ու նայում էի նրա խոնարհված գլխին, արդեն նոսրացող, ճերմակող մազերին։ Ի՞նչ խոսեմ, ի՞նչ ասեմ, ի՞նչ կարող եմ ասել ես այս մարդուն։ Այս մարդուն, որ ոչ մի սրբություն չունի, որ խաբում է բոլորին ու ինձ էլ է խաբել, ու եկել հիմա ծնողներիս էլ է խաբել, նստել հորս պատմածների վրա ծիծաղել է կեղծ, տհաճությամբ, բայց ժպիտով հոնի օղի է խմել, անընդհատ և անընդհատ մտածելով, թե ինձ դարձյալ ինչպես է խաբելու։ Ի՞նչ անեմ ես սրան։

Լռությունը ձգվում էր ծանր ու երկար։ Մայրս չդիմացավ, հառաչեց կամացուկ և գնաց խոհանոց։ Հայրս լուռ, անթարթ մեզ էր նայում։ Եվ Վեզիրյանը բարձրացրեց գլուխը։

— Գրելո՞ւ եք,— հարցրեց նա համարյա շշուկով։

— Արդեն գրել եմ,— պատասխանեցի ես, չուզենալով թաքցնել ոչինչ։

Լռեց երկար ու երբ խոսեց նորից, զգացի, որ ձայնը դողում է։ Մի՞թե խաղում է դարձյալ։— Իսկ եթե տպագրվի, գիտե՞ք, թե ինչ կլինի ինձ հետ։

— Կհեռացնեն աշխատանքից։ Դրանում չեմ կասկածում,— ասացի ես։

Ձեռքը թափ տվեց, իբր հարցն այդ չէ։

— Կբանտարկեն,— հառաչեց նա,— կբանտարկեն ու վերջ։

— Եվ դուք, իմանալով այդ, շարունակում էիք խարդախություն անել, չէ՞, շարունակում էիք խաբել մարդկանց ու պետությանը՝ որտեղ որ հնարավոր է, չէ՞,— զայրույթը նորից բարձրանում ու խեղդում էր ինձ։ Ի՞նչ է կատարվել ինձ հետ, ոչինչ չեմ հասկանում։ Չեմ կարողանում հանգիստ խոսել։

— Գիտե՞ք ինչ,— ասաց Վեզիրյանը,— ես չեմ ուզում ինչ֊որ արդարացնող հանգամանքներ թվել, միայն հավատացեք, որ սկզբում ես անմեղ եմ եղել։ Ինձ թյուրիմացության մեջ են գցել, ստորագրել եմ թղթերի տակ առանց կարդալու։ Եվ հենց դրանով էլ ընկել եմ։ Հետո արդեն վախեցել եմ բռնվելուց ու շարունակել եմ ընկնել։ Հավատացեք, ընկեր Լևոնյան։

— Դուք այդ արդեն ասել եք,— կտրեցի ես,— մեծ հաճույքով հավատում եմ, բայց դրանից դրությունը չի փոխվում։ Երբևէ հաշվե՞լ եք, թե որքան գումար եք հափշտակել։

— Ես երկու երեխա ունեմ, ընկեր Լևոնյան, երկու երեխա, որոնք փոքր չեն։ Ամեն մեկն իր պահանջներն ունի, իր շրջապատը։ Եվ ես էլ նրանց հայրն եմ ու պարտավոր եմ պահել նրանց։ Իսկ գիտե՞ք, թե որքան է իմ աշխատավարձը։ Այսպես թե այնպես վարչության պետ եմ։ Մեծ դիրք ունեմ ու փայլուն շրջապատ, իսկ գիտե՞ք թե որքան է իմ աշխատավարձը։ Եթե մի տասն ընկերոջ ուզածիս պես հյուրասիրեմ, տուն տանելու փող չեմ ունենա։ Այնինչ ես հարյուր ընկեր ունեմ, ուզում եմ լավ հագնվել, ուզում եմ, որ իմ կինը, իմ երեխաներն էլ լավ հագնվեն, ոչ ոքից ետ չմնան, ուզում եմ, որ լավ ապրենք, չեմ ասում փառահեղ, ասում եմ լավ, մարդավարի։ Քանի՞ անգամ պիտի աշխարհ գանք։

Հիմար բան է, որ հայհոյել չի կարելի։ Ես առանձնապես մեծ սեր չունեմ հայհոյելու, բայց այստեղ կարող էի ցույց տալ, որ մի քանի ամիս աշխատել եմ պահածոների գործարանում։ Դողում էր ձեռքս, երբ մեկնեցի, բաժակը լցրեցի օղիով ու խմեցի, զգալով, թե ինչպես է դառնությունը տարածվում երակներիս միջով։

— Գուցե ինձ համար էլ մի փոքր լցնեիք,— խոսքը կիսատ թողեց Վեզիրյանը,— հրաշալի օղի է։

Ամեն ինչ հրաշալի է սրա համար, քիչ առաջ էլ ծնողներիս էր հրաշալի համարում նույն ոգևորությամբ։ Լցրեցի նրա բաժակը, խմեց, փակելով աչքերն ու կնճռոտելով ճակատը։ Թթվի ափսեն մոտեցրի նրան, տարուբերեց գլուխը, նայեց ինձ մի տեսակ խղճահարությամբ ու հանկարծ ասաց.

— Հիմա, սա, օրինակ, կյա՞նք է, որ դուք ապրում եք։ Ձեր հարգարժան հայրը հիսուն տարվա բանվոր է, արտադրության մարդ, այսպես ասած։ Դուք շրջկոմի աշխատող եք, ժուռնալիստ... Սա կյա՞նք է,— կրկնեց նա՝ հայացքը մեր իսկապես աղքատիկ սեղանին շրջելով, ապա բարձրացրեց գլուխն ու դիտելով մեր միակ սենյակի մերկ պատերն ու երկաթյա մահճակալները։

Հայրս հազաց։ Հիմա խոսելու է։ Եվ իսկապես խոսեց՝ վիրավորված ինքնասիրությամբ.

— Դուք հանկարծակի եկաք, ընկեր Վեզիրյան, ճաշին լիներ, մենք միշտ էլ մի լավ բան կգտնեիք ձեզ հյուրասիրելու։

Վեզիրյանը ակնհայտ շփոթվեց։

— Շատ, շատ ներողություն, ես այդ չէի ուզում ասել, հայրիկ,— շտապեց նա,— ես ընդհանրապես եմ խոսում։ Ես կարծում եմ, որ դուք ավելի լավ կյանքի եք արժանի, միայն այդքանը։ Այ, ձեր որդին իդեալականորեն է նայում կյանքին։ Նրա համար այդ բոլորը նշանակություն չունի, նա չի աշխատել, որպեսզի իմանա, թե որքան դժվար է, երբ ստանում ես երկար սպասված աշխատավարձդ ու չգիտես ի՞նչ անել...

— Այ, այդտեղ արդեն սխալվում եք,— ասացի ես, զգալով, որ օղին արդեն սիրտս է հասել ու հիմա նա տրոփում է ուժգին, եռանդով,— սխալվում եք, ընկեր Վեզիրյան։ Դուք հնարավորություն չեք տվել, որ ես չաշխատեմ։

— Ե՞ս,— ապշեց Վեզիրյանը։

— Դուք,— հևացի ես,— ձեր պատճառով ես տասներկու տարեկանից աշխատում եմ։ Հասկացա՞ք։ Արդեն տասը տարվա աշխատանքային ստաժ ունեմ ձեր պատճառով, գիտեի՞ք։

— Բայց... բայց ես ի՞նչ կապ ունեմ, դուք երևի շփոթում եք, ընկեր Լևոնյան։

— Չեմ շփոթում, ընդհակառակը, հիմա եմ տարբերում ու հասկանում։ Ձեր նման մեկն էլ հորս պետը, խազեինը եղած կլինի,— հիշեցի հաղթանդամ որմնադրի խոսքը,— այս ձեր ասած հրաշալի մարդն էլ է աշխատել գիշեր֊ցերեկ ու չի կարողացել հասցնել ամեն ինչ, ստիպված ես էլ եմ աշխատել, որովհետև դուք, ձեզ նման մեկը, խլել է նրա աշխատավարձը, որպեսզի կարողանա հյուրասիրել իր հարյուր ընկերներին, լավ հագցնել իր երեխաներին ու կնոջը։ Որքան բարի եք դարձել, խղճահարությամբ եք նայում մեզ ու մեր ունեցվածքին։ Հորս նման քանի՞ բանվոր ունեք, հը՞, ընկեր Վեզիրյան, այդ ինչո՞ւ ընդհանուր առմամբ նրանց մասին էլ չեք խոսում, ինչո՞ւ եք կարծում, որ նրանք էլ ավելի լավ կյանքի արժանի չեն։ Գուցե նրանք ձեզ նման երեխաներ չունե՞ն։ Վարպետ Սերգոն հինգ երեխա ունի, բայց դուք հանգիստ խղճով կտրել եք նրա աշխատավարձի երեսուն տոկոսը, որովհետև համարձակվել է վիճել ձեր կապալառու Սոլախյանի հետ։ Դուք... դուք ստոր մարդ եք, ընկեր Վեզիրյան...

Հայրս հազաց՝ նախազգուշացնելով, որ ես չափն անց եմ կացնում, անհանգիստ շրջվեց տեղում։

— Արտակ։

— Ոչինչ, ոչինչ, հայրի՛կ,— կրկին համակերպված, մռայլ ասաց Վեզիրյանը,— ընկեր Լևոնյանը երիտասարդ է, ես ներում եմ նրա տաքարյունությունը, նրա տարիքում գուցե ես էլ եմ այդպես խոսել։ Տեղն է ինձ։ Լավ, ես չեմ արդարանում, դուք ճշմարիտ եք, արդարանալու ոչինչ չունեմ։ Սխալված, կորած մարդ եմ ես։ Բայց դուք կարո՞ղ եք մեծահոգի լինել։ Ասացեք, ընկեր Լևոնյան, մի՞թե դուք չեք կարող մեծահոգի լինել։ Ես ներողություն եմ խնդրում ձեզանից, բոլորից, աշխարհից։ Երդվում եմ, վաղն ևեթ դիմում կտամ, ինքս կհեռանամ աշխատանքից, բանվորություն կանեմ, միայն թե մի գրեք, մի խայտառակեք ինձ՝ իմ երեխաների, բարեկամների, ընկերների մոտ։ Նրանք կարծում են, թե ես ազնիվ մարդ եմ, խնդրում եմ ձեզ, մի արեք այնպես, որ բոլորն էլ երես թեքեն ինձանից, որ հարազատ երեխաներս լքեն ինձ։ Ես դեռ այնքան ընկած չեմ, որ կարողանամ ապրել դրանից հետո։ Հավատացեք։

Նա բարձրացավ սեղանից, աթոռը մի կողմ տարավ և ուզեց մոտենալ ինձ։ Գինովությունս ասես սրբեցին ջնջոցով։ Ավելի շուտ թվաց, թե դահլիճում նստած եմ, իսկ Վեզիրյանը խաղում է իմ առջև, բեմում։ Բայց երբ տեղից բարձրացավ նաև հայրս, ու նայելով նրան, տեսա, թե ինչպես է դողում նրա ծնոտը և աչքերն արցունքով լցված են, շփոթվեցի սաստիկ։ Իսկապես, հանկարծ ինքնասպանություն չգործի՞ այս մարդը։ Քանի֊քանի դեպքեր եմ կարդացել գրքերում։

— Դե,— ասաց հայրս, հուզմունքից կակազելով, դիմելով Վեզիրյանին,— դե դուք... վահ, ի՞նչ մարդ եք, հո հարբած չե՞ք, այ մարդ։ Նստեք, նստեք։ Ասում է՝ սպանեմ ինձ։

— Եվ կանեմ, հայրիկ,— կրկին աթոռին ընկավ Վեզիրյանը՝ գլուխը ձեռքերով բռնելով,— որովհետև... որովհետև, եթե տպագրվի այդ նյութը, իմ ապրելն այլևս չարժե...

— Արտակ,— ասաց հայրս։ Նրա ծնոտը շարունակում էր դողալ մանրիկ ու նա ոչինչ չէր կարողանում անել դրա դեմ։— Արտակ, ինձ խոսք չի հասնում, համա մարդուն չի կարելի էս օրը գցել։ Լավ չի։ Թե ձեռքիցդ գալիս է, մի արա էդ բանը, տղա ջան, մի արա։

— Լավ, բայց ես ի՞նչ կարող եմ անել,— հուսահատ պոռթկացի ես, ավելի շուտ հորս հուզմունքից ազդվելով ու ապշահար դիտելով այն մարդուն, որ մոռացած իր ինքնասիրությունն ու արժանապատվությունը, նման տեսարաններ է սարքում ուրիշի տան մեջ։ Զարմանալիորեն ես արդեն ատելություն չունեի նրա նկատմամբ։ Ավելի շուտ՝ խղճահարություն, կարիճին տրորելու անհրաժեշտության հետ ծնվող նողկանքի ու խղճահարության զգացում էի տածում դեպի նա։— Ի՞նչ կարող եմ անել ես։ Նյութն արդեն տպարանում է։

— Չի կարող պատահել, այդքան շո՞ւտ,— տնքաց Վեզիրյանը։— Հիմա էլ տանջո՞ւմ եք ինձ, ընկեր Լևոնյան։

— Տանջելու ի՞նչ կա,— ակամա կրկին բարկացա ես,— ինձ մոտ ուղարկեցին։ Ֆելիետոնը երեկվանից տպարանում է։

— Ուրեմն գուցե վաղը տպվի՞,— իրեն կորցրած, տեղից ընդոստ վեր թռավ նա, ու աչքերը շողացին մի տեսակ։

— Չէ,— ասացի ես,— ֆելիետոնը կտպագրվի երկու օր հետո, կիրակնօրյա համարում։ Արդեն նախատեսված է։

Նա նորից գլուխը ձեռքերի մեջ առավ։ Քիչ այն կողմ կարեկցանքից գունատված, անկարող տանելու մարդու նվաստացումը, ծանր շնչում էր հայրս, ու ես չէի կարող չավելացնել.

— Դե, հիմա տեսնո՞ւմ եք, որ ուշ է, որ ես ոչինչ անել չեմ կարող։

— Եթե ուզենաք՝ կանեք,— գլուխը կախ ասաց Վեզիրյանը։

— Արտակ,— կամացուկ խնդրեց հայրս։

— Ի՞նչ, ի՞նչ,— բղավեցի ես։ Ինձ այնպես էր զզվեցրել այս ամբողջ տեսարանը, որ ես պատրաստ էի ամեն ինչ անելու, միայն թե ազատվեմ դրանից, չտեսնեմ այդ մարդուն, չտեսնեմ հորս խեղճացած դեմքը։— Ի՞նչ, ի՞նչ, ասեք, ի՞նչ անեմ, ի՞նչ կարող եմ անել։ Ես այլևս ոչինչ չեմ հասկանում։ Ինչ ուզում եք կանեմ, միայն թե, միայն թե...

— Ասեմ, ասեմ, ընկեր Լևոնյան,— գլուխը բարձրացրեց Վեզիրյանը։ Եվ հանկարծ ես նկատեցի մի բան, որ առաջ երբեք չէի նկատի և փաստորեն նրան էի պարտական իմ զգաստանալու համար։ Նա հիմա նման էր իր դերը հաջող կատարած ու արդյունքից գոհ դերասանի։ Դեմքից անհետացել էր լարվածությունը, աչքերը փայլում էին, այնքան հավատացած էր իր հաղթանակին։— Ասեմ, ընկեր Լևոնյան, դուք կարող եք խմբագրին հայտնել, թե ֆելիետոնի այս֊այս փաստերը անհրաժեշտ է նորից ստուգել, թե ինչ֊որ տեղ այնպես չեք գրել, ինչպես պետք է... Եվ նյութը ձեզ կվերադարձնեն մշակելու։ Մինչ այդ, իմ ընկերներից մեկը տեղ կհասնի, ու մենք արդեն մի բան կմտածենք։ Խնդրում եմ, խոստացեք, որ կանեք։

— Բայց ի՞նչ կտա դա ձեզ,— աչքերս խոնարհեցի ես։— Ենթադրենք մի քանի օր ձգձգվեց, ի՞նչ տարբերություն։

— Դա ինձ լիովին բավական է,— ասաց Վեզիրյանը,— ես ձեզ երախտապարտ կմնամ ամբողջ կյանքում։ Դուք կիմանաք, թե ինչ բան է իսկական ընկերությունը։ Հարգելի բարեկամ,— ավելացրեց նա արդեն առաջվա ինքնավստահությամբ ու այնքան գործնականորեն, որ քիչ մնաց ծիծաղեի,— մեր կյանքում ընկերությունը շատ բան է որոշում։ Եվ չպետք է արհամարհել այն։ Եթե ուզում ես արագ բարձրանալ լեռը, միայնակ չես կարող, ընկերներ են պետք։ Ընկերներ, որ պատրաստ են ամեն ինչ անել քեզ համար։ Այսօրվա ձեր մեծ լավությամբ, ճիշտ է, կկորցնեք մի քանի ռուբլի,— նա ծիծաղեց հեգնանքով,— հոնորար, ինչպես անվանում են ձեզ մոտ, բայց փոխարենը ես ոչ միայն ձեզ տասնապատիկը կհատուցեմ, այլև դուք կունենաք ինձ նման, Կարո Բադամյանի նման ընկերներ։

— Գիտե՞ք ինչ,— ասացի ես,— եկեք այստեղ մի չարաշահեք ընկեր Բադամյանի անունը։

— Ո՞ւմ, Կարոյի՞,— Վեզիրյանը լիովին վերգտել էր իրեն,— սիրելի ընկեր, ես Կարոյին կարող եմ ասել մեռիր, և նա չի էլ հարցնի, թե ինչի համար։ Եվ ես էլ նրա համար։ Ես նրան կարող եմ ստիպել, որ ձեզ առաջ քաշի, և մի ամիս էլ չի անցնի, որ դուք քաղկոմում կլինեք։ Մի՞թե այսօր առավոտյան չկռահեցիք այդ, երբ զրուցում էիք նրա հետ։

Քաղկոմի քարտուղարի հետ մեր այսօրվա անձնական, ջերմ խոսակցության հիշատակումը Վեզիրյանի կողմից այնքան անսպասելի էր ինձ համար, որ դեմքս սկսեց վառվել։ Ճիշտ է, դեռ առավոտյան ես անընդհատ կասկածում էի, թե Բադամյանը Վեզիրյանի համար է ինձ կանչել, նրա խնդրանքով է խոսում ու սիրաշահում ինձ, բայց երբ նա ոչ մի բառ չասաց թերթի հանձնարարության մասին և անգամ չտվեց Վեզիրյանի անունը, կասկածներս անհետացան։ Իսկ հիմա, բանից պարզվում է, որ այդ բոլորը խաղ է եղել, փոքրիկ մի կատակերգություն, որտեղ, չիմանալով այդ մասին, ես տարել եմ բոլոր կատակերգություններում անհրաժեշտ միամիտ հիմարի դերը։

Տեր աստված, ի՞նչ կարելի է անել։ Այսպես հո ստիպված պիտի լինես կասկածել ամեն ինչի ու ամեն մարդու։ Ի՞նչ իմանաս՝ որն է ճիշտ։ Հիմա ես ի՞նչ իմանամ, այս Վեզիրյանը ճի՞շտ է ասում, թե սա էլ իր հերթին է խաբում նորից։ Գուցե Բադամյանը մեղավոր չէ, գուցե և մեղավոր է, գուցե բոլորը մեղավոր են, գուցե և մեղավոր չեն։ Որտեղի՞ց իմանամ։ Ուրեմն, եթե սրանից հետո մեկն ինձ բան ասի, ես պիտի անպայման կասկածեմ, թե ինչո՞ւ ասաց, ի՞նչ նպատակներ է հետապնդում, ինչու երեկ չասաց, այլ այսօր է ասում, իրականում ինչ պիտի ասեր, որ չասաց, եթե անեմ նրա ասածը՝ ինչ կլինի, եթե չանեմ՝ ինչ կլինի, ուրիշ ո՞ւմ օգտակար կլինի իմ արածը և ո՞վ կթշնամանա ինձ հետ։ Այսպես հո խելագարվել կարելի է։ Ուրեմն, չհավատա՞ս ոչ ոքի, եղբո՞րդ էլ չհավատաս, հո՞րդ էլ, Նանարի՞ն էլ։ Չէ, ավելի լավ է, առայժմ միայն քեզ չհավատամ, ընկեր Վեզիրյան, դու ինձ սովորեցրիր այս բոլորը, և ես քեզ անկեղծորեն երախտապարտ եմ դրա համար։

Եվ, ինչպես սովորաբար լինում է ինձ հետ հոգեկան ուժեղ լարումից հետո, ես միանգամայն հանգստացա, դատարկվեց ինչ֊որ տեղ, և ես ասացի Վեզիրյանին ամենայն քաղաքավարությամբ, առանց ձայնս բարձրացնելու.

— Դե, իսկ հիմա գնացեք, ընկեր Վեզիրյան։

— Հա,— ասաց Վեզիրյանը,— իսկապես, շատ անհանգստացրի ձեզ, շատ ներողություն եմ խնդրում, հայրիկ, իմ պատճառով դուք էլ հուզվեցիք այդքան։— Նա կրկին նույն մարդն էր, որին ես առաջին օրը տեսել էի քաղկոմում ու շինվարչությունում. աչքերը շողում էին բարությամբ և լայն ծնոտը հաստատում էր նրա յուրաքանչյուր խոսքը։— Բայց, ոչինչ, պարտքի տակ մնացողը չեմ։— Բարձրացավ տեղից, նայեց այս ու այն կողմ, հետո ուղղվեց դեպի մորս կարի մեքենան, որի վրա խոշոր մի կապոց կար՝ կապույտ ժապավենով փաթաթված. ես չէի նկատել։— Իսկ սա,— ասաց,— խնդրում եմ ընդունել բարեկամաբար, առանց ետին մտքի։ Սա դեռ դատարկ բան է...— Շրջվեց դեպի ինձ, և որովհետև ես դեռ շարունակում էի անշարժ, հանգիստ նայել նրան, հարցրեց,— իսկ նյութի համար, ուրեմն պայմանավորվեցինք, չէ՞, ընկեր Լևոնյան, բարեկամս...

Ես նայեցի հորս ու այս երեկոյի ընթացքում առաջին անգամ նկատեցի, որ նա ինձ հետ է։ Լայն ճակատը կնճռոտած, մռայլված կանգնել էր պատի մոտ ու ինձ էր նայում, կարծես թե պատվիրել էր ինչ֊որ բան ու սպասում էր, որ տեսնի, թե ես ինչպես եմ կատարելու իր ասածը։ Եվ ես չուշացրի։

— Հայրս ասել է, որ միշտ պետք է հարգել հյուրին,— ասացի ես,— դրա համար էլ հանգիստ, անաղմուկ, վերցրեք ձեր կանխավճարն ու հեռացե՛ք։ Դե, գնացեք, արա՛գ, ընկեր Վեզիրյան, բարեկամս...

Ի պատիվ իրեն, Վեզիրյանը այս անգամ առանց խաղալու, գունատվեց, ուզեց ինչ֊որ բան ասել, չկարողացավ։ Բռնեց աթոռի թիկնակը, մի քանի անգամ խաղացրեց ադամախնձորն ու վերջապես ասաց հևալով, բացահայտ ատելությամբ.

— Լա՛վ։ Ես ամեն ինչ արեցի։ Վե՛րջ։ Ուզում էի խաղաղ վերջացնել։ Չստացվեց։ Ոչինչ։ Ինքդ քեզ մեղադրի։ Կհիշես այս օրն ու լաց կլինես։ Իմ ազգանունը Վեզիրյան է։ Իսկ երբ նյութդ տպված տեսնես, նոր կպարծենաս, նոր կխոսենք ինչպես պետքն է։ Դու ինձ դեռ շատ կզգաս քո կողքին, ընկեր Լևոնյան։ Էհ, ես իմ ասածն ասացի։ Ցե՛։ Ցտեսություն, հայրիկ, դուք էլ վկա, թող ձեր տղան չնեղանա ինձանից։

— Դու, դու,— ասաց հայրս կակազելով,— փիս մարդ ես, փիս։

— Դա դեռ հետո, հետո կիմանաք,— նետեց Վեզիրյանը արդեն միջանցքից։

Նրա գնալուց հետո մեզանից և ոչ մեկը երկար ժամանակ չէր խոսում։ Խոհանոցից ներս եկավ մայրս, ուզեց ինչ֊որ բան հարցնել, բայց, նայելով մեզ, լռեց շփոթված ու նստեց աթոռի ծայրին։

— Հիմա տեսա՞ր, հայրիկ, իսկ դու կյանքդ էիր պատմում, լաց էիր լինում նրա համար,— վերջապես չարախնդությամբ ասացի ես։

— Իսկ դու լսեցի՞ր, թե ինչ ասաց Բադալի տղու մասին,— պատասխանեց նա։

— Հա,— ասացի ես։

Հայրս հառաչեց։

— Չգիտեմ, չգիտեմ, բայց դժվար պիտի լինի քո գործը, տղա ջան։

ՆԵՐՈՂՈՒԹՅՈՒՆ, ՑՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ, ՇՆՈՐՀԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆ

Ալո՛, ալո՛, խմբագրությունի՞ց է։ Ո՞վ է լսում։ Ընկեր Սարյանին եմ խնդրում։ Ի՞նչ։ Շատ լավ, կսպասեմ։

Համարյա ամբողջ գիշեր չկարողացա քնել։ Տառապում էի ու անընդհատ շրջվում անկողնուս մեջ։ Տառապանքս ավելի էր մեծանում նրանով, որ զգում էի՝ հայրս էլ չի քնել։ Երկու անգամ վեր կացավ ու խոհանոց գնաց։ Այնտեղից մերթ ընդ մերթ լսվում էր նրա հազը։ Երևի ծխում էր ու շրջում։ Արագ֊արագ՝ դռնից մինչև պատը, պատից մինչև դուռը, ծանր, սիրտ մաշող մի ճանապարհորդություն պատի ու դռան արանքում, որտեղից սակայն ելք չկա։ Մեկը մեկից տանջող մտքեր, մեղվի գազազած պարսի պես, բզզում հա բզզում են ուղեղիս մեջ, ցատկոտում, խառնվում իրար։ Որոշակի չեմ էլ կարող ասել, թե ինչ եմ մտածում, պարզապես մտածում եմ։ Ուղեղս մտածում է ինքն իրեն, չի հանգստանում, չի ուզում կանգ առնել, որպեսզի ես քնեմ։ Մի անգամ էլ է ինձ հետ այդպիսի բան պատահել։ Ե՞րբ։ Չեմ կարողանում մտաբերել։ Բայց եղել է։ Մի բան, որից ուզում ես փախչել ու չես կարողանում։ Հա, հիշեցի, գյուղում, փոքր ժամանակ, երբ հովիվ քեռիս ինձ իր հետ դաշտ էր տանում ու երբ կեսօրին ոչխարը մակաղում էր գերեզմանատան ծուռ խաչքարերի արանքում, ես պառկում էի քիչ հեռու, կանաչին, արևի տակ, գլխարկս աչքերիս էի շրջում ու աշխատում քնել։ Արևը տաք֊տաք, դուրեկան, ծուլանում ես շրջվել ու թուլանում ես մի տեսակ։ Գլխարկիս հյուսվածքի մանրիկ ծակոտիների միջից նայում էի արևին։ Հիմա ոչ թե մեկ, այլ հազարավոր արևներ էին երևում, ամեն մի անցքի միջից մի արև, այն էլ ոչ սովորական, այլ գույնզգույն, մանրիկ ու մեծ։ Հետո երևի կկոցում էի աչքերս, որովհետև արևները սկսում էին պտտվել ու պտտվել, հետապնդել իրար, խառնվել ու խոշորանալ և մեկ էլ մանրանում էին ու ցրվում, պտտվում էին այնպիսի տեղերում, որտեղ իմ աչքերը չէին կարող տեսնել, բայց ես զգում էի, որ պտտվում են քունքերիս մոտ, գլխիս վերևում, ծոծրակիս շուրջը։ Գլուխս դժժում էր, աչքերս ցավում էին՝ կոպերիս անկյուններում նրանց որոնելուց, ու ես փակում էի կոպերս, որպեսզի ոչինչ չտեսնեմ։ Զուր, ոչ մի տարբերություն, արևները շարունակում էին պտտվել, խառնվել իրար, կորցնում էին իրենց գույները, խամրում ու գորշանում, բայց շարունակում էին պտտվել անդադար, կատաղորեն։ Եվ ոչինչ անել չես կարող, կուզես կողքի շրջվիր, կուզես պառկի բերանքսիվայր, բացիր կամ փակիր կոպերդ։ Ապարդյուն։ Քո իսկ ստեղծած արևների գերին ես։

— Դուք սպասո՞ւմ եք,— տեղեկանում է քարտուղարուհին։

— Այո՛, այո՛։

— Մի րոպե ևս, խնդրում եմ, ընկեր Սարյանը խոսում է կառավարականով։ Հիմա կվերցնի։

— Շնորհակալություն։

Մտքերն ինձ տանջում էին խամրած ու գորշ մոլորակների պես, և ես անզոր էի փախչելու նրանցից։ Հազար ու մի պատառիկներ էի հիշում այստեղից ու այնտեղից, արտասանված տարբեր մարդկանց կողմից, տարբեր ժամանակներում, բայց դրանց արանքում, ուժգին հոսող շիթի պես, համարյա բառ առ բառ վերհիշում էի Վեզիրյանի խոսքերը, որ ասաց երեկոյան, և իմ պատասխանները։ Եվ որպես իմ պատասխաններ, այնպիսի խոսքեր էի հիշում, որ իրականում չէի ասել։ Մտքիս մեջ ամեն ինչ լավ էր ստացվում, բայց որովհետև գիտեի, որ այդպես չի եղել, տառապում էի։ Չէի ուզում խոստովանել, բայց վախեցած էի։ Ես վախենում էի Վեզիրյանից։ Նա ասաց. «Դու դեռ ինձ շատ կզգաս քո կողքին, ընկեր Լևոնյան»։ Այդպիսի մարդը, դեմքին մեկ րոպեում հարյուր տեսակ արտահայտություն տվող մարդը, կարող է ամեն ինչի ընդունակ լինել։ Եվ գուցե տապալի ֆելիետոնը։ «Իսկ երբ նյութդ տպված տեսնես, նոր կպարծենաս»։ Ուրեմն վստահ է իր ուժերին։ Դե, իհարկե, ինչ֊որ մեկի է սպասում։ Ո՞վ է այդ մեկը, Սարյանից էլ մեծ հո չի՞ կարող լինել։ Այսինքն՝ ո՞վ գիտե։ Բայց ի վերջո, պետք է կարողանա՞ն հերքել փաստերը, թե՝ ոչ։ Հո գործերը չե՞ս կարող անհետացնել։ Պատճենները ինձ մոտ են։ Ուրեմն ինչո՞ւ եմ վախենում։ Ինչի՞ց։ Բոլոր դեպքերում պետք է խոսել ընկեր Սարյանի հետ, գուցե ժամանակ ունենա, ընդունի ինձ, կամ գուցե ինքը բան ունի ասելու, չէ՞ որ վաղը տպագրվելու է։ Ինչ լավ կլինի, եթե շուտ խոսեմ, քանի Պարթևը կամ որևէ մեկը չի եկել։

— Ալո, խոսեք։

— Ընկեր Սարյան, բարև՛ ձեզ։ Ընկեր Սարյան, Արտակն է անհանգստացնում, Լևոնյանը։

— Հա՜, ի՞նչ կա, Լևոնյան։

— Ուզում էի մի քանի րոպեով ձեզ մոտ գալ։ Եթե ժամանակ ունեք։

— Ժամանակ չունեմ, ժամանակ չունեմ, ի՞նչ կա, հեռախոսով ասեք։

— Ֆելիետոնի կապակցությամբ ուզում էի...

— Դե, ի՞նչ է, ֆելիետոն, ֆելիետոն...— զգում եմ, որ վրդովված է խմբագիրը, անբարենպաստ ժամանակ եմ զանգահարել։— Հետաքրքիր մարդ եք, ընկեր Լևոնյան, դեռ մի բան չգրած՝ տարածել եք քաղաքով մեկ, առաջին անգամ չլիներ՝ շատ խիստ կխոսեի ձեզ հետ։ Այո, այո, ժուռնալիստական էթիկայի հարց կա։ Պետք է իմանալ, պետք է իմանալ...

— Ընկեր Սարյան, ի՞նչ եք ասում, ազնիվ խոսք, ես ոչ ոքի չեմ ասել։

— Ինչպե՞ս թե չեք ասել, ուրեմն որտեղի՞ց գիտեն, արդեն տասը տեղից զանգ են տվել, գիշերն էլ չեն թողնում քնենք։ Եվ վերջապես ձեզ ո՞վ է թույլ տվել կոպտել, սպառնալ մարդկանց, պարծենալ, թե ֆելիետոն կգրեմ, կտեսնեք ձեզ ինչ կանեմ։ Չէի սպասում ձեզանից, չէի սպասում, ինչպես երևում է, ես էլ եմ շտապել։

— Վա՜յ, ընկեր Սարյան...

— Ի՞նչ ընկեր Սարյան, Սարյանը ձեզ ե՞րբ է ասել, թե խիստ գրեք, թե ես հին հաշիվներ ունեմ այդ... այդ Վեզիրյանի հետ, ի բարեբախտություն ինձ, որի երեսն էլ չեմ տեսել։

— Բայց... բայց այդ բոլորը սուտ են, ազնիվ խոսք եմ ասում, դրանք, դրանք...

— Չգիտեմ, չգիտեմ, մարդիկ գրել են, լսողներ են եղել, տասը մարդ է ստորագրել, կենտկոմի բաժնի վարիչն է զանգ տալիս, չի կարելի այդպես, բոլորին իրար եք խառնել, այ ընկեր Լևոնյան։

Ես բարձրանում եմ տեղիցս, ձայնս դողում է.

— Ես ոչ ոքի չեմ սպառնացել, հավատացեք, էլ, ինչո՞ւ պիտի պարծենայի, երեխա հո չե՞մ, ընկեր Սարյան, մի՞թե ես ձեր անունից սուտ֊սուտ բաներ կասեի, ինչի՞ համար... Նրանք ուզում են ձեզ թյուրիմացության մեջ գցել, որպեսզի...

— Ինձ թյուրիմացության մեջ գցելն այնքան էլ հեշտ չէ, թող ականջներին օղ անեն։ Եվ դու էլ իմացիր...— (փառք աստծո, անցավ, «դու»֊ով է խոսում արդեն, թեթևացած շունչ քաշեցի ես),— չկարծես թե նրանց ասածները ես հալած յուղի տեղ եմ ընդունում։ Եթե կուզես իմանալ, ես նույնիսկ մի քիչ ավելին գիտեմ, այո՛, այո՛, ես նույնիսկ մի քիչ ավելին էի սպասում, բայց ոչ հիմա։ Մի՛ առարկիր, դա արդեն քո մեղքն է, ավել֊պակաս բաներ ես ասել...

— Ընկե՛ր Սարյան, ախր ես ոչ մի...

— Ասել ես, ասել ես, նույնիսկ ասել ես, որ կիրակի օրն է տպվելու։ Ա՛յ տղա, ա՛յ հոգիս, մի՛ բարկացրու ինձ, ինձանից ու քեզանից բացի ո՞վ գիտեր, որ կիրակի օրն եք նախատեսել։

Ըհը, տես թե ինչից ինչ է դուրս գալիս։

— Դա ճիշտ է, բայց ես չգիտեի ինչ անել։ Երբ մեր տուն եկավ...

— Ո՞վ էր ձեր տուն եկել։

— Վեզիրյանը։

— Օհո՜, դա արդեն հետաքրքիր է։

— Այո, ընկեր Սարյան, երեկոյան մեր տուն էր եկել։ Մի կապոց էլ բերել էր հետը,— (կարմրեցի, գուցե ոչ մի միտք չուներ ասելու այդ),— խնդրում, աղերսում էր չտպագրել, ասում էր ինքնասպանություն կգործեմ։ Հայրս էլ լաց էր լինում։— (Այսպես էլ հիմարությո՞ւն, սրա՞նք ինչու եմ ասում)։

— Հա՞յրդ ինչու էր լաց լինում։ Ճանաչո՞ւմ էր, ինչ է։

— Չէ, խղճում էր։ Ես ասացի, որ ոչինչ անել չեմ կարող, չգիտեի ինչ անել, ասացի, որ տպարանում է։

— Հը՜մ, հը՜մ, և հետո..

— Հետո սկսեց սպառնալ, ասաց, որ միևնույն է, ֆելիետոնը լույս աշխարհ չի գա, ինչ֊որ ընկերոջ մասին էր խոսում, որին սպասում է, ասում էր ձեր խմբագիրն ինքն իր ձեռքով կպատռի ֆելիետոնը։ Կստիպեն։ (Դե գնա, ընկեր Վեզիրյան, որ այդպես է, քո հերն էլ անիծած)։

— Այդպես էլ ասա՞ց։

— Այո, մի քիչ էլ հարբած էր...

— Իսկ գուցե այդ բոլորն ավելացնե՞նք ֆելիետոնի տակ, հը՞։ «Երբ նյութը արդեն շարված էր» վերնագրով, առանձին։ Մտածելու բան է։ Լավ, թող մնա, տեսնենք։

— Ընկեր Սարյան, ուրեմն, վաղը...

— Տեսնենք, տեսնենք, եթե պաշտոնական որևէ բան չգա... Ասենք քեզ ասելը վտանգավոր է արդեն, բերանդ չես կարողանում փակ պահել...

— Ընկեր Սարյան...

— Լա՛վ, լա՛վ, կեցվածք մի ընդունիր։ Տեսնենք... Հա՛, ընդհանրապես ինչպե՞ս ես ստորագրում նյութի տակ։

— Ա. Լևոնյան։

— Եթե շատ ես վախենում, կարող ենք կեղծանունով տպագրել։

— Չէ, ընկեր Սարյան, չեմ վախենում։

— Լավ, թող լինի Ա. Լևոնյան։ Վատ չէ։ Նույնիսկ հնչում է...

— Շատ շնորհակալություն, ընկեր Սարյան, ներողություն, ցտեսություն։

— Երկար ես խոսում, ընկեր Լևոնյան, ցե՛։

Լսափողը ցած դնելուց հետո, երկար ժամանակ ակամա շարունակում էի ոտքի վրա մնալ և առանց զգալու, անընդհատ կրկնում էի՝ «շնորհակալություն, ներողություն, ցտեսություն», «ներողություն, ցտեսություն, շնորհակալություն» և երևի դեռ շատ շարունակեի, եթե անաղմուկ ներս մտած Սարգսյանը չծիծաղեր։

— Արտակ, այդ ի՞նչ ես արտասանում։

— Ցտեսություն, ներողություն, շնորհակալություն,— ասացի ես։

— Եվ ո՞ւմ էին ուղղված այդ խոսքերը։

— Ձեզ, ընկեր Սարգսյան, եթե թույլ տաք գնալու համալսարան և հանձնելու իմ վերջին պետական քննությունը։

ՍԿՍԵԼ ԵՄ ՃԱՆԱՉԵԼ ՄԱՐԴԿԱՆՑ

Մենք շատ էինք քննություններ հանձնել այս հին համալսարանում։ Բայց սա նման չէր ոչ մեկին։ Ու թեև ոչ ոք չկտրվեց, բայց սա ամենատխուր քննությունն էր։ Իրար չէինք էլ հարցնում, թե ինչ ստացար, ո՛չ մեկը դուրս չէր գալիս ստուգարքային գրքույկը ձեռքին, ո՛չ մի բացականչություն չէր լսվում։ Ժուռնալիստական բաժնի հինգերորդ կուրսը դեռ երբեք այսքան կարգապահ չէր եղել։

Այս վերջին տարում մեր կուրսն այնքան համերաշխ չէր, ինչպես առաջ։ Արդեն ոչ թե միասին, այլ փոքրիկ խմբերով էինք գնում կինո կամ համերգ։ Ով քննություն տվեց, մյուսներին չէր սպասում առաջվա պես, այլ դուրս էր թռչում Համալսարանից։ Մուտքի մոտ օտար տղաներ էին սպասում մեր աղջիկներին ու օտար աղջիկներ՝ մեր տղաներին։ Աղջիկները, մեր աղջիկները, հինգ տարի շարունակ աշխարհից կտրված, Չերնիշևսկու գեղագիտական հայացքներին քաջածանոթ, քաղաքատնտեսության առաջին մասն անգիր արած, քաղաքացիական կռիվների շրջանի ճակատային թերթերն ընթերցած, Ստենդալի ու Ֆլոբերի հերոսներին սկզբունքային դիրքերից մերկացնող, քննությունների ժամանակ երկար միջանցքներում ջուր խմող թռչունների պես գլուխները մեկ ներքև՝ տետրին հառելով ու մեկ էլ վեր՝ առ երկինք ինչ֊որ խոսքեր մրմնջալով երթևեկող մեր աղջիկները հանկարծ ողջ պարզությամբ նկատել էին, որ ավարտում են համալսարանը և առնվազն քսաներկու տարեկան են։ Քսաներկու տարեկան... Հարկավոր է ինչ֊որ բան անել։ Ու նրանք սկսել էին ավելի լավ հագնվել, ավելի ճաշակով հարդարել մազերը, շրթներկ էին քսում ու հմայիչ, ուշացած ժպիտներ սփռում իրենց շուրջը։

Բայց այսօր ուրիշ էր բոլորովին։ Ով քննություն էր տալիս, դուրս էր գալիս ու կանգնում պատի տակ լուռ, սպասումով։ Ասես մեծացել էինք միանգամից։ Պետական քննություն ընդունող հանձնաժողովն էլ դուրս եկավ։ Դասախոսներն անցան մեր կողքով՝ հոգնած ու մտքերով տարված։ Մենք լարվեցինք մի տեսակ, սպասում էինք, որ նրանք կխոսեն, մի բան կասեն, կհավաքեն մեզ, գուցե և գրկենք իրար, գուցե և լաց լինենք մի քիչ։ Չէ, անցան մեր կողքով, Սարյանի պես կարճ «ցե» ասելով և մտան այն սենյակը, որի վրա գրված էր «պրոֆեսորական»։ Անխիղճ մարդիկ են, նրանց այնպես է թվում, թե վաղն էլի հանդիպելու ենք, «ցե» են ասում։ Չեն մտածում, որ վերջ, էլ չենք գալու, մի քանի օրից ստանալու ենք դիպլոմներն ու չվելու, բաժանվելու ենք, ոչ միայն իրենցից, ոչ միայն համալսարանից, այլև իրարից։ Ու մեկ էլ, ով գիտե, երբ տեսնենք իրար, փոքր է Հայաստանը, բայց շրջանները հեռու են՝ իրենց թաշկինականման թերթերով, օտար, անծանոթ մարդկանցով ու տեղական հոգսերով։

— Վրե՛ժ,— ասաց մեր կուրսի ամենահամեստ աղջիկը՝ Լուիզան։

— Վրե՛ժ,— աշխուժացած ձայնեցինք մենք և արագ ծրագիր կազմելով, ամբողջ խմբով ուղղվեցինք դեպի «պրոֆեսորական» կոչված սենյակը, խռնվեցինք դռան մոտ։ Վարդգես Աշտարակեցին բացեց դուռն ու ամենախոնարհ, թոշակ խնդրող ձայնով հարցրեց.

— Կարելի՞ է։

— Ո՛չ,— բամբ ձայնով հայտարարեց մեր դեկանը, որը մեզ շատ էր սիրում, վախենում էր երես տալուց ու երես էր տալիս։— Ոչ, չի կարելի, դեկանատի նիստ է։

— Դա մեզ չի հետաքրքրում։

— Այսպես էլ կա՞րգ կլինի։

— Բյուրոկրատությունն էլ չափ ու սահման պիտի ունենա։

— Բողոքում ենք, կդիմենք ուր հարկն է,— սուտ, ոգևորված աղմկեցինք մենք։

Դեկանը զարմացած բարձրացավ տեղից, խոժոռեց ճակատը։ Դասախոսները ևս ոտքի կանգնեցին։ Անլուր բան է, այս ի՞նչ է պատահել, որ ուսանողները կորցրել են իրենց, քիչ առաջ խոնարհ ու լուռ կանգնել էին պատի տակ։

— Ի՞նչ է նշանակում այս բոլորը,— որոտաց դեկանը։

Հրեցինք և Վարդգեսը մի քայլ առաջ գնաց։

— Հարգելի ընկեր դեկան, հարգելի պրոֆեսորներ և դոցենտներ,— զրնգուն, պիոներական ձայնով ազդարարեց Վարդգեսը,— ես ժուռնալիստական բաժնի նախկին հինգերորդ կուրսի նախկին ուսանողների անունից լիազորված եմ հայտնելու ձեզ, որ...— այստեղ մեր մունետիկը, ինչպես հարկն է կանգ առավ, որպեսզի ուժեղացնի լարումը...— որ խորին շնորհակալություն ենք հայտնում ձեզ այն ամենի համար, ինչ դուք արել եք, որպեսզի մենք հնարավորությունների սահմաններում զարգացած մարդիկ դառնանք։ Եվ ներեք մեզ, եթե երբևէ վշտացրել ենք ձեզ։ Հաջողություն ձեզ, ձեր մեծ ու ծանր աշխատանքում, թող ավելի լավ ուսանողներ գան, քան մենք էինք։ Դուք էլ մեզ հաջողություն ցանկացեք, որովհետև ողջ կուրսով գնում ենք ռազմաճակատ։

— Շնորհակալությո՜ւն,— երեսնաձայն որոտացինք մենք։

Ու շիկնեցին, ու ծիծաղեցին մեր դասախոսները։ «Պրոֆեսորականը» ու դեկանատի նիստը մոռացած, նրանք շրջապատեցին մեզ, միացան մեզ, և մենք աղմկեցինք, ինչպես ժողովի ընդմիջմանը, միջանցքում։ Բոլորն այնպես լավն էին, այնպես բարի ու այնպես հուզված, «ցե» ասող դասախոսները կակազելով էին խոսում, իսկ մեր աղջիկները նայում էին նրանց սիրահարված աչքերով ու լաց էին լինում։

— Դե, իսկ հիմա «ցե»,— ասացինք մենք։

Դուրս եկանք համալսարանից, շարվեցինք իրար ետևից կարճահասակ ցայտաղբյուրի մոտ ու հերթով խմեցինք համալսարանական սառը ջուրը, նույն հերթականությամբ սեղմեցինք զարմացած պահակի ձեռքը, որն ամենադաժանն էր համալսարանի պատասխանատու աշխատողների մեջ, և փողոցն անցնելով մտանք Ղուկասյանի այգին։ Ընտրեցինք ներքևի խուլ ծառուղին, խախտելով կարգը, ծանր նստարանները մոտ բերեցինք։ Զգաստ լուսանկարիչն իսկույն հասկացավ, թե ինչ է կատարվում մեզ հետ, առանց հարցնելու, ռոբոտի նմանվող հնադարյան ապարատն ուսած եկավ ու կանգնեց մեր դիմաց։ Ամրացրեց ոտիկները, բարձրացրեց ձեռքը և ուզում էր սովորականի նման ասել, որ... բայց ես կանխեցի։

— Հենց ասել ես՝ ժպտացեք, կսպանեմ,— ասացի ես,— նկարի այնպես, ինչպես կանք։

Ու որովհետև բոլորը ծիծաղեցին, ես այդ նկարում ամենալուրջն եմ և պատահական մարդու տպավորություն եմ թողնում։

— Եկեք մի ուրախ երգ երգենք,— ասաց մեր կուրսի երկրորդ ամենաուրախ աղջիկը՝ Լիդան (առաջինը ժամկետից շուտ ամուսնացել էր և «նանիկ ասեմ տիկնիկիս» էր երգում Նալբանդյան փողոցի ներքնահարկերից մեկում)։ Լիդան իր զմրուխտյա, արցունքոտ աչքերը հառեց երկինք ու սկսեց.

— Ծառի կանաչ տերևը, կանաչ ծառի տերևը, տերևը...

Ուրիշ ժամանակ մենք կարող էինք միայն այս խոսքերն անընդհատ կրկնելով՝ երկու ժամ երգել ու պարել, դասերն ու աշխարհը մոռացած։ Բայց հիմա միայն մի քանի հոգի, առանց իրար նայելու, անհամերաշխ ձայնակցեցին Լիդային, ու որովհետև երգը շատ տխուր էր ստացվում, թողեցին անմիջապես, լռեցին։

— Երեխաներ,— ասաց Վարդգեսը,— ես մի ավելի լուրջ առաջարկություն ունեմ։ Սրանից հարմար ժամանակ մեկ էլ դժվար թե լինի։ Դուք չե՞ք նկատում, որ այս վերջին տարում առաջին անգամ է Արտակ Լևոնյանը մասնակցում մեր հավաքույթին։ Եվ որովհետև մենք շատ անգամ ենք որոշել քննել նրա հարցը՝ դասախոսություններից սիստեմատիկաբար բացակայելու, մեր միջոցառումներին չմասնակցելու համար և միշտ էլ չենք կարողացել քննել, որովհետև ընկերը ժողովներին ևս չի եկել։ Դրա համար էլ եկեք հիմա քննենք նրա հարցը։ Միևնույն է, նա էլ ձեռքներս չի ընկնի։

— Ճիշտ է,— բղավեցին ժողովներին սովոր իմ ընկերները։

Ես փախչելու մի կեղծ շարժում կատարեցի՝ «օգնեցեք» գոռալով, Բայց Հայկը բռնեց ինձ ու քարշ տալով բերեց նստացրեց երկու անբաժան հաստլիկ ընկերուհիների միջև, որոնք մեր կուրսի պատմության մեջ հայտնի են Ճգը և Բգը անուններով։

— Դուք իրավունք չունեք քննելու իմ հարցը։ Ես շրջկոմի անդամ եմ, անձեռնամխելի անձնավորություն,— բողոքեցի ես։

— Մենք բոլորս էլ շրջկոմի անդամներ ենք,— անխռով ձայնով հայտարարեց մեր կուրսի ավագը՝ Շավարշը, որը մեզանից ավագ էր նաև բառիս բուն իմաստով. Մարտունիում մասնակցել էր Հայրենական մեծ պատերազմին և առաջին կուրսում մեծ խորհրդավորությամբ, որպես գաղտնիք, բոլոր աղջիկներին առանձին֊առանձին հայտնում էր, թե գրքերում այնքան հոլովվող հերոս պարտիզան Շ֊ն հենց ինքն է՝ Շավարշը։

Նա մի գիրք վերցրեց ձեռքը՝ որպես դասամատյան, և էջերը շրջելով, խուլ ձայնով ասաց.

— Արտակ Լևոնյան։ Խոսենք փաստերով։ Առաջին կիսամյակում բաց է թողել քսանչորս ժամ, որից անհարգելի՝ քսաներեքը։

— Իսկ այդ ի՞նչ հարգելի մի ժամ է,— կոպերը ծանրորեն բացեց Վիլենը, որը աներևակայելի, տաղանդավոր ծույլ էր և նույնիսկ կոպերը բացելը հավելյալ աշխատանք էր համարում։

— Դա այն մի ժամն է, երբ ընկեր Լևոնյանին ազատեցինք դասից, որպեսզի ներկայանա դեկանին և պատասխան տա իր բացակայությունների համար,— զեկուցեց ավագը։— Երկրորդ կիսամյակում բաց է թողել տասնչորս ժամ։

— Ակնհայտ առաջադիմություն կա,— բարեխոսեց Ջավադը, որը դեռևս չորրորդ կուրսում իրենց շրջանի ղեկավարներից հրավեր էր ստացել աշխատելու որպես շրջանային թերթի խմբագիր և դրանից հետո դասախոսության տետրում, յուրաքանչյուր տողի տակ գծում էր ու փակագծի մեջ գրում (ընդգծումն իմն է՝ Ջ.Ս.)։

— Մի փոքրիկ բացատրություն,— կտրեց ավագը։— Երկրորդ կիսամյակում ընդամենը երկու ամիս եք դաս ունեցել։

— Այստեղ խորը թյուրիմացություն կա,— վրդովված վեր ցատկեցի ես, մինչև Ճգն ու Բգն բռնել էին ձեռքերս։— Այս ի՞նչ է ստացվում, թանկագին ընկերներ, շրջկոմում ինձ քննադատում են, թե փախչում եմ աշխատանքից և դասի եմ գալիս, իսկ դուք էլ բողոքում եք, թե դասերից եմ փախչում։ Հանձնաժողով ընտրեք ու իրար հետ պարզեցեք այս կնճռոտ խնդիրը։ Ուրեմն որտե՞ղ եմ լինում։ Պե՞տք է, որ ինչ֊որ տեղում եղած լինեմ, թե՝ չէ։

— Տիկնիկային թատրոնում,— առանց աչքերը թարթելու մատնեց Հայկուշը։

— Թողանթանանա,— բացականչեց Ռոբերտը։ Նա այնքան արագ էր խոսում, որ քչերն էին հասկանում նրան, իսկ դասախոսներն արագ որևէ թվանշան էին դնում ու ազատում քննությունից, որպեսզի ստիպված չլինեն ամեն անգամ կրկնել տալու նոր նախադասությունը։— Անթանանաթող։

— Թարգմանիչ եմ պահանջում,— առարկեցի ես,— պարտավոր չեմ պատասխանելու այն հարցին, որը չեմ հասկանում։

— Հարգելի ընկեր Ռոբերտն ասաց. «թող անթանանա», որը նրա մայրենի լեզվով՝ խբդերենով նշանակում է «թող արդարանա»,— թարգմանեց Վարդգեսը։

Ռոբերտը հավանությամբ գլուխ տվեց։

Եվ այստեղ իմ բարձրագույն կրթություն ունեցող ընկերներն անամոթաբար իրենց պահեցին ճիշտ այնպես, ինչպես իլֆպետրովյան ագռավատան անգրագետ բնակիչները՝ մեծ երազող Վասիսուալի Լոխանկինի նկատմամբ։ Նրանք փաստորեն սկսեցին ծաղրել իմ զգացմունքները։

— Արդարանալու բան չկա, ես միաժամանակ աշխատում եմ, այդ պատճառով էլ...

— Մենք բոլորս էլ աշխատում ենք,— ընդմիջեցին նրանք,— հասարակական աշխատողներ ենք։

— Բայց ես նաև սիրած աղջիկ ունեմ։

— Մենք բոլորս էլ սիրած աղջիկներ ունենք,— ճչացին նույնիսկ մեր աղջիկները։

— Իսկ արյան պակասությո՞ւնը, դրա՞ն ինչ կասեք, չէ՞ որ ես արյան պակասություն ունեմ։

— Մենք բոլորս էլ արյան պակասություն ունենք,— բղավեցին նրանք։ Ըստ որում ամենից բարձր գոչում էին հաստլիկ, կարմրաթուշ ընկերուհիները՝ Ճգը֊ն ու Բգը֊ն։

— Հետո, ես նկատում եմ, որ վերջերս բորի հարուցիչներ են հայտնվել ինձ վրա,— քիչ մտածելուց հետո ասացի ես։

— Մենք բոլորս էլ բորի հարուցիչներ ունենք,— ուրախ հայտարարեցին նրանք։— Այդ դեպքում, ես առաջարկում եմ այրել մեզ,— ասացի ես։ Չէ՞ որ մենք հերոսական սերունդ ենք, մեր հայրերը անձնազոհության փայլուն օրինակներ են տվել։

— Դա դեմագոգիա է,— ասաց պարտիզան Շ.֊ն,— դատարանը թող կայացնի իր վճիռը։

Եվ դատարանը որոշեց. կուրսի յուրաքանչյուր ուսանող աջ ձեռքի երկու մատով պետք է խփեր իմ բաց դաստակին։ Իսկ երբ մահապատիժն ի կատար էր ածվում, ես՝ շփելով ուռած դաստակս, այնուամենայնիվ գոհունակությամբ մտածեցի, որ սկսել եմ ճանաչել մարդկանց։ Նախքան ինձ մոտենալը, ես արդեն գիտեի, թե այս կամ այն ընկերն ու ընկերուհին ուժե՞ղ կխփի, թե՞ թույլ, պարզապես կշոյի՞, թե՞ կաշխատի ցավ պատճառել։ Եվ միայն մի անգամ սխալվեցի։ Մեր կուրսի ավագը, քանաքեռյան քաջ պարտիզան Շ.֊ն, որին ես տանել չէի կարողանում և գիտեի, որ նա էլ կիսում է իմ զգացմունքները, մոտենալով, սառն աչքերով նայելով ինձ, միայն թոթվեց ձեռքս, երբ ես ուժգին հարվածի էի սպասում։ Զարմացա, բայց հետո կռահեցի, որ նա իր հարվածը պարզապես ավելի հարմար առիթի փոխադրեց, մի ավելի լուրջ առիթի։

ԱՅԴ ԶԱՐՄԱՆԱԼԻ ԸՆՏԱՆԻՔԸ

Շրջանայինում, ժամացույցի տակ աչքերով ակամա Նանարին փնտրեցի, թեև հաստատ գիտեի, որ նա տանը պետք է լինի։ Եվ Նանարի փոխարեն տեսա Մանուկին։

— Մեռա քեզ ման գալով հարձակվեց նա,— որտե՞ղ ես, է։ Շրջկոմում ասացին համալսարանում է։ Համալսարանում ասացին՝ եկավ գնաց։ Տիկնիկային թատրոնում ասացին՝ մինչև հիմա չի եկել։ Տանն ասացին՝ տանը ե՞րբ է լինում։ Խմբագրությունում ասացին...

— Սպասիր, դու ի՞նչ է, հետախուզո՞ւմ ես կազմակերպել։ Ի՞նչ է պատահել։

— Ես կորած եմ,— ասաց Մանուկը՝ մեծ գլուխը տխրությամբ օրորելով,— ողբերգություն եմ ապրում։ Ահավոր բան է։

— Չլինի՞ նորից վիճել ես Նվարդի հետ,— սովոր նրա խուճապահար բնավորությանն ու վերամբարձ բացականչություններին, գործնականորեն հարցրի ես։— Հաշտեցնե՞մ։

— Չէ, ինչ ես ասում։ Սոսկալի բան է։ Չգիտեմ ի՞նչ անեմ, ուր գնամ...

Ես արդեն անհանգստացա։

— Դե ասա, տեսնեմ, ի՞նչ է եղել։ Գուցե Նվարդը ուրիշի...

Մանուկը միանգամից լրջացավ ու բռնեց ձեռքս։

— Ի՞նչ, դու որևէ բա՞ն գիտես։

Հիմա էլ երկար ժամանակ համոզում էի, որ ոչինչ չգիտեմ, որ այդպես ենթադրեցի՝ նրա հուսահատությունը տեսնելով։ Վերջապես հանգստացավ։

— Չէ,— ասաց նա,— Նվարդն ինձ է սիրում, ի՞նչ ես խոսում, հիմա երևի նստած լաց է լինում տանը։ Նրա հայրը, այդ տաճկաստանցին ինձ չի սիրում։ Պատկերացնո՞ւմ ես, գնացել էի Նվարդին կանչելու, մեկ էլ ինքը դուրս եկավ ու առանց որևէ նախաբանի հայտարարեց, որ ես այլևս իրավունք չունեմ Նվարդին հանդիպելու, քանի դեռ ինքը պատիվ չի ունեցել իր տանը ընդունելու իմ ծնողներին։

— Է, դու էլ հորդ տար,— ծիծաղեցի ես։

— Գի՞ժ ես, տո,— զարմացավ Մանուկը։— Կարծես թե հորս չես ճանաչում։ Հայրս... եթե նա իմանա, որ ես անկուսակցականի աղջկա հետ եմ ուզում ամուսնանալ, կհիվանդանա։

— Հիմա, ի՞նչ է, ուզում ես Նվարդի հորը համոզենք, որ կուսակցության մե՞ջ ընդունվի։

Մանուկն անհույս թափ տվեց ձեռքը։ Իսկ ես նրա հորը հիշեցի։ Ախր ես իսկապես լավ էի ճանաչում նրան։ Դեռևս դատախազությունից։

Դատախազ էր քրեական դատական բաժնում, և գրքերում նկարագրված դատախազների նման մռայլ մարդ էր։ Երկու տարվա ընթացքում ես ոչ մի անգամ չտեսա նրա ժպիտը։ Քայլում էր ծանր, մեծ գլուխը խոնարհած, սև, խիտ հոնքերի տակից զննելով շրջապատը։ Իմ կարծիքով նրան ոչ ոք չէր սիրում, բայց բոլորն էլ վախենում էին։ Ես էլ էի վախենում։ Շատ խիստ ձայն ուներ։ Մի անգամ ընկեր Եսթերի կարգադրությամբ մի գրություն տարա նրա առանձնասենյակը, դրեցի սեղանին և ետ դարձա։

— Սպասիր,— որոտաց նա։

Գրում էր։ Սպասեցի։ Նա դեռ երկար շարունակում էր գրել։ Վախենում էի ասել, որ ուրիշ գործեր էլ ունեմ։ Կանգնել էի դռան մոտ, ոտքերս ցավում էին։ Իսկ նա գրում էր, պատասխանում էր հեռախոսի զանգերին ու գրիչը թեթև սահեցնում թղթերի վրայով։ Ես իրավունք չունեի ուշանալու, ընկեր Եսթերը կբարկանար։ Ստիպված մրմնջացի, որ գործեր ունեմ տանելու։

Նա զարմանքից բարձրացրեց հոնքերը ու առանց գրչի ընթացքը դանդաղեցնելու ասաց.

— Դու ցրիչ ես և դրա համար աշխատավարձ ես ստանում։ Սպասիր։

Իհարկե, նա իրավացի էր։ Ես դրա համար աշխատավարձ էի ստանում։ Նրա ձայնի մեջ ևս վիրավորական ոչինչ չկար։ Բայց ես կարծես հասկացա, թե ինչու նրան չեն սիրում։ Չէին սիրում, թեև նա դատախազության ամենահմուտ աշխատողն էր, թեև նրա անկաշառ բնավորությունը հայտնի էր բոլորին։ Նրան մեծարում էին խորհրդակցություններում, նրա նկարը երբեք չէր իջնում պատվո տախտակից, բայց երբ հիմնարկի աշխատողները վճռում էին կիրակի օրը զվարճանալ Հրազդանի ձորում, ապա նա անպայման գործուղված էր լինում հեռավոր որևէ շրջան։ Շատ տարօրինակ մարդ էր։

Նրա տղան՝ Մանուկը, երբեմն֊երբեմն դատախազություն էր գալիս։ Հասակակիցներ էինք։ Նա էլ էր վեցերորդում սովորում։ Շատ էր նման հորը, նրա պես խոշոր գլուխ ուներ ու թավ հոնքեր, բայց աչքերը մեծ ու թախծոտ էին։ Նստում էր ինձ մոտ ու հետևում, թե ինչպես եմ գործերը գրանցում իմ ցրիչ֊մատյանում, վախենալով ու զարմացած շոշափում էր գործերին կցված իրեղեն ապացույցները՝ զանազան դանակներ, կացիններ, արյունոտ հագուստներ։

Եվ մի օր լսեցի, որ հայրը միջանցքում խրատում է որդուն։

— Իհարկե, դու ազատ ես ընկերների հարցում ընտրություն կատարելու, սակայն ինքդ մտածիր՝ ի՞նչ է տալիս քեզ մտերմությունը, այդ ցրիչի հետ։ Գուցե նա բոլորովին էլ վատ տղա չէ, սակայն...

— Բա ես ի՞նչ անեմ, է՛,— լացակումեց Մանուկը։

Շարունակությունը չլսեցի։ Ես գործեր ունեի դատարանները տանելու, և նրանց մոտով վազելով դուրս եկա շենքից՝ վիրավորանքից խեղդվելով ու երազելով աշխարհի ամենամեծ վրեժները։ Իսկ երբ կախվել էի տրամվայի վագոնի բռնակից, ժպտացի հաղթական, որովհետև գտել էի վրեժս։ Դատախազ էի դառնալու։ Ոչ սովորական, այլ հանրապետության դատախազը։ Կանչելու էի Մանուկի հորը, գրելու էի, իսկ նա կանգնելու էր կես ժամ։ Ու եթե փորձեր տրտնջալ, ասելու էի հեգնանքով. «Քո պարտականությունն է կատարել իմ կարգադրությունը, ժպտա և ջուր լցրու թանաքամաններիս մեջ»։

Իմ երևակայությունը դրանից այն կողմ չէր անցնում և չիրականացավ։ Ես այդպես էլ երբեք չտեսա նրա ժպիտը։ Իսկ Մանուկն ասաց, որ ինքն էլ չի տեսել։ Դա հաջորդ օրն էր։ Մանուկն ասաց, որ իր հայրը չի ժպտում, որովհետև հեղափոխության համար գյուղում իր ձեռքով գնդակահարել է հորեղբորն ու մոտիկ ընկերոջը։ Նրանք հայրենիքի թշնամիներ են եղել։ Այդ գիշեր հայրը քաղաք է եկել ու էլ երբեք տուն չի գնացել իրենց գյուղը։ Եվ գյուղից էլ ոչ ոք իրենց տուն չի եկել և չի գալիս։ Մանուկն ասաց, որ իր եղբայրը լսել է, թե ինչպես մեռնելուց առաջ մայրը լաց լինելով ասել է հորը.

— Ախր առանց ինձ ո՞նց ես ապրելու, այ մարդ։ Ինձնից բացի քեզ ոչ ոք չի խղճացել ու սիրել, էն մարդկանց մեղքը մենակ ո՞նց ես տանելու, այ մարդ։

Իսկ հայրը բարկացել ու բղավել է, թե ինքն իր պարտքն է կատարել և եթե հարկ լինի, դարձյալ կկատարի, առանց խղճի որևէ խայթ զգալու. «Կարգադրել են, կատարել եմ»։

Մանուկն ինձ ասում էր այդ բոլորը. որովհետև ես չէի ուզում խոսել նրա հետ և առաջարկում էի լսել հորն ու միայն դատախազների տղաների հետ ընկերություն անել։ Իսկ ես բանվորի տղա եմ ու ցրիչ։ Ի՞նչ գործ ունի ինձ հետ։ Իսկ հետո, երբ մենք մոտիկ ընկերներ էինք ու միասին սովորում էինք համալսարանում, երբ առանց մարսելու, խառնիխուռն բավականին գրքեր էինք կարդացել և կարողանում էինք խոսել սահուն, վերամբարձ ու մեծավարի, երբ էությունը չըմբռնելով ողջ֊ողջ գլուխներ անգիր արտասանում էինք «Մատերիալիզմ և էմպիրիոկրիտիցիզմ» և «Կապիտալ» գրքերից ու ժամերով կարող էինք բացականչել նշանավոր մարդկանց նշանավոր խոսքերը, մի օր խոսք բացվեց ու ես ասացի Մանուկին.

— Չնեղանաս, բայց գիտե՞ս ում նման է հայրդ։

— Ում։

— Ոստիկան Ժավերին։

Մանուկը չնեղացավ, բայց երկար մտածում էր։ Հետո նրա աչքերն ավելի տխուր դարձան.

— Երևի։ Սակայն երբեք իր Ժան Վալժանին չհանդիպեց։ Նա էլ այդպես է կառուցված։ Ի՞նչ անեմ։ Համոզված է, որ բոլորն անխտիր սխալ են քայլում և նայում է իր ոտքերին։ Ի՜նչ կարող եմ անել։ Հայրս է։ Ես քեզ որպես իրավաբան կասեմ՝ նրա համար զուտ քրեական գործ չկա։ Նրա կարծիքով քրեական հանցագործները հիմնականում նախկին քաղաքական հանցագործներն են, որ ելք չունենալով՝ պայքարի նոր ձևեր են ընդունում։ Դե գնա՜։ Ավելին ասեմ՝ նրան միշտ թվում է, թե մեր օրգանները շատ մեղմ են մոտենում հանցագործություններին, «նազուտուզ» են անում հանցագործների հետ, և երբ հարբում է՝ ափսոսանքով է հիշում այն տարիները, երբ մեղադրյալին կարելի էր քննել ատրճանակը սեղանին դրած և եռյակի որոշումը տեղն ու տեղը ի կատար ածել մոտակա ձորակում։

— Շատ դաժան ես,— ասացի ես Մանուկին։

— Է,— բարկացավ նա,— քեզ ի՞նչ կա, իսկ ես ցավում եմ, որ իրավաբանականն եմ ավարտելու։ Հասկանո՞ւմ եմ։ Ինձ թվում է, ես չափից ավելի մեղմ եմ լինելու, որպեսզի ինձ չասեն՝ հոր տղան է։ Դաժա՜ն։ Իսկ դու գիտե՞ս, թե ինչ է արել պատերազմի ժամանակ։ Սովից մեռնող երեխաների համար մի դույլ կարտոֆիլ գողացող գյուղացուն ութ տարով Սիբիր է ուղարկել։ Գործերը ես եմ նայել։

— Դե օրենքն է այդպես եղել, հո ինքը նրա անձնական թշնամի՞ն չէր։

— Չէ, նա մյուս ծայրահեղությունն է։ Իսկ դու կարծում ես անձնական թշնամիներ չե՞ն եղել, կարծում ես հեղափոխության համար պայքարի անվան տակ քչե՞րն են անձնական հաշիվներ մաքրել։ Ախր չի կարելի հոկտեմբերիկների նման աշխարհը միայն կարմիրների ու սպիտակների բաժանել։ Եվ կարմիրները, և սպիտակները, բոլոր գույներն ու երանգներն ունեցել են իրենց մեջ։ Պարզապես հեղափոխության ժամանակ նրբերանգները չեն երևացել, ժամանակ չի եղել դրանք նկատելու։ Բայց ահա, երբ խաղաղվել է ամեն ինչ՝ գույները պարզվել են։ Եվ պարզվել է, որ իմ հայրն ու նրա նմանները մոխրագույն են եղել կարմիրի մեջ։ Չէ, անձնական թշնամի չի եղել։ Ընդհակառակը, ամեն տեղ նա հանդես է եկել օրենքի անունից, խորապես համոզված, որ դա անում է հեղափոխությունը պաշտպանելու համար։ Միշտ պահանջել է տվյալ հանցանքի համար նախատեսված պատժի առավելագույնը և անաչառ մարդու համբավ է վաստակել։

— Ուրեմն անաչառ չէ՞...

— Չէ,— ասաց Մանուկը,— դա անաչառություն չէ։ Դա սադիզմ է։ Շատ երկրներում մսագործ դառնալ ցանկացողներին հոգեբուժական քննության են ենթարկում։ Պարզ պատճառով։ Ոմանք չեն կարողանում տանել արյան գույնը։ Արյունը գազազեցնում է նրանց, հանում հավասարակշռությունից, և նրանք այդ վայրկյանին ամեն ինչի ընդունակ են։ Կամ հենց մեզ մոտ, պահակային ծառայության ընդունվողներին ևս քննում են, որովհետև մարդիկ կան, որոնց զենքը հանգիստ չի տալիս, կրակելու սոսկալի պահանջ են զգում։ Հասկացա՞ր։ Այ իմ հայրն էլ այդպիսին է։ Բնավորության այդ նույն գծերով նա կարող էր հրաշալի հաշվապահ դառնալ կամ նախանձելի ճարտարապետ, բայց իրավունք չուներ իրավաբան լինելու։

— Ուրեմն նրան աշխատանքի նշանակողներից ոչ մեկը դա չի՞ հասկացել։

— Հասկացել են, ո՜նց չեն հասկացել, բայց այդ ինչ֊որ մեկին հենց նման մարդիկ են պետք եղել։ Հատուկ մարդիկ։ Հիմա քեզ ամենամեծ գաղտնիքն ասեմ. նա մի ատրճանակ ունի, նվեր է, վրան փոքրիկ, ոսկե տախտակ կա, գրված է.«Հատուկ ծառայությունների համար»։ Այդ մակագրությունն ինձ սպանում է, Արտակ։ Իսկ նա հպարտանում է դրանով։ Ինչպե՞ս կարելի է ատրճանակ նվիրել ու ստանալ խաղաղ պայմաններում։ Ես դա երբեք չեմ հասկացել ու չեմ հասկանա։

— Դու հորդ չես սիրում,— ասացի ես։ Գուցե նա իրավացի էր, բայց ինձ համար շատ տհաճ էր, որ Մանուկն այդպիսի տոնով էր խոսում հոր մասին։— Դու հորդ չես սիրում, դրա համար էլ խառնում ես ամեն ինչ։

Մանուկը տնքաց։

— Որ չսիրեի՝ չէի տանջվի։ Բայց ախր ո՞նց չես հասկանում, որ դրանք բոլորովին տարբեր բաներ են։ Գիտե՞ս ինչ է ասել Մոնտեսքյուն. «Հարկավոր է ճշմարտացի լինել ամեն ինչում, երբ խոսքը հայրենիքին է վերաբերում։ Յուրաքանչյուր քաղաքացի պարտավոր է մեռնել իր հայրենիքի համար, բայց ոչ մեկին չի կարելի պարտադրել, որպեսզի նա ստի հանուն հայրենիքի»։ Հորդ չե՜ս սիրում... Ինքդ գիտես, որ նա չի ամուսնացել մորս մահից հետո և ամեն ինչ է եղել մեզ համար՝ հայր էլ, մայր էլ, դայակ էլ... Գիշեր֊ցերեկ չի քնել, նույնիսկ լվացք է արել ու ճաշ է եփել... Եթե պետք լինի, ես կյանքս կտամ նրա համար։ Ի՞նչ ես խոսում։ Բայց դա բոլորովին ուրիշ բան է։ Ես նրան կարող եմ հասկանալ, բայց ընդունել չեմ կարող։ Թե չէ, ինչո՞ւ պետք է հանրակացարանում ապրեի, հը՞։ Ինչո՜ւ պետք է քեզ հետ միասին հինգերորդ կուրսի ուսանող լինելով, շաքարավազի պարկեր կրեի պահածոների գործարանում։ Ես ի՜նձ եմ մաքրում։ Ի՜նձ։ Սուտ է, թե որդիները պատասխանատվություն չեն կրում իրենց ծնողների համար։ Ուրիշ հարց է, որ նրանց պատասխանատվության չպիտի կանչել, բայց նրանք առանց այդ էլ կրում են իրենց ծնողների մեղքերը։ Դա խարանի նման բան է։

Մանուկն ամբողջովին կորցնում էր իրեն, երբ խոսում էր հոր մասին, և ես հասկանում ու խղճում էի նրան։ Ես էլ նրա հորը չէի սիրում, բայց չէի ուզում, որ նա այդ պատճառով դառնանա աշխարհից, տառապի այդքան։ Եվ աշխատում էի մխիթարել և դարձյալ խոսում էի մեծավարի ու վերամբարձ։ Այդպես էինք սովորել, այդպես էինք մենք խոսում այն, անցած ժամանակներում։ Մանուկ ջան, ասում էի ես, նախ դու ես ասում, որ նրանք անհատներ են եղել, և հետո, ինչո՞ւ պետք է հայրերի հանցանքը ստվե՜ր գցի քեզ վրա։ Մենք ի՞նչ մեղավոր ենք։ Դժվար տարիներ են եղել, աշխարհ է շրջվել, գահեր են ընկել, սկզբունքներ են կործանվել և հեղափոխություն է եղել։ Ոչ թե կիսատ֊պռատ բռնկումներ, այլ մեծ հեղափոխություն, վերջնական, անշրջելի, անդարձ։ Եվ դա մեզանից առաջ է եղել։ Մենք չենք տեսել, չենք եղել այդ ժամանակ։ Ո՞վ չգիտի, որ հեղափոխությունը մեծ զոհեր էր պահանջում, և եղել են այդ զոհերը։ Կյանքը ցույց է տվել, որ միանգամայն անհրաժեշտ ու ճիշտ է եղել հեղափոխությունը, բայց միայն ժամանակը կարող է որոշել, թե զոհերի ո՞ր մասն է արդարացի և հեղափոխությա՜ն համար եղել։ Միայն և միայն ժամանակը։ Մի ծանրացրու ամեն ինչ, մի՛ տանջիր քեզ, Մանուկ ջան, հորդ նմաններն իսկապես անհատներ են եղել։

— Թեկուզ,— գոռաց Մանուկը,— թեկուզ մի հոգի։ Բայց ես ի՞նչ անեմ, որ այդ մի հոգին իմ հայրն է։

... Չէ, ես լավ էի ճանաչում նրա հորը։ Այդ մասին խոսել չարժեր։ Բայց ի՞նչ կարելի է անել։ Ի՞նչ։

Եվ ելքը դարձյալ Մանուկն առաջարկեց։

— Խնդրում եմ, եկ Նանարին վերցնենք, մի քանի շիշ էլ գինի առնենք ու գնանք նրանց տուն։ Հը՞, Արտակ։ Կասեմ իմ ամուսնացած ընկերն է։ Շորերդ շատ հին չեն, ինքդ էլ լուրջ մարդու խաբուսիկ արտաքին ունես։ Գնանք, Արտակ ջան։ Փրկի՛ր։

— Շոյված եմ բարի խոսքերիդ համար, բայց Նանարը չի գա,— ծիծաղեցի ես։

— Կխաբենք, հանգիստ մնա, մեծ գործերը զոհեր են պահանջում։ Կասենք ծանր հիվանդ է Նվարդը։ Ախ, այդ տաճկաստանցին։

... Իսկ «տաճկաստանցին» մի բարի ու աշխույժ ծերուկ էր։ Նույնիսկ սկզբում կարծեցի, թե Նվարդի պապն է։ Մազերը ճերմակ էին ու նոսր, մանրիկ֊մանրիկ կնճիռները ծայրեծայր ակոսում էին դեմքն ու խտանում երկնագույն, խոնավ աչքերի մոտ։ Ընդունեց շատ լուրջ, ասես իսկապես հարսնախոսների էր դիմավորում։ Մեզ տեղավորեց սեղանի շուրջը, իսկ ինքը ծալապատիկ նստեց թախտին, տերողորմյան ձեռքն առավ ու... մի այնպիսի հարցաքննություն սկսեց, որ Մանուկի ուղղափառ հայրն անգամ ա՜խ կքաշեր։ Չանցավ մի քանի ժամ նա արդեն անգիր գիտեր մեր կենսագրությունները և նույնիսկ այնպիսի մանրամասներ, որ չգիտեինք, թե ինչու ենք ասում։

Ըստ նախնական պայմանավորվածության, զրույցը նրա հետ ես պիտի վարեի, բայց նա արագորեն մեկուսացրեց ինձ ու Մանուկին իր ձեռքը հավաքեց։ Եվ Մանուկը, իրավաբանականի հինգերորդ կուրսի ուսանող, վերամբարձ ու պերճախոս մեր Մանուկը հիմա թոթովախոս մանկան նման մերթ ընդ մերթ նույն նախադասությունն էր միայն կարողանում նետել։

— Սակայն իրավաբանորեն...

— Իրավաբանորենը մի կողմ, եկեք մարդկայնորեն դատենք,— կտրում էր Պետրոս հայրիկը։

Միակ մխիթարությունն այն էր, որ Նանարն ու Նվարդը ներկա չէին մեր մարմնապատժին։ Այգու բաց պատուհանից երբեմն֊երբեմն լսվում էր նրանց ծիծաղը։ Իսկ երբ նրանք ներս մտան, խաղաղություն էր արդեն սեղանի շուրջը։ Մենք հանձնվել էինք, և ավելի հաճելի գերություն դժվար էր պատկերացնել։ Դռան ճռռոցը լսելով՝ ես ու Մանուկը նույնիսկ սրտնեղեցինք, որովհետև Պետրոս հայրիկը խոսում էր։ Գինին նրա աչքերը ավելի էր խոնավացրել, ձայնը հնչում էր իբրև խորհրդավոր շշուկ ու նա խոսքերն արտասանում էր դանդաղ, մեկիկ֊մեկիկ, ձեռքին բռնած տերողորմյայի հատիկների պես։

Պետրոս հայրիկն իր ոդիսականն էր պատմում։

Դա մի տխուր և ահավոր հեքիաթ էր և հեքիաթ չէր միաժամանակ, որովհետև հեքիաթները պարտավոր են երջանիկ ավարտվել։

Դա ոդիսական էլ չէր նույնիսկ, որովհետև երկար դեգերումներից ու զրկանքներից հետո, Ոդիսևսին հաջողվում է գրկել իր սիրելի, հավատարիմ կնոջն ու որդուն։ Իսկ Պետրոս հայրիկի կնոջն ու որդուն թուրք ասկյարները թրատել էին հենց նրա աչքի առջև, ուրիշ, շատ֊շատ ուրիշ կանանց և զավակների հետ։ Ոդիսական... այդ թափառումները՝ արկածային թեթև զբոսանքներ են եղել Պետրոս հայրիկի տառապանքների համեմատ։ Պետրոս հայրիկը այս երկրի վրա է տեսել դժոխքը։ Բախտի երես տված այն հույն զորականի համար աստվածները կռիվներ էին մղում երկնքում ու հարթում, մաքրում էին նրա ճանապարհը, այնինչ Պետրոս հայրիկի միակ աստվածը, հայի միակ աստվածը երես էր թեքել նրանից, իսկ հետո պարզվել է, որ չկա, որ սուտ է եղել նույնիսկ այդ միակ աստվածը, երբ նրա կարիքն ամենից շատ էր զգացվում։ Ոչ, դա ամենևին էլ ոդիսական չէր, որովհետև Ոդիսևսն իր տունն էր դառնում, իսկ Պետրոս հայրիկի համար պետական սահմանասյուններով հավետ փակված էր արդեն հայրենի Մուշ տանող բոլոր ճանապարհները։

— Հայրիկ,— կամացուկ ասաց Նվարդը։

— Հաջա՜ն,— անմիջապես պատասխանեց Պետրոս հայրիկը, ուղղվեց թախտին, նիհար ու ձիգ և աղջկան նայեց կապույտ աչքերի անսահման քնքշությամբ ու անսահման թախիծով,— մի՛ վախենա գառ ջան, չեմ լա։

Ես նրան գինի լցրեցի, հետո լցրեցի Մանուկին ու ինձ, և երբ խմում էի, մտածեցի, որ երևի այսպես, ինչ֊որ տեղ կյանքի մի միլիոնավոր րոպեներից հենց միայն ինչ֊որ մեկում են մարդիկ հարբեցող դառնում։ Ես գինին խմեցի ագահաբար ու կարոտով և նորից խմեցի՝ ամաչելով դրա համար։

— Տղայիս անունը Վարդ էր, հինգ տարեկան էր ձագուկս,— հանկարծ առանց որևէ կապի ասաց Պետրոս հայրիկը։ Նրա ձայնը դողաց ու նա երկար սպասեց, մինչև որ անցնի կոկորդի ցավը, բայց որովհետև ցավը չէր անցնում, նա մատներով ամուր, ջղաձգորեն սեղմեց կոկորդը։

Նա կմեռներ վշտից, եթե վրեժը չպահեր նրան։ Վրեժը նրան, ուսից վիրավոր դուրս բերեց ընկած դիակների ու գարնանային տաք, խոնավ հողի տակից, որ շտապով իրենց զոհերի վրա էին լցրել հողին անծանոթ, հողին թշնամի թուրք ասկյարները։ Ու երբ փախչում էր մութի միջով, զարհուրած մտածեց, թե խելագարվել է։ Նա խուլ տնքոցներ ու հառաչանքներ էր լսում, որ գալիս էին մերձակա բլուրներից, ու նրան թվում էր, թե իր նման կենդանի թաղվածների հևքից տատանվում, ալեկոծվում են մի գիշերվա մեջ հարյուր֊հարյուր մարդու գերեզման դարձած, մի գիշերվա մեջ կանգնած սև բլուրները։

Նա փախչում էր լեռները, հայի այդ միակ, հավատարիմ ապաստանը աշխարհի մեջ, փախչում էր սողալով, վիրավոր ձեռքը որպես բողոք երկինք մեկնած, արյունով գծելով իր ճանապարհը։ Հետո թվաց, թե ընկնում է, երկար, անսահմանորեն երկար, բայց և թեթև, առանց ցավի, փետուրի պես և ձյունի նման։

Արթնացավ միանգամից, ձեռքի սոսկալի ցավից, քնի մեջ կնոջն էր մեկնել ձեռքերը, ուզեցել էր գրկել Վարդիկին, իսկ կինը չէր տվել Վարդիկին ու ասել էր մռայլ, ատելությամբ.

— Թողիր մզի ու փախար, հա՞, անպատիվ...

Մի սև ոչխարենի թեքվեց նրա վրա, ու Պետրոս հայրիկը զգաց, որ մեկը կամացուկ ինչ֊որ բան է ասում, լսեց, որ մեկը քրդերեն ասում է.

— Հանգիստ մնա, հայ, բա ախպեր չե՞նք, քեզ մեծ տղաս բերեց սարից։ Հանգիստ մնա, ա՛յ հայ, մի՛ վախենա։

Պետրոս հայրիկը տնքաց ու բացեց աչքերը։ Վրանում չորացած անթառամի և ուրցի հոտ կար, բաց երդիկից կապտին էր տալիս ցածրիկ երկինքը։ Ուրեմն դեռ չի լուսացել։ Բայց ախր ինքն ամբողջ գիշեր փախչում էր։ Նա հառաչանքներ լսեց, որ վրանի մոտից էին գալիս, ու անմիջապես զգար, որ հայեր են հառաչողները։ Ու մեկ էլ երգի ձայն լսեց, կամացուկ, սրտակեղեք։ Ինչ֊որ մերիկ հին֊հին եղանակով, բայց նոր խոսքերով օրոր էր ասում որդուն.

Ինչ անիծեմ թուրք ասկըրին,
Որ սպանեց ջոջ ապոյին,
Զըմ հուս թողուց վըր օրոցին,
Զարթիր, լաո՜, մեռնիմ քըզի...

Պետրոս հայրիկը ուզեց շրջվել, չկարողացավ ու հենց այդպես էլ լաց եղավ անմխիթար, զգալով, թե ինչպես են արցունքները մոլորվում դեմքի մազերի մեջ, լաց եղավ՝ անիծելով աստծուն ու աշխարհը, անիծելով հային ու նրա անհեթեթ, անհասկանալի, անաստված ճակատագիրը, հայհոյելով երդիկից ընկնող երկնի կապույտին, որ հիմա չգիտես ինչո՞ւ, ո՞ւմ համար սկսել էր բացվել։

Իսկ մերիկը երգում էր ցածր, կրծքային ձայնով — լալի՞ս էր, թե երգում էր, ո՞վ գիտե։

Չուր ե՞րբ մնամ էլու դռներ,
Իրթամ ժողվիմ զըմ խեղճ գառներ,
Սարքիմ զըմ տուն փլուկ սներ,
Զարթիր լաո, մեռնիմ քըզի...

— Հերիք է, քուր ջան, եղածն եղած է, աստված է՛լ բեթարից ազատի,— երգը կտրեց, աղաչեց մի բամբ ձայն,— հերիք է։ Տո՛ւր ինձ էդ անմեղ հրեշտակին։

— Չեմ տա,— հևաց մերիկը,— ոչ մեկին չեմ տա, հիմի կզարթնի գառնուկս։ Սո՜ւս։ Հիմի ես կերգեմ, կզարթնի մեր տան սունը, մեր տան տղամարդը, մենակ ինքն է մնացել, ախր։ Վեր կաց, լաո՜, չե՞ս լսե.

Սուլթան գուզե ջնջի մըզի,
Զարթիր լաո՜, մեռնիմ քըզի...

Հեկեկոցներ լսվեցին, ու Պետրոս հայրիկը որպեսզի չխեղդվի, բարձրացավ տեղից։ Կողքին շարժվեց նաև քուրդը...

— Ի՞նչ ես ուզում, ա՛յ հայ,— ասաց։

— Ո՞վ է,— հարցրեց Պետրոս հայրիկը՝ ականջը երգին։

— Զուլո՜ւմ է, լա՛ո,— ասաց քուրդը,— հայ քույրիկ է, էլի։ Երեխեն մեռել է, չի հավատա, կկանչե, կերգե, չի թողնե որ թաղեն, գրկե, օրոցք կսե։ Աստված խելքն առել է։ Ես էդ աստծու աստված...

— Հայրիկ,— կամացուկ խնդրեց Նվարդը։

— Հա՛ջան,— անմիջապես արձագանքեց Պետրոս հայրիկն ու կարծես նոր էր տեսնում, մեզ նայեց տխուր, պղտոր աչքերով, զարմացած, հետո հանկարծ դարձավ Մանուկին...— Քանի՞ տարեկան ես, տղաս։

— Քսաներկու, Պետրոս հայրիկ,— շփոթվելով կակազեց Մանուկը։

— Հա,— ասաց ծերունին,— ձեր Պետրոս հայրիկն էլ այդ օրը քսաներկու տարեկան էր։

Լավ էր, որ հարցն ինձ չտվեց։ Եթե ես խոսեի, լաց կլինեի Նանարի պես, որը ձեռքերով ծածկել էր աչքերը։ Բայց ես ավելի շատ ցնցված էի իմ անգիտությունից։ Մի՞թե Մանուկն էլ չի իմացել։ Մի՞թե ոչ ոք չի իմացել։ Իսկ մենք դպրոց ենք ավարտել ու համալսարան և այն էլ՝ հայկական համալսարան։ Մենք սովորել ենք հազար ու մի բան ու հազար ու մի բան էլ կարդացել ենք։ Ես անգիր գիտեմ հին հույների ու հռոմեացիների պատմությունը և տարիների ճշտությամբ կարող եմ ասել, թե մեր թվարկությունից առաջ ո՛ր դարի ո՛ր կեսում է տեղի ունեցել այս կամ այն անիծյալ պատերազմը։ Ես կարող եմ ամսաթվերով նշել աշխարհի բոլոր կարևոր իրադարձությունները վաղ միջնադարից սկսած մինչև մեծ հեղափոխության առաջնորդների հրապարակային ելույթներն ու փախուստները աքսորավայրերից։ Ես գերազանց կպատասխանեմ այն բոլոր հարցերին, թե ինչ ենք ունեցել հեղափոխությունից առաջ և ինչեր ենք ձեռք բերել մեծ հնգամյակների տարիներին, և էլի շատ հարցերի կարող եմ պատասխանել։ Բայց չեմ իմացել, պարզապես չեմ իմացել, պարզապես չեմ լսել, որ իմ ծննդից ընդամենը երեք հնգամյակ առաջ, իմ ծննդավայր Երևանից մի քանի կիլոմետր հեռու դարձյալ Հայաստան է եղել և այդ Հայաստանում մի քանի օրվա ընթացքում բնաջնջվել է մի ողջ ժողովուրդ՝ ջահել, մանուկ ու ծեր, որ թուրքական կառավարության հրամանով կոտորվել, պարզապես կոտորվել են երկու միլիոն անմեղ, անզեն հայեր այսինքն՝ մոտավորապես այնքան, որքան ըստ վիճակագրական տվյալների ապրում են այսօրվա Հայաստանում։ Այսպես հո խենթանալ կարելի է։ Բա ինչո՞ւ այդ մասին չկա մեր դասագրքերում, ինչո՞ւ մեր դասախոսներից ոչ մեկը մեզ չի պատմել այդ մասին։ Հետո հո բոլոր հայերն անզեն չե՞ն եղել, կռվել են, օրեր, շաբաթներ շարունակ, դիմագրավել են թշնամուն այս մեր Պետրոս հայրիկի նման, աշխարհազորներ են կազմել, գեներալներ ու հերոսներ են ունեցել։ Ինչո՞ւ նրանց նկարները չկան մեր դասագրքերում։ Պետրոս հայրիկն ասում է, թե ինչ֊որ մի Անդրանիկ զորավար հայերի վրեժխնդիր աստվածն էր դարձել՝ աստծո պես հզոր էր ու արդար։ Թուրք փաշաները նրա անունը լսելիս սարսափահար փախչում էին՝ իրենց թնդանոթներն ու կանանց թողած։ Իսկ Անդրանիկ փաշան այդ կանանց ու երեխաներին հաց էր տալիս, պաշտպանում իր գազազած, վրեժից խելագար իր զինվորներից։

— Ես նրա հոգուն մեռնեմ։— Պետրոս հայրիկի աչքերը լուսավորված են հին֊հին օրերի կրակով, նիհար մարմինն ավելի է ձգվել պարսկական թախտի վրա, ու նա հիմա նման է զորավարի, որ շքերթի է դուրս բերել իր մարտական հուշերի պատառոտված կարմիր դրոշները։

— Ի՜նչ մարդ էր։ Այսպես տեսել եմ ու չեմ կշտացել։ Ուր տաներ՝ կգնայինք հետևեն անմռունչ, քանի որ հայրենիքից զատ հեչ բան չուներ ու հայրենիքի համար կտաներ։ Սպիտակ ձի կնստեր, սուրբ Սարգսի նման, ես նրա ձիու հոգուն մեռնեմ։

Դուռը կրկին բացվեց ու ներս մտավ Նվարդի տատը՝ գլուխը սև թաշկինակով կապած, որի տակից սև ցելի մեջ մնացած ձյան նման, փայլում էր մազերի արծաթը։ Նա այնպիսի տարիք ուներ, երբ անհնար է տարիքը որոշելը։ Ժամանակն այնպես էր ավերել նրա դեմքը, որ թվում էր, նա երբեք ջահել չի եղել, այլ հենց այդպես էլ ծնվել է բարակ ու չորուկ կնճիռներով, հարվածից ճաքճքված ապակու նման։ Այդպիսիները երկար են ապրում ու երբեք չեն հիվանդանում, այդպիսիները պառկում են միայն մեկ անգամ, որպեսզի չբարձրանան այլևս։ Նա ձախ ձեռքին երկաթե մի ձող ուներ որպես ձեռնափայտ, իսկ աջով դեպի սեղանն էր բերում գաթայով լեցուն թասը։

Նվարդը վեր թռավ տեղից ու տատի ձեռքից վերցրեց ափսեն, իսկ Պետրոս հայրիկը բացականչեց խանդավառ.

— Անուշ, անուշ մերիկ։ Հոգուն վրա հասար։ Եկ նստիր մոտս, եկ, մերիկ։ Ես մեր ջահելներին Անդրանիկի պատմությունը կանեի։ Երգիր նրանց համար Անդրանիկի երգը, մերիկ ջան։

Չգիտեմ ինչու, համոզված էի, որ կհրաժարվի կամ կստիպի, որ երկար խնդրենք։ Չէ։ Նստեց որդու մոտ, թախտի ծայրին, ձեռնափայտը սեղանին հենեց, հազաց կամացուկ, ափի մեջ, աչքերը վեր հառեց ու սկսեց երգել։ Արդեն ձայն չուներ մամիկը, ձայնն էլ էր փշրված ու խզված, ու երգը հեռվից էր գալիս, տարիների խորքից, անցած, մշուշոտ ճանապարհներով։

Ինչպես արծիվ սավառնում ես լեռ ու ժայռ,
Թնդացնում ես երկինք, գետին, տենչավառ,
Սուրբ անունդ պիտի հիշվի դարեդար,
Հսկա լերինք քեզ ապաստան, Անդրանիկ։

Պետրոս հայրիկը չդիմացավ, տրորվեց, նայեց, ժպտաց, շրթունքները անձայն շարժելով կրկնեց երգի խոսքերը, հետո ձայնը բարձրացրեց, ազատ արձակեց երգը ու գնաց իր մերիկի հետ այն հին ու հուշոտ ճանապարհներով։

Հայաստանի սոխակները քեզ համար
Թող դայլայլեն գիշեր֊ցերեկ անդադար,
Անհաղթ մնաս դու, քաջության սիրահար,
Հայրենիքի անմահ հերոս, Անդրանիկ։

Ավելի սրտառուչ երգ ես կյանքումս չեմ լսել, և մեզանից ոչ֊ոք չծափահարեց, որովհետև շատ սրտառուչ էր այդ երգը։ Բայց զարմանալին երգի խոսքերը չէին և ոչ էլ եղանակը։ Երգիչներն էին։ Իրար թեթևակի գրկած ու աչքերը հառած երկինք, նրանք կամացուկ օրորվում էին երգի հետ, որը նրանցից դուրս, այն կողմ էր, ու կանգնել, դողում էր օդում, հեռու֊հեռուներից եկող օրհներգության նման։ Զարմանալին այն փայլն էր, որ արցունքի հետ շողում էր ժամանակի ձեռքով հասակակից դարձած, ծերունիներ դարձած մոր ու որդու սրտում աչքերի մեջ։ Երևի այդ երգը, ինչպես խոսքերն են հուշում, ստեղծվել է որպես ուրախ և հաղթական երգ, որպես փառաբանություն հերոսի ու հերոսության։ Բայց ջահել երգող չի եղել, խզված ձայնով, որբացած ծերունիներն են երգել միայն այդ երգը ու դրանից են ուրախ խոսքերը տխուր եղանակ հագել, դրանից են հնչում անօրինակ թախիծով ու թախծոտ, առկայծող հպարտությամբ։

Չէ, այս երգը լսողները իրավունք չունեն ծափահարելու։

Երկար ժամանակ լռել էինք՝ ամեն մեկս մեր մտքերի, հուշերի, հարցերի հետ և այդ լռությունն անգամ չէր ճնշում, չէր ձանձրացնում, ընդհակառակը, ներհուն էր մեզ համակած տրամադրությանը, որը սովորաբար առաջանում է հարազատ տան մեջ, հարազատ մարդկանց ու շրջապատող ծանոթ, սովոր առարկաների միջավայրում։

— Արտակ,— կամացուկ ասաց Մանուկը,— հավատա, ձեր տնից բացի, երբեք որևէ տեղ այսպես լավ չեմ զգացել ինձ։

— Իսկ տաճկաստանցի՞ն,— շշնջացի ես նենգորեն,— տաճկաստանցու հա՞րցը ոնց լուծենք։

— Դե,— ասաց Մանուկը,— ձեռք չտաս։

Նվարդը գաթա մատուցեց և սուրճ՝ փոքրիկ, խայտանկար ճենապակյա բաժակների մեջ, ու ես մտածեցի, որ փորձություն է սկսվում։ Կյանքումս սուրճ չէի խմել, և համոզված էի, որ Նանարն ու Մանուկն էլ չեն խմել։ Հիմա ի՞նչ պետք է անենք։ Գոնե մեծ բաժակներ լինեին, այս փոքրիկ մատնոցները բռնել էլ չի լինի։ Կջարդվեն, խայտառակ կլինենք։ Թվում էր՝ ամենադժվարը Նանարի դրությունը պետք է լինի, բայց նա շատ հանգիստ հայտարարեց, որ ինքը սուրճ չի սիրում և մի կողմ քաշվեց։ Նրանից հետո նման հայտարարությամբ հանդես գալը անհարմար կլիներ։ Խեղճացած նայեցի Մանուկին։ Նա էլ ինձ էր նայում՝ օգնություն հայցող աչքերով։ Ես միայն աննկատելի թոթվեցի ուսերս, մատներիս ծայրով բռնեցի մատնոց֊բաժակը ու մի շնչով դատարկեցի։ Այսինքն՝ դատարկելու բան էլ չկար։ Դառնահամ հեղուկը բերանս լցվեց ու սկսեց այնպես այրել, որ քիչ էր մնում բարձրաձայն աղաղակեի, իսկ ինձ անմիջապես հետևած Մանուկի աչքերը ամենաանկեղծ արցունքով էին լցվել։ Տանտերերը կամ չնկատեցին, կամ ցույց տվեցին, թե չեն նկատել, իսկ Նանարը... Նանարը անձայն ծիծաղում էր, անկարող զսպել իրեն, ուսերը մանրիկ ցնցվում էին չթե ծաղկավոր շրջազգեստի տակ։

Սեղանին ձիթապտուղ էլ կար, որը անսովոր բան էր երևանցու համար։ Անցած օրը, կյանքումս առաջին անգամ, ռեստորանում կերել էի մի հատ, տեսնելով, թե դիմացս նստած մարդը ինչպիսի երանությամբ է ծամում փայլուն, սև, անծանոթ գնդիկները։ Առաջինը, իհարկե, վերջինը եղավ, որովհետև ավելի դառնաղի բան անհնար է պատկերացնել։

Իսկ հիմա ձիթապտուղներին նայեցի հիացմունքով, ու այրված շուրթերով խնդրեցի Նանարին.

— Քեզ ավելի մոտ են, երկու հատ զեյթուն տուր, այն սև գնդիկները։

Նանարը կատարեց իմ խնդրանքը ու նկատելով, թե ինչ ակնածանքով եմ վերցնում դրանք, հարցրեց.

— Սրանք ի՞նչ են, Արտ։

— Մի՞թե երբեք չես կերել։ Աննման բաներ են, բայց շատ քաղցր են։ Գուցե չուտես։

— Ինչո՞ւ, ես քաղցր սիրում եմ,— զարմացավ Նանարն ու կարծես համոզելու համար, որ ինքը քաղցր շատ է սիրում, միանգամից երկու պտուղ վերցրեց։

Ես քրքիջս զսպելով նայում էի նրան ու տեսա, թե ինչպես նրա դեմքը սկզբում խորին տարակույս և ապա տանջանք արտահայտեց։ Ես սպասում էի, որ նա հիմա դուրս կնետի իրեն, բայց կատարվեց զարմանալի բան. Նանարը դանդաղ ծամելով, հենց կորիզներով կուլ տվեց դառն ու աղի պտուղները։ Ու նայելով նրա լարված, բայց արդեն անվրդով դեմքին, ես խղճի խայթ զգալով մտածեցի, որ այնուամենայնիվ շատ ուժեղ բնավորություն ունի իմ փոքրիկ Նանարը։ Եվ մտածեցի, թե ո՞վ գիտե կյանքում որքան դառնություններ ու վիրավորանքներ է կուլ տվել նա, անհայր մեծացած այս փխրուն աղջիկը, աշխատելով պահպանել այնքան դժվարությամբ պահպանվող արժանապատվությունն ու հպարտությունը՝ օտար ու մանր մարդկանց քրքիջներից։

— Այլևս սուրճ չէի՞ք ուզի,— հարցրեց Նվարդը։

— Ոչ, ոչ,— վախեցած ամբողջ սրտով հրաժարվեցինք մենք։

— Դե գոնե զեյթուն վերցրեք։

Ես ու Նանարը եռանդագին տարուբերեցինք գլուխներս։ Այլևս հերիք է։

— Ոչ,— ասաց Մանուկը,— ամեն ինչի համար շատ շնորհակալություն։

— Չէ, այդպես բաց չեմ թողնի, գոնե գաթան պետք է փորձեք, մամիկիս թխածն է։

— Իսկ դու ինչի՞ կհարցնես, գառ ջան, ափսեների մեջ դիր, անուշս, հյուրին չեն հարցնե,— ասաց տատը։

Պետրոս հայրիկը ծիծաղեց, ուղղվեց թախտին։

— Փրկություն չկա, պիտի ուտենք,— ասաց նա,— եթե մերիկս էլ միացավ Նվարդին, փրկություն չկա։ Նվարդս իր մամիկին է քաշել իսկ և իսկը։

Նվարդի անունը լսելով Մանուկի աչքերը շողացին, նա մեկ աղջկան նայեց, որ ծիծաղում էր շիկնած, մեկ էլ նրա փոքրիկ, չորուկ տատին, որ արդեն ի կատար էր ածում դատավճիռը՝ գաթաները ափսեները դնելով, և հանկարծ ասաց.

— Իմիջիայլոց, Նվարդը դեմքով էլ նման է տատին։ Սոսկալի նման է, ճիշտ չե՞մ ասում։

Նրանք իսկապես նման էին, նույն նուրբ, ուղիղ դիմագծերը, խոշոր աչքերի ձգված անկյունները և առանձնապես հայացքները՝ պարզ, անկեղծ, առինքնող։ Միայն թե տատի աչքերը անհամեմատ ավելի մուգ էին։ Ժամանակին շատ գեղեցիկ է եղել հավանաբար այս փոքրիկ, խնդմնդացող մամիկը։

— Իսկապե՞ս նման են,— չգիտես ինչու աշխուժացավ Պետրոս հայրիկն ու մեր միահամուռ հաստատող կարծիքը լսելով, ավելացրեց,— իսկ ի՞նձ։ Ո՞վ է ավելի շատ ինձ նման՝ Նվա՞րդը, թե մերիկս։

Կարծիքները բաժանվեցին։ Մանուկն ու Նանարը գտնում էին, որ երկուսն էլ առանձին֊առանձին նման են Պետրոս հայրիկին, իսկ ինձ թվում էր, թե դա ավելի շուտ ներքին նմանություն է։ Պարզապես զարմանալի էր, թե որքան իրար նման էին ծիծաղում նրանք, խոսում ու շարժվում։ Այդպես միայն ամենահամերաշխ ընտանիքներում է լինում։ Մեր տանն էլ այդպես է։

— Ուրեմն, ասում եք, որ նման ենք,— թախտին ուղղվեց Պետրոս հայրիկը։ Նրա աչքերում մանկական չարաճճիություն հայտնվեց։— Շատ ճիշտ է։ Իմ կարծիքն էլ նույնն է։ Բայց եթե ասեմ, որ մենք օտարներ ենք, ի՞նչ կասեք։

— Ինչպե՞ս թե օտար,— ապշեցինք, հետո ծիծաղեցինք մենք։

— Օտարի պես օտար։ Արյունակցական թե ազգակցական ոչ մի կապ չունենք,— ծիծաղեց նաև Պետրոս հայրիկը։— Պարզապես հայեր ենք մի տան մեջ հավաքված։ Ապրում ենք։

Տարօրինակն այն է, որ Նվարդն ու ծեր կինը չէին առարկում նրան, այլ մեղմիկ տխրորեն ժպտում էին, և շատ նման էր նրանց այդ ժպիտները։

— Գինի լցրեք,— ասաց Պետրոս հայրիկը։ Հետո միայն Մանուկին նայեց։— Առանց այն էլ ես պատմելու էի քեզ, տղաս։ Ես ուզում եմ, որ դու անպայման իմանաս մեր այս պատմությունը։

Նա խմեց գինին գլուխը ետ թեքած, մտախոհ ու դանդաղ, իսկ հետո երկար, կկոցած աչքերով, բախտագուշակի պես դիտում էր դատարկված գավաթը...

* * *

Փողոցը երկար֊երկար էր ու ամայի։ Ոչ մի ձայն չէր խախտում գիշերվա լռությունը։ Միայն մոտիկ, մեզնից քիչ ձախ խուլ գվվում էին տրամվայի երկաթե գծերը։ Երևի գնացքներ էին շարժվում այդ ժամին, ինչ֊որ տեղ։ Մենք քայլում էինք երկար, աղոտ լուսավորված փողոցով, ու մեր ոտքերի անհամաչափ դոփյունն ավելի էր խորացնում անհույս լռությունը։ Եթե հանկարծ ոլորանի ետևից աղմուկով դուրս թռչեր տրամվայի գնացքը, ու գար անցներ մեր կողքով՝ իր վառ, իր շողշողուն լույսերով ու լուսավոր պատուհաններով, անցներ հևալով, զիլ զնգոցով ու պայծառ դղրդոցով, երևի չլիներ այն ինչ եղավ, երևի մենք գոնե ուրիշ բանի մասին խոսեինք։ Բայց գնացքներ չկային փողոցում ու աղմուկ էլ չկար, ոչ մի շունչ չկար այդ երկար ու աղոտ փողոցում, ասես միանգամից լռել, անշարժացել, քարացել էր քաղաքը, ու քարե փողոցի քարե մայթերով էր շարժվում մեր փոքրիկ, մեր տխրած քարավանը։

Ու հանկարծ ուղիղ իմ դիմաց, մի քանի քայլի վրա պահածոյի թիթեղյա տուփ տեսա ես... էլեկտրասյան փոշոտ լապտերի փոքրիկ լույսի տակ շողում էր նա սպիտակ, լուսնային փայլով ու անհնարին էր տուփին չնայելը։ Եվ որովհետև հարբած էի ես ու օրորվում էի մի քիչ, ու որովհետև աչքերիս առջև հուրհրում էր պահածոյի թիթեղյա դատարկ այդ տուփը, ապա մտքումս որոշեցի մի գծով ուղիղ մոտենալ նրան, ուղիղ առանց շեղվելու։ Բայց չհասցրեցի։ Մանուկը հանկարծ պոկվեց տեղից և խոր մի հառաչով, ոտքով ուժգին հարվածեց տուփին։ Ասես կրակեցին փողոցում։ Տուփը շողալով թռավ բարձր, մի պահ կորավ մութի մեջ, ապա վայր ընկավ գիսաստղի նման ու սկսեց գլորվել թեք ասֆալտի վրայով՝ անասելի աղմուկով ու սուլոցով։

— Ի՞նչ ես անում,— ճչաց Նանարը։

— Սուս,— ասացի ես՝ նրա թևը բռնելով։

Մի պահ երեքս էլ կանգ առանք ու լսում էինք, թե ինչպես է աղմուկը գլորվում լռության միջով. հետզհետե հեռանալով ու նվազելով։ Հետո տուփը հավանորեն շեղվեց ճանապարհից, թեքվեց ու գնաց միայն մի կողքի վրա, որովհետև աղմուկը դարձավ հազիվ լսելի մի բզզոց ու մարեց հեռվում, մթության մեջ, ինչ֊որ տեղ։ Ու միանգամից կրկին անհուսորեն ամայացավ այդ երկար֊երկար֊երկար փողոցը։ Ուրիշ ժամանակ, մի տասը տարի առաջ, եթե մեզ հանդիպեր այդ տուփը, մենք կանգ չէինք առնի ու չէինք թողնի, որ անհետանա մթության մեջ, կվազեիք, կխփեինք, կվազեինք ու նորից կխփեինք, կվազեինք ու դարձյալ կխփեինք մինչև այդ երկար֊երկար փողոցի վերջն ու ավելի հեռու։ Բայց մեզանից ոչ մեկը չշարժվեց տեղից։

— Գնա՛նք,— ասաց Նանարը։

Եվ կատարվեց այն, ինչին սպասում էի և ինչից ուզում էի խուսափել աղմուկի մեջ։ Երբ կրկին առաջ շարժվեցինք, Մանուկը ետ մնաց, ու մենք մեր թիկունքում հեծկլտոց լսեցինք։ Նա կանգնած էր մեջքով դեպի մեզ, էլեկտրասյանը թեքված, գլուխը հենել էր ձեռքերին ու հեկեկում էր երեխայի նման՝ ցնցելով ուսերը։

— Վա՛յ, լաց է լինում,— զարմացավ Նանարը։

— Գիտեմ,— ասացի ես։

— Հարբա՞ծ է։

— Հա՛,— ասացի ես։

— Ես հարբածներից վախենում եմ,— ասաց Նանարը,— բայց Մանուկից չեմ վախենում։

Նա թողեց ինձ ու գնաց դեպի Մանուկը, որ շարունակում էր հեկեկալ էլեկտրասյան տակ, մոտեցավ, բռնեց ուսը։

— Ի՞նչ պատահեց, Մանուկ,— հարցրեց նա քնքշանքով,— քեզ ո՞վ բան ասաց։

Մանուկը ետ տանելով ազատեց ուսը.

— Թո՛ղ, թող ինձ, թող։

— Եկ գնանք, Մանուկ,— նորից կամացուկ խնդրեց Նանարը։

— Դուք գնացեք,— տնքաց Մանուկը հեծկլտոցի միջից,— գնացեք դուք, գնացեք քնեք, չեմ սատկի, կգամ։ Դե գնացեք, ի՞նչ եք ուզում ինձանից,— հևաց Մանուկը։

— Նրան ձեռք մի տա,— ասացի Նանարին

— Ախր լաց է լինում,— բացականչեց նա։

— Ոչինչ,— ասացի ես,— ոչի՜նչ, թող լաց լինի։ Թող լաց լինի,— ասացի ես,— կհանգստանա։

Մանուկը պոկվեց սյունից, օրորվեց ու շարունակելով ձեռքերով տրորել աչքերը, ինձ մոտեցավ։ Նա դեռ լաց էր լինում և կանգ առավ քիչ հեռու՝ թեքված ու թուլացած։

— Կհանգստանամ, հա՞,— ասաց նա խռպոտ ձայնով,— կհանգստանա՜մ... ինձ հանգիստ չկա։ Չկա։ Ես դատապարտված եմ, ես կորած մարդ եմ այս աշխարհում։

— Դե վերջ տուր,— բղավեցի ես,— ի՞նչ ես աղջկա նման ձայնդ գլուխդ գցել։ Ամեն ինչից քեզ համար ողբերգություն ես սարքում։ Ի՞նչ է պատահել, դե ասա՛, ի՞նչ է պատահել։

Ես գիտեի, թե նա ինչ է ասելու և գիտեի նաև, որ անկախ իմ հարցից՝ ասելու է։ Ես պարզապես չէի ուզում, որ նա լաց լինի, ես տանել չեմ կարողանում, երբ լաց է լինում տղամարդը, որովհետև այդ ժամանակ իմ լացն էլ է գալիս։ Իսկ ես չեմ ուզում լաց լինել, հերիք է։ Ավելի լավ է թող խոսի։

— Ի՞նչ նշանակություն ունի լացը,— ասաց Մանուկը։— Հետո՞ ինչ։ Եթե սրտիս մեջ լաց եմ լինում, ի՞նչ նշանակություն ունի՝ տեսնո՞ւմ եք, թե ոչ։ Ես ի՛նձ համար եմ լաց լինում։ Ուրիշին ի՞նչ...

— Ախր ոչ մի պատճառ չկա, Մանո՜ւկ,— ասաց Նանարը։

— Չէ, Նանար ջան, դու չգիտես,— ասաց Մանուկը,— ես քեզ կասեմ հիմա։ Տեսար, չէ՞ Նվարդենց տունը։ Տեսա՞ր։ Փաստորեն իրար օտար մարդիկ են բոլորը, չէ՞։ Հարյուր տարի էլ, որ ճանաչեիր ու իրենք չասեին, մտքովդ կանցնե՞ր, թե նրանք օտար են։ Չէր անցնի։ Այնինչ Նվարդի հայրը միայն և միայն այդ մայրիկի տնվորն է եղել, իսկ Նվարդին էլ բերել են մանկատնից։ Լսեցի՞ր, թե ինչ ասաց Պետրոս հայրիկը. «Պարզապես հայեր ենք մի տան մեջ հավաքված, ապրում ենք»։ Ապրում են։ Այդքան հարազատ, սիրում են իրար, ժպտում են իրար, հասկանում ու երգում են իրար հետ։ Այնքան են սիրում, որ իրար նման են դարձել։ Ախր չեք հասկանա, թե դա ի՜նչ բախտավորություն է։

— Ինչո՞ւ, մենք էլ ենք հասկանում, Մանուկ,— ասաց Նանարը։

— Չէ, Նանար ջան, մի ասա։— Նա կանգնած էր արդեն ուղիղ, բայց հարբածությունից, թե վշտից օրորվում էր տեղում։— Մի՛ ասա։ Դուք չեք կարող հասկանալ։ Դա կհասկանա միայն նա, ով դժբախտ է։ Դա ե՛ս եմ հասկանում։ Գիտեմ, Նանար ջան,— հանկարծ մեղմ ասաց Մանուկը,— գիտեմ, որ հայր չունես, գիտեմ քույրիկ ջան, բայց ի՞նչ է քեզ մնացել հորիցդ, դե ասա ինձ։ Երբ մեկը հորդ մասին է հարցնում, ի՞նչ ես հիշում դու։ Դու հիշում ես, որ նա բարի֊բարի մարդ էր, որ տուն էր գնում քեզ իր ուսերին դրած, որ քեֆեր էր անում պատշգամբում բոլոր հարևանների հետ, որ երգում ու հառաչում էր իր կորած երկրի համար։ Այ, դու լաց ես լինում։ Իսկ ես նախանձում եմ քեզ։ Ես քո լացին էլ եմ նախանձում, որովհետև դու քո սիրելի հորը հիշեցիր, լավը, բարին ու քնքուշը հիշեցիր։ Իսկ ես հիշելու ոչ մի բան չունեմ, ոչինչ։— Հետո ավելացրեց բոլորովին կամացուկ, շշուկով։— Անցած շաբաթ դասընկերոջս մայրն էր մահացել։ Երբ բոլորը հեռացան գերեզմանատնից, ընկերս չգնաց նրանց հետ, ընկավ հողաթմբին ու լաց էր լինում, քնքուշ բառեր էր ասում մորն ու լաց էր լինում, ասում էր, թե ինչպե՞ս է ապրելու այսուհետև, առանց նրա։ Ես էլ լաց եղա, քիչ էր մնում խենթանայի։ Բռնեցի, կոպիտ, ուժով բարձրացրի հողից։ «Ի՞նչ իրավունքով ես լաց լինում,— գոռում էի ես, թափահարելով նրան,— ի՞նչ իրավունքով։ Դու մայր ես ունեցել, նա քեզ պահել է, գրկել է, սիրել է, համբուրել է, ուրախացել է քեզնով, պաշտպանել է քեզ, ընկել ես՝ լաց է եղել, կապել է վերքդ, բղավել է քեզ խփողների վրա, և եթե չար ես եղել՝ ինքն է ծեծել։ Իսկ մայրս ինձ ոչ միայն չի սիրել, այլև չի ծեծել, հասկանո՞ւմ ես, ինձ ոչ ոք չի ծեծել հարազատի պես։ Ես չեմ տեսել մորս, ես միայն գրքերից և ուրիշների օրինակով գիտեմ, թե ինչ բան է մայրը։ Իմ խեղճ մայրը ինձ երբեք չի գրկել, երբեք»։

Նա ասես տենդի մեջ լիներ՝ խոսում էր արագ, շտապելով ու խեղդվելով շտապելուց, ասես վախենում էր չհասցնի ասել այն ամենը, ինչ փոթորկում էր հոգին, ինչը հանգիստ չէր տալիս ու դժբախտ էր դարձնում նրան։

— Պետրոս հայրիկն օտարներ էր համարում իրենց։ Նա օտարներ չի տեսել, նա մեր տանը չի՛ եղել, նա չի՛ տեսել իմ հորը, այլապես կիմանար, թե ինչ ասել է օտարություն։ Ես հարազատ հայր ունեմ, և բոլորն էլ ասում են, որ զարմանալիորեն նման եմ նրան։ Ես եղբայրներ ունեմ, ու մենք բոլորս էլ իրար հետ էինք ապրում մի տան մեջ։ Եվ մեզնից ոչ մեկը մյուսին չէր հասկանում, ավելի օտար մարդիկ ես աշխարհում չեմ տեսել։ Ես փախա նրանցից, հանրակացարան մտա, որ գոնե բարեկամներ ունենամ։ Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ պետք է ես հանրակացարանում ապրեմ, ինչո՞ւ պետք է ամաչեմ հայտնել, որ տուն ունեմ Երևանում, ինչո՞ւ պետք է ընկերներիս ստիպեմ փոխել մայթը, երբ դիմացից ինձ շատ նման մի մարդ է գալիս, երբ դիմացից իմ հայրն է գալիս, որին սիրում եմ ու չեմ հասկանում, որին ուզում եմ տեսնել միայն հեռվից, որի հետ խոսել չեմ ցանկանում, որովհետև յուրաքանչյուր զրույցից հետո ավելի օտար եմ զգում ինձ և ուզում եմ մեռնել։

Նա առանց այդ էլ թույլ էր, հոգնած էր ու հարբած։ Դառն ու տխուր խոստովանանքը ավելի թուլացրեց նրան։ Նա ուզեց էլի ինչ֊որ բան ասել, բայց չկարողացավ ու առաջ շարժվեց թույլ֊թույլ, գլուխը խոնարհած, երերալով ու սայթաքելով, ձեռքերով դեմքը ծածկած։

Մի պահ ես ու Նանարը հայացքով հետևում էինք նրան, նայում էինք ցավով ու կարեկցանքով, բայց միաժամանակ երևի անորոշ, անգութ, անբացատրելի մի ուրախությամբ ներքնապես զգալով մեր երջանկությունը և ամաչելով այդ երջանկությունից։

— Խեղճ տղա,— հառաչեց Նանարը։— Գնանք, Արտ ջան, թող նա մենակ չմնա։

— Գնանք,— ասացի ես։

Քիչ հետո մենք հասանք Մանուկին ու դանդաղ քայլեցինք նրա կողքով այդ երկար֊երկար֊երկար փողոցն ի վար, մեր տխրությունն ու տրտունջը թողնելով այդ փողոցին, և մեզ հետ տանելով նրա գիշերային կապույտ լռությունը։ Իսկ մեր մոտով, մեր ամեն քայլի հետ շողալով ձգվում էին տրամվայի երկաթե գծերը և բվվում էին խուլ, հոգնած ու մեղմաբար։ Ո՞վ գիտե, երևի քաղաքում, ինչ֊որ տեղ լուսավոր գնացքներ էին սլանում այդ ժամին։

ԳՈՒՑԵ ՄԵԶ ՄԻԱՅՆ ԹՎՈՒՄ Է

Արդեն մի շաբաթ է, ինչ լույս է տեսել ֆելիետոնը։ Այնքան մեծ իրադարձություններ են կատարվել այս մի շաբաթում, որ ես երջանկությունից կորցրել եմ գլուխս ու մեծամտացել եմ մի քիչ։ Ի՜նչ հաճելի բան է եղել փառքը։ Մտքովս չէր անցնում, թե իմ հարազատների ու ծանոթների մեջ այդքան թերթ կարդացող կա։ Այնինչ պարզեցի, որ համարյա բոլորն էլ կարդացել են ֆելիետոնը և նրանցից շատերը անհամեմատ ավելի բարի, ավելի անկեղծ ու ավելի զգայուն են դարձել իմ նկատմամբ։ Առաջինը, իհարկե հայրս էր. նա ինձ այսուհետև թույլատրեց գիշերները ոչ թե խոհանոցում, այլ տանն աշխատել, իսկ ինքը քնելիս անտրտունջ շրջվում էր պատի կողմը, որպեսզի լույսը չխանգարի։ Բայց դե հայրս... հասկանալի է։ Իսկ Բելա Գրիգորևնան...

Երկուշաբթի օրն առավոտյան աշխատանքի գնացի սովորականի պես՝ հեծանիվով ու տասնհինգ րոպե ուշացումով, որովհետև մոտենում էր համամիութենական շքերթի մեկնելու օրը և պարապմունքներից բացակայել չէր կարելի։ Վախվորած շուրջս նայելուց հետո նոր էի բացել շենքի բարապանուհի մորաքույր Պաշայի խցիկի դուռը՝ հեծանիվս թաքցնելու համար, երբ դեմ֊դիմաց հանդիպեցի Բելա Գրիգորևնային։ Անակնկալից ընկրկեցի ու սարսափով սպասում էի նրա ռուս֊հայկական նախատինքներին, սակայն կատարվեց մի ապշեցուցիչ բան. Բելա Գրիգորևնան ներողամտորեն ժպտում էր։

— Բարև, Արտակ,— մեղմորեն ասաց շրջկոմի քարտուղարի ահեղ օգնականը,— դիր, հեծանիվդ դիր այդտեղ։ Պաշա,— դարձավ նա բարապանուհուն,— մի առարկիր, երբ Արտակը հեծանիվը քեզ մոտ է բերում, ուրիշ հարմար տեղ չկա, իսկ նա մրցումների է գնալու։

— Իհարկե, իհարկե,— զարմացած մրմնջաց Պաշա մորաքույրը։

— Շատ շնորհակալություն, Բելա Գրիգորևնա,— երախտագիտությամբ ասացի ես։

— Չարժե,— ժպտաց Բելա Գրիգորևնան,— դու ինձ ճիշտ հասկացիր։ Երբ ես քեզ բարեկամաբար նախատում էի՝ հեծանիվով աշխատանքի գալու առթիվ, ապա միայն և միայն քո հեղինակության մասին էի հոգում։ Բայց եթե ելք չկա, պետք է հաշտվել։ Ոչինչ անել չես կարող։

Նա ձեռքը մեղմորեն դրեց ուսիս, և ես կրկին շշնջացի շնորհապատ.

— Շատ շնորհակալություն, Բելա Գրիգորևնա։

— Չարժե, չարժե,— ժպտաց օգնականը։ Իսկ երբ դռան մոտ էի հասել, ձայնեց հանկարծ.— Հա, Արտակ, ուզում էի հարցնել ու մոռացա՝ երեկվա թերթում տպագրված ֆելիետոնի հեղինակն իսկապե՞ս դու ես։

— Ես եմ, Բելա Գրիգորևնա,— հպարտությամբ շիկնեցի ես։

— Լավն էր, շատ լավն էր,— ուրախացավ նա,— չէի կարծում, թե դու այդքան համարձակն ես...

Իսկ միջանցքում ինձ մի նոր անակնկալ էր սպասում։ Կիսաբաց դռնից լսեցի, թե ինչպես էր շրջկոմի երկրորդ քարտուղար Մեսրոպը հեռախոսով խոսում իմ մասին։

— Ախր դրա հեղինակը մեզ մոտ է աշխատում, վարպետ Մուկուչ։ Չէ, ջանըմ, ջահել տղա է։ Իհարկե։ Չմտածես, թույլ չենք տա, ո՞վ կարող է մամուլի դեմ... Փաստերը հարյուր տոկոսով ճիշտ են, ինձ պատմել էր։ Վարպետ Մուկուչ, վարպետ Մուկուչ,— ինձ տեսնելով ձայնը բարձրացրեց Մեսրոպը,— ինքն էլ հենց կողքիս է, եկավ, ուզո՞ւմ ես տամ հետը խոսի։ Վերցրու,— լսափողն ինձ մեկնեց Մեսրոպը,— մեր գործարհկոմի նախագահն է։

— Ի՞նչ խոսեմ,— ձեռքս ետ քաշեցի ես։

— Խոսի՛ր, խոսի՛ր վարպետ Մուկուչն է։

Հեռախոսալարի մյուս ծայրում գործարհկոմի նախագահ վարպետ Մուկուչը, ղարաբաղցու ընդգծված առոգանությամբ, զարմանալիորեն հուզված գտնում էր, որ ժամանակն է վեզիրյանների հերն անիծել, որովհետև նրանք ոչ խիղճ ունեն, ոչ էլ պատիվ և արատավորում են հայ մարդու անունը։ Նա տեղեկացնում էր նաև, որ կեսօրին գործարհկոմի նիստում քննարկելու են ֆելիետոնը և իրենց բանվորական կարծիքն ուղարկելու են խմբագրություն, միաժամանակ խորհուրդ էր տալիս զգույշ մնալ, որովհետև այդպիսի մարդիկ ամեն ինչի ընդունակ են։ Ինքը լավ գիտի դա, հին մարդ է ու շատ բան է տեսել։ Բայց հետո մտածելով, թե գուցե ես շատ վախենամ, վարպետ Մուկուչը հարկ համարեց վերջում հուսադրել ինձ.

— Պինդ կաց, քեզ մատաղ...

Համարյա ողջ օրը չկարողացա աշխատել։ Անընդհատ զնգում էր հեռախոսը, և Պարթևն ամեն անգամ բամբ ձայնով լսափողը մեկնում էր ինձ.

— Ընկեր ֆելիետոնիստ, ձեզ են ուզում։

— Ընկեր Լևոնյանի՞ն, խնդրեմ, հաճույքով։

Նա էլ շատ էր ուրախացել։ Իսկ ես զարմացած էի նաև։ Ովքեր ասես, որ զանգ չէին տալիս ու շնորհավորում։ Զանգեցին նույնիսկ այնպիսիները, որոնց տարիներ շարունակ չէի հանդիպել ու կորցրել էի տեսադաշտից, այնպիսիները, որոնք սովորաբար ինձ չէին բարևում. հինգերորդ դասարանի իմ աշխարհագրության ուսուցիչը, պահածոների գործարանի (որտեղ բեռնակիր էի եղել) կուսբյուրոյի երկրորդ քարտուղարը, մեր մի հին ազգականը, որը երկար բացատրում էր, թե ես իր ինչն եմ, և որի անունն առաջին անգամ էի լսում, դատախազության իմ պահապան հրեշտակը՝ Ասյան, որի ձեռքից ավագ ցրիչ ընկեր Վահանը անընդհատ ուզում էր խլել լսափողը և խլելուց հետո ասաց.

— Ճուտո, ճուտո... ըըը... ճուտո...

Մինչև աշխատանքի վերջը երկու զանգ էլ եղավ, որոնք սակայն նման չէին մյուս զանգերին։ Զրուցակիցներս երկար ու մանրամասն հետաքրքրվում էին, թե իսկապես՝ ե՞ս եմ և ապա շնչակտուր սպառնալիքներ էին տալիս։ Բայց իմ տրամադրությունը չափից դուրս բարձր էր, որպեսզի ուշադրություն դարձնեի նրանց սպառնալիքներին։ Նրանց ձայնը ինձ չէր հասնում, փոխարենը նրանք ինձ հիշեցրին երիտասարդ, վախկոտ որմնադրին, որի հետ զրուցում էի շինարարական հրապարակում։ Ես նույնիսկ պատկերացրեցի, թե ֆելիետոնը կարդալու պահին ինչպիսին կլինի նրա դեմքը, և ծիծաղեցի բարձրաձայն ու հաղթական։ Ոչինչ, ո՛չ մի բան չէր կարող խանգարել իմ ուրախությունը, հաղթողի իմ հպարտությունը։ Ախր քիչ բան չէ, ես՝ դեռևս ուսանող, հանդես եմ գալիս հանրապետության կենտրոնական թերթում այն էլ ֆելիետոնով, և այն էլ ճանաչված ու ազդեցիկ մի մարդու դեմ, ընդդեմ կեղծիքի ու խաբեության։ Եվ իմ օգնությամբ մերկացվում է հանցագործը, հաղթանակում է ճշմարտությունը։ Ինձ շնորհավորեց նույնիսկ երգիծաբան Սուրենյանը՝ իմ ուսուցիչն ու ամենասիրելի ֆելիետոնիստը, թեև սպասածս խանդավառությունը չկար նրա խոսքերում։

— Վատ ֆելիետոն չէր, ապրե՛ս,— ասաց, երբ փողոցում մոտեցա ու բարևեցի նրան։

Ես շնորհակալության ինչ֊որ խոսքեր թոթովեցի։

— Բայց ափսոս, որ ֆելիետոն էր,— ասաց նա։

Սպասում էր հարցի, բայց ես չհամարձակվեցի որևէ հարց տալ, և նա շարունակեց։

— Շատ պիտի տառապես։ Մի օր պիտի ափսոսաս, որ ֆելիետոն ես գրել։ Բայց հիմա այլևս ետ դառնալ չես կարող։ Պետք է գրես։ Դե, ուրեմն, գրի որքան կարող ես։ Դու էլ քո խաչը տար։

Տխուր ու մի քիչ էլ դառնացած մարդ է հազարավոր մարդկանց քահ֊քահ ծիծաղեցնող Սուրենյանը։ Ես այդքանն էլ պետք է սպասեի նրանից։ Բայց, ճիշտն ասած, այդ պահին ակամա չարության ինչ֊որ կայծ ունեցա նշանավոր երգիծաբանի դեմ։ «Ծերացել ու հոգնել է,— մտածում էի ես,— գուցե և վախենում է գրել, դրա համար էլ առանձնապես չի ուրախանում, թերևս նույնիսկ նախանձում է, երբ ուրիշները գրում են։ Իսկ իմ կարծիքով ֆելիետոնից լավ բան աշխարհում չկա»։

Բայց անմիջապես էլ ուզում եմ խոստովանել, որ իմ ողջ հաղթական տրամադրության մեջ, պայծառ օրերի այս շարանում, ինչ֊որ աննշան, փոքրիկ մի տհաճություն երբեմն֊երբեմն զգացնել էր տալիս իրեն, գաղտագողի սողոսկում կուրծքս ու սրտիս ստիպում բաբախել խուլ, անհանգստությամբ և անորոշ տագնապով։ Եվ ես չէի կարողանում վանել այդ տագնապը։ Աշխատում էի չնկատել, ուշադրություն չնվիրել, ավելի բարձր էի ծիծաղում, ավելի երկար էի մնում մարդկանց հետ, որոնք գովում էին ինձ և առանձնապես իմ համարձակությունը, ավելի ուշ էի տուն դառնում Նանարի հետ ունեցած ժամադրություններից։ Բայց հո չէի կարող ընդհանրապես տուն չվերադառնալ ու չպառկել քնելու։ Հո՞ չէի կարող մի քիչ չմտածել քնելուց առաջ։ Ես մտածելուց էի վախենում։ Առաջին անգամ կյանքումս վախենում էի իմ իսկ սեփական մտքերի հետ մենակ մնալուց, որովհետև հենց այդ պահին էր ակամա կծկվում սիրտս ու տրոփում տհաճ, անհանգիստ։ Քաղկոմի քարտուղար Կարո Բադամյանն էր կանգնում իմ աչքերի առջև և Վեզիրյանը՝ նրա կողքին, բազմոցին։ Ես շուռումուռ էի գալիս անկողնում, անսովոր տագնապն ինձնից վանելու, սրտիս դիրքը փոխելու համար։

Ես վախենում էի Կարո Բադամյանից։

Եվ երբ երկու թե երեք օր առաջ մոսկովյան ինչ֊որ խորհրդակցությունից վերադարձած մեր շրջկոմի առաջին քարտուղար Սարգսյանն իր առանձնասենյակը կանչեց ինձ, չգիտեմ ինչու որոշեցի նրա հետ կիսել իմ տագնապները։ Ավելի ճիշտ, ինքը տրամադրեց, որովհետև շատ սիրալիր ու երկար խոսում էր ֆելիետոնի մասին, կտորներ էր արտասանում և ծիծաղում էր սրտանց՝ արցունքոտելով աչքերը, ձեռքը սեղանին էր խփում բավականությունից և, ի վերջո, հայտարարեց, թե ինձանից իսկական ֆելիետոնիստ դուրս կգա։

— Շնորհք ունես, շնորհք, Արտա՜կ,— ասում էր նա,— քո տեղը, իհարկե թերթն է, բայց մտքովդ չանցկացնես, թե ես շրջկոմից կթողնեմ քեզ։ Ինքդ գիտես, որ մենք քո աշխատանքից գոհ ենք, նույնիսկ նորից ներկայացրել ենք համամիութենական պատվոգրի։ Բայց ինքդ էլ պիտի խոստովանես, որ ես միշտ էլ լավ եմ եղել քո նկատմամբ։ Ֆելիետոնով ոգևորվելով, հանկարծ չմտածես անմիջապես փախչել մեզանից։ Ծնողներիդ մոտ ո՞վ պետք է մնա։ Եվ հետո, հավատա, մեզ մոտ աշխատելով, բավականին փորձ ձեռք կբերես, լավ կհասկանաս կուսակցական շինարարության խնդիրները։ Իսկ այդ գիտելիքները թերթում քեզ շատ պետք կգան։ Ազնիվ խոսք։ Եվ, ի վերջո այստեղից գրիր, գրելու այնքա՜ն բան ունենք։ Ձեռքդ սրտիդ դիր ու ասա՝ ճիշտ չե՞մ։

— Ճիշտ եք, ընկե՛ր Սարգսյան,— խոստովանեցի ես։

— Դե, ուրեմն, էլ ի՞նչ ես ուզում։ Տեսնո՞ւմ ես, որ ամեն ինչ լավ է դասավորվում, լավ է, լավ,— ժպտաց Սարգսյանը։— Իսկ մրցումները ե՞րբ են սկսվում։

— Տասնհինգ օր է մնացել։

— Այդ էլ թույլ կտանք։ Կգնաս կշրջես, կթարմանաս, կգաս, ու կսկսենք միասին աշխատել։ Ծանր շրջան է լինելու. պետք է բակային ճամբարներ կազմակերպել։

Ես նրան տեղեկացրի, որ բավականին աշխատանք կատարել ենք այդ ուղղությամբ։ Իսկ երբ ներկայացրեցի նաև առաջին ամսվա միջոցառումների ծրագիրը, Սարգսյանը նույնիսկ զարմացավ.— Սա՞ երբ ես հասցրել։ Չէ՜, քեզ իսկապես չի կարել բաց թողնել։— Նա ուսումնասիրեց ծրագիրը և հանկարծ սկսեց ծիծաղել։— Գիտե՞ս ինչու ծիծաղեցի, մի պահ մոռացա, թե ինչ եմ կարդում ու զարմացա, որ քո գրածը սրամիտ չէ։— Նա կրկին ծիծաղեց։— Ախր շատ սուր էիր գրել, անաստված սուր, կարդում ես ու չգիտես ծիծաղե՞լ, թե զայրանալ։

Այստեղ էր, որ չկարողացա ոչինչ թաքցնել։

— Ես էլ հենց դրանից եմ վախենում, ընկեր Սարգսյան, չգիտեմ՝ ընկեր Բադամյանը կծիծաղի՞, թե կզայրանա՞։

— Ի՞նչ Բադամյան։

— Քաղկոմի քարտուղարը։

— Քաղկոմի քարտուղա՞րը... Իսկ ընկեր Բադամյանն ի՞նչ կապ ունի քո ֆելիետոնի հետ։

— Վեզիրյանը նրա ընկերն է,— ասացի ես։

Սարգսյանը նստած էր պատուհանի դիմաց, ու ես տեսա, թե ինչպես վայրկենապես գունատվեց նրա դեմքը, հանգավ ժպիտը և աչքերը մի տեսակ տամկացան։ Նա հենց այնպես նայեց՝ ասես շփոթությունը թաքցնել ուզենալով, ապա նորից աննպատակ բացեց գրասեղանի մեջտեղի գզրոցը, կռացավ, ետ հրեց, իսկ երբ սկսեց խոսել, ձայնն արդեն առաջվանը չէր։

— Ո՞վ ասաց քեզ։

— Գիտե՛մ։

— Իսկ ինքը գիտե՞, որ դու գիտես։

— Այո։

— Եվ չփորձե՞ց արգելել, որ չգրես ֆելիետոնը։

— Բացեիբաց՝ ոչ, բայց ընդհանուր վերաբերմունքից, ինչ֊որ ակնարկներից զգում էի։

— Անձամբ խոսե՞լ է քեզ հետ։

— Իհարկե, չե՞ք հիշում, դուք էիք ասել, որ Գրիբոյեդովի դպրոցից ուղիղ քաղկոմ գնամ։

— Հա՜,— ասաց Սարգսյանը,— կարծես նման բան հիշում եմ։

Նա բարձրացավ տեղից, մոտեցավ պատուհանին, որի ետևում արև էր ու գարուն, ու երկար դուրս էր նայում, ինձ նույնիսկ թվաց, թե նա մոռացել է իմ գոյությունը։ Դրա համար էլ բարձրացա աթոռից և դեպի դուռն ուղղվեցի խռոված հոգով։

— Իսկ ինչի՞ց զգացիր, թե նա չի ուզում, որ գրվի ֆելիետոնը,— հանկարծ իմ կողմը շրջվեց Սարգսյանը։

— Ասաց, որ ուզում է ինձ քաղկոմի բաժնի վարիչ նշանակել։ Հետո Վեզիրյանը հայտնեց, թե դա իր համար է անում։ Նա որտեղի՞ց կարող էր իմանալ, թե ինչ է որոշել քաղկոմի քարտուղարը։

Սարգսյանը ինձ էր նայում շատ տարօրինակ ու զարմացած հայացքով։ Ասես առաջին անգամ էր տեսնում։ Նրա աչքերի մեջ, սակայն, միայն զարմանք չկար։ Ավելի շուտ ես նրանց մեջ հետաքրքրություն և ազնիվ խոսք, ինչ֊որ նախանձ թե չարախնդություն կարդացի։ Գուցե ինձ թվաց միայն։ Եվ, ի վերջո, գուցե մեզ թվում է միայն, թե մենք կարող ենք կարդալ ուրիշի աչքերը։ Գուցե մենք տեսնում ենք միայն այն, ինչ ուզում, կամ սպասում ենք տեսնել ուրիշների աչքերում։ Չգիտեմ, բայց այս անգամ վստահ կարող էի ասել, որ Սարգսյանի հայացքի մեջ շատ տարօրինակ մի արտահայտություն կար, երբ հարցրեց։

— Եվ դու, այնուամենայնիվ որոշեցիր գրե՞լ։

— Իսկ ի՞նչ կարող էի անել,— ուսերս թոթվեցի ես։

Շարունակելով ինձ նայել նույն այդ տարօրինակ հայացքով Սարգսյանը կրկին իր աթոռին նստեց, նորից բացեց գզրոցը, բայց չփակեց անմիջապես, այլ այնտեղից ինչ֊որ թղթապանակ հանեց, դրեց սեղանին ու ձեռքն առավ գրիչը.

— Դե՛, աշխատենք,— ասաց նա,— այնքան գործ կա, որ մարդ չգիտի ո՛րն սկսել, ո՛րը թողնել։ Այդպես չէ՞։

Ես չպատասխանեցի, որովհետև պատասխանի հարկ չկար։ Որովհետև հարցեր կան, որ պատասխան չեն պահանջում։ Հարցեր են իրենց համար և այլ հարցերից ու պատասխաններից խուսափելու համար։ Ահա թե ինչու կամացուկ ծածկեցի շրջկոմի քարտուղարի կաշեպատ դուռը։

ԽԵՆԹ ԳԱՐՈՒՆ

Գի՛ժ, գի՛ժ գարուն, մի օրվա մեջ տասը տեսակ եղանակ է անում։ Քիչ առաջ անձրև էր, և ես գոհ մտածում էի, թե շրջկոմից դուրս կգամ սև անձրևանոցս հագած։ Իսկ հիմա ոչ մի կաթիլ չկա։ Երկինքն այնքան մաքուր է ու կապույտ, որ թվում է, ոչ միայն քիչ առաջ այլ ընդհանրապես ստեղծման օրից ոչ մի ամպ չի եղել։ Դե, ինչ, կրկին ստիպված եմ քայլել արևի տակ՝ անձրևանոցս աննպատակ ձախ թևիս նետած։ Իսկապես որ իրավունք ունեն ծիծաղելու, մեր կուրսեցիները։ Ճակատագրի ինչ֊որ մանրիկ քմահաճույքով ինձ ոչ մի անգամ չի հաջողվում իր նպատակին ծառայեցնել անձրևանոցս, այսինքն՝ հագնել անձրևի տակ։ Գուցե նրանից է, որ անցյալ տարի, երբ Տուլայում գնում էի, արև օր էր։ Չգիտե՜մ, այս անձրևանոցն ինձ սնոտիապաշտության կհասցնի։ Հագնում եմ թե չէ, ամպերը ցրվում են

— Արտակն անձրևանոց է հագել,— կարելի է հանել անձրևանոցները,— քրքջում են մեր աղջիկները։

— Եթե գյուղատնտեսության մինիստրությունում իմանան քո տեղը, բաց չեն թողնի, բերքահավաքի օրերին բարձր աշխատավարձով կպտտեցնեն դաշտերում,— հումորի գծով զարգանում են մեր տղաները։

— Արտակի անձրևանոցն ու անձրևը հակադարձ համեմատական գործոններ են,— ծիծաղում են մեր աղջիկների մաթեմատիկոս փեսացուները։

— Այստեղ ավելի խիստ, քան որևէ տեղ՝ ընդգծվում են կապիտալիստական աշխարհի սուր հակասությունները,— սրամտում են մեր տղաների տնտեսագետ հարսանացուները։

Բայց ինձանից առանձնապես ձեռք չի քաշում Վարդգեսը։

— Էդ ինչի՞ ես անձրևանոցդ միայն արև օրերին հագնում,— ամեն անգամ ուրիշների մոտ հարցնում է նա։

— Որովհետև անձրև օրերին եղբայրս է հագնում,— տխուր֊տխուր ասում էի ես։ Ու նրանք հռհռում են՝ կուտակելով ուսանողի համար անհրաժեշտ կալորիաներ, որովհետև ինչ֊որ կուշտ մի գիտնական ասել է, թե առողջ ծիծաղն իր մեջ պարունակում է նույնքան կալորիա, որքան հավի երկու ձուն...

Նանարը սպասում էր շրջկոմի շենքի դիմացի մայթին։ Հագին մի վառ կարմիր շրջազգեստ կա, որ շատ է սազում նրան։ Այսինքն, ի՞նչը Նանարին չի սազում։ Նա դեռ հեռվից ժպտում է, և սիրտս ուռչում է երջանկությունից, որովհետև Նանարն այդպես միայն ինձ է ժպտում, որովհետև Նանարն սպասում է ինձ։

— Վախենում եմ, Արտ,— ասում է Նանարը։

— Ինչի՞ ես վախենում,— ծիծաղում եմ ես,— Եվգինեն կծան չէ։

— Գիժ,— փոքրիկ բռունցքով թևիս է խփում Նանարը,— քրոջդ մասին ո՞նց ես այդպես խոսում։

— Դու շուտով կլսես, թե նա՛ իմ մասին ինչպես է խոսում,— ասում եմ ես։

Ես Նանարին մեր տուն եմ տանում և դրա համար դիմել եմ մի ամենասովորական խաբեության, ասել եմ՝ թե հայրս ու մայրս գյուղ են գնացել և տանը միայն Եվգինեն է։ Նանարին ասել եմ, թե Եվգինեն շատ է ուզում մոտիկից ծանոթանալ նրա հետ, և սրանից հարմար ժամանակ դժվար է գտնելը։ Այլ ելք չունեմ։ Շատ անգամ եմ փորձել որևէ առիթով մեր տուն տանել նրան, ծանոթացնել ծնողներիս, բայց հենց խոսում եմ այդ մասին, Նանարը շիկնում ու դողում է և որտեղ էլ գտնվի ուզում է փախչել ինձանից։ Իսկ ծնողներիս համար դա պատճառաբանություն չէ, ճիշտ է, նրանց դուր է գալիս «էդ աղջկա» համեստությունը, բայց ամեն օր առաջարկում են, որ տուն հրավիրեմ նրան։

Իսկ երեկ ոչ միայն առաջարկեցին, այլև պահանջեցին։ Եվ մեղավորը ես էի։ Երեկ տուն բերեցի առաջին հոնորարս՝ ֆելիետոնի արժեքը։ Գիտեի, որ մեծ գումար է լինելու, բայց այն թիվը, որի դիմաց ստորագրեցի ցուցակում, մտքովս չէր կարող անցնել։ Երբ իջնում էի խմբագրության աստիճաններով, ինձ թվում էր, թե մի քիչ դողում են այդ աստիճանները, թվում էր, թե սանդուղքով իջնում եմ ոչ թե ես, այլ աշխարհի մեծահարուստ ու երջանիկ մարդկանցից մեկը։ Եվ ես ինձ պահեցի այնպես, ինչպես վայել է մեծահարուստին՝ ձեռքս բարձրացնելով կանգնեցրի առաջին իսկ ավտոմեքենան մտքումս գոչեցի՝ «կորչի աղքատությունը» և անփույթ նետեցի վարորդին.

— Կնունյանցի փողո՛ց։

Հայրս պատշգամբում ինչ֊որ երկաթ էր խարտում՝ փայտե բազրիքին ամրացրած փոքրիկ դազգահի վրա։ Հևում էր, դեմքը կարմրել էր լարումից, և նայելով նրա ճերմակած մազերին, որոնց արանքներում աշխարհի ամենաազնիվ քրտինքի կաթիլներն էին մոլորվել֊մնացել, ես կրկին ուրախությամբ մտածեցի, որ հիմա արդեն հայրս կարող է թողնել աշխատանքը։ Կգրեմ, կապրենք, էլի՛։

— Մայրիկն ասաց, որ այսօր բավականին լավ ես աշխատել, ահա՜ օրավարձդ,— ասացի հորս։

Նա շարունակելով խարտել, ուսի վրայով թեքեց գլուխը, ժպտաց հոգնած, հետո ձեռքիս թղթադրամներին նայեց.

— Էդ ի՞նչ փող է։

— Հոնորարս է, հայրիկ, կարող ես շնորհավորել։

— Էդ ասա՞ծդ ինչ է։

— Ֆելիետոնի փողն է, էլի, ֆելիետոնի համար տվեցին։

Հայրս թողեց խարտոցը, աջ ձեռքի ափով դազգահի վրայից սրբեց֊թափեց խարտվածքը, որը ցրիվ եկավ մրջնանոցի պես, ցուցամատով ճակատից քամեց քրտինքը, կաթեցրեց գետնին, ուղղեց մեջքն ու ծիծաղեց.

— Ուրեմն, ճի՛շտ, գրելու համար էլ են փող տալի՞ս։

— Բա ի՞նչ, կարծում ես միայն խարտելո՞ւ համար,— հեգնեցի ես ու նրան մեկնեցի թղթադրամները։

Նա զարմացած ու, հավանաբար նախատինքով տարուբերեց գլուխը, ձեռքիցս վերցրեց թղթադրամները, նստեց ոտքերի տակ ընկած կոճղին ու սկսեց հաշվել աջ ձեռքի ցուցամատով և միջնամատով, որը կտրված բութ մատին էր փոխարինում։ Հետո նրա ձեռքերն անշարժացան, նա բարձրացրեց գլուխը, նա նայեց անսահման տարակուսանք արտահայտող հայացքով և կամացուկ հարցրեց.

— Ուրեմն էս բոլորը էն գրածիդ համա՞ր է...

— Հա, հայրիկ ջան։

— Մի գիշերում գրեցիր, չէ, էն որ չքնեցիր։

— Ըհը՛։

Հայրս հառաչեց, բարձրացավ տեղից փողը զգուշորեն դրեց կոճղին ու ասաց դեռ զարմացած ու տխուր.

— Դու գիտե՞ս, որ սա իմ մի ամսվա աշխատավարձն է։

Նա նորից խարտոցը ձեռքն առավ ու սկսեց ետ ու առաջ գնալ փոքրիկ դազգահի վրայով, խարտեց, խարտեց հևալով ու կարմրելով, խարտեց թափով՝ չգիտես ում վրա և ինչի համար նեղացած, դազգահի վրայից սրբեց֊թափեց խարտվածքը, ու սև մանրիկ մրջյունները դարձյալ վազեցին պատշգամբի բազրիքի ու տախտակների վրայով։ Հետո կրկին ուղղեց մեջքը, տնքաց, հազաց, կոշտացած մատներով ծխախոտ փաթաթեց՝ թղթի եզրը շրթունքին թրջելով, ծխեց խորը ու երբ քթից ու բերանից առատ դուրս էր հանում ծուխը, ինձ թվաց, թե հետն էլ հառաչում է։

— Դե, դու էլ գրի, էլի, ա՛յ բալա,— ասաց նա,— տեսնում ես՝ ինչ օրի ենք, գրի, էլի՜։

Ես ուզեցի նրան բացատրել, թե գրելն այդքան էլ հեշտ չէ, թե... բայց անմիջապես էլ հրաժարվեցի այդ մտքից։ Միևնույն է, չի հավատա։ Միևնույն է, ոչ ոք դրան չի հավատում։ Ավելի լավ, թող մտածի, թե ես միշտ էլ կարող եմ գրել, ու ինքը թողնի աշխատանքը։ Շատ է հոգնել հայրս։

Ես թղթադրամները մորս տվեցի, և նա, ինչպես սպասում էի, ավելի գործնական գտնվեց։ Առանց երկար խորհրդածելու և մեկնաբանությունների, ուրախությունից շողացող դեմքով շալը գլխին գցեց ու խանութ գնաց։ Իսկ երբ վերադարձավ՝ զանազան փաթեթներով ու տուփերով լի զամբյուղով, և մենք աղմուկով սեղան նստեցինք, ծայր առավ հենց այն խոսակցությունը, որն ինձ ստիպեց դիմել խաբեության և Նանարին հրապուրել մեր տուն։

— Այ, որդի,— ասաց մայրս,— քանի տանը փող կա, էն աղջկան բեր տեսնենք։ Մի լավ սեղան կգցեմ, դու բեր, Արտակ ջան։

— Ի՞նչ աղջիկ, է՜,— չքմեղացա ես։

— Դե լավ, լավ,— գլուխն օրորեց մայրս,— ամբողջ աշխարհը տեսել է, մենակ մենք ենք մնացել։

— Չի գալիս մա՜մ ջան,— սրտանց ասացի ես,— չի գալիս, ի՞նչ անեմ։ Ասում է՝ ամաչում եմ։

— Լավ է անում, ինքը էդպես պիտի ասի, բայց դու էլ պիտի բերես։

— Ախր որ չի գալիս, ի՞նչ անեմ։

— Որ դու ուզենաս՝ կբերես,— ասաց մայրս։

Դե ես ի՞նչ անեմ, որ մայրերին թվում է, թե իրենց զավակներն աշխարհի ամենակարող մարդիկ են։ Ես այլ ելք չունեի։ Կներես, Նանար։

... Նանարը քայլում էր իմ կողքով՝ մտքերի մեջ խորասուզված և երևի վիճում էր մտքում, որովհետև ձախ ձեռքը երբեմն֊երբեմն ցնցվում է։— Հը՛, ի՞նչ կա, Նանա՜ր։

Նանարն ինձ է նայում զարմացած, հետո երևի կարծում է, թե բարձրաձայն է մտածել, որովհետև ասում է շտապով.

— Իսկ եթե տան ուրիշ մարդ էլ լինի՞։

— Ո՞վ պետք է լինի, դա բացառված է,— առանց աչքս թարթելու, հերքում եմ ես։

— Իսկ եթե որևէ մեկը նե՞րս գա...

— Ո՞նց կգա,— ծիծաղում եմ ես,— դուռը կփակենք։

— Իսկ ձեր հարևանուհին։

— Վաղո՜ւց խռով ենք։

Նանարը կողքից ինձ է նայում, ուզում է հավաստիանալ՝ ճի՞շտ եմ ասում, թե ոչ, բայց իմ դեմքն այնպիսի անվրդով արտահայտություն ունի, որ նա հանգստանում ու շունչ է քաշում թեթևացած։ Մենք քայլում ենք իմ մանկության փողոցով, ու ես Նանարին ցույց եմ տալիս, Նանարին եմ նվիրում իմ ողջ հարստությունները։ Մենք կանգնում ենք Գետառի հին կամրջին, նայում ենք ներքև, հեռու սարերի ձյունից խենթացած պղտոր ջրերին, որ չգիտես որտեղից վիթխարի ժայռաբեկորներ են պոկել ու բերել և հիմա փրփրոտ գալիս, թռչում են այդ ժայռաբեկորների վրայով։ Ես նրան Ռաշիդենց բարդիներն եմ ցույց տալիս, որ հպարտ խշշում են վերևում, ամպերի մեջ ու ասում եմ, որ քամին այդ բարդիների տերևների դողից է ծնվում։ Ես Նանարին տանում եմ ճյուղատարած ծիրանենիների տակով, ցատկում, խակ ծիրան եմ պոկում նրա համար, բայց չեմ ասում, մի շատ սիրուն աղջիկ է ապրում, որ նա սպիտակ, սպիտակ երես ունի և... աչքերն էլ են սպիտակ։ Ասես ծիրանի ծաղիկների փոշին է իջել նրանց վրա ու մնացել ընդմիշտ։ Չեմ ուզում ասել, որ կույր է այդ սիրուն աղջիկը, չեմ ուզում, որ Նանարը տխրի։ Ես Նանարին տալիս եմ բժշկի պարտեզը, որտեղ հիմա աշխարհի ամենաչքնաղ վարդերն են բացվել, մուգ կարմիր ու ձյան պես սպիտակ, և պոլսեցի Տիգրան աղբարի փոքրիկ խրճիթն եմ նվիրում, որի տափակ, հողածածկ կտուրից իմ մանկության աղավնիներն եմ թռցրել մի ժամանակ, դարե՜ր, դարե՜ր առաջ...

Ցերեկ է, և ինչպես միշտ՝ բաց է մեր տան դուռը։ Ես Նանարին կամացուկ տանում եմ կիսախավար միջանցքով, զգալով, թե ինչպես է լարվում նրա մարմինը, հետո միանգամից բացում եմ աջ կողմի դուռը, մեր սենյակի դուռը։ Բացում եմ և Նանարի հետ ինքս էլ եմ ցնցվում։ Սեղանի շուրջը, հորս ու մորս կողքին նստել ու հին֊հին հուշեր են պատմում գյուղից հյուր եկած իմ Վարսենիկ հորաքույրն ու Նոյեմզար մորաքույրը. հատակին նրանց բերած բաց խուրջիններն են՝ գաթայով ու բաղարջով, սերկևիլով ու բրդե սպիտակ գուլպաներով լի։ Իսկ մեր ետևում Եվգինեն է կանգնել արդեն, որ խոհանոցից է դուրս եկել, թաքուն խփում է իմ կողքին ու ասում ամենայն քաղաքավարությամբ.

— Համեցեք, համեցեք, ներս մտեք։

Նահանջի ճանապարհը փակված է։ Ես մի քայլ եմ անում դեպի սենյակ՝ Նանարի թևը ամուր բռնած, և հաջորդ վայրկյանին ամեն ինչ խառնվում է իրար։ Նանարին ինչ֊որ մեկը խլում է ինձնից, իսկ հորաքույրս ու մորաքույրս ամուր, աղմկալից ու երկար համբուրում են ինձ, ընդմիջումներին «դարդ տանեմ» «ցավդ տանեմ» բացականչելով։ Նրանց շորերից սերկևիլի, չորացած խոտի ու նոր կթած կաթի հոտ է գալիս, իմ մանկության աշխարհի կարոտներով ու հուշերով լի, ու ինձ թվում է, որ եթե գլուխս բարձրացնեմ, կդառնամ բոբիկ ու արևից այրված մի տղա, մի կտոր հաց կթռցնեմ թարեքից, մի կտոր պանիր կթռցնեմ պուլիկից, հավերին խուճապի մատնելով դուրս կփախչեմ տնից ու կվազեմ բարձր արտերի մեջ բացված փոքրիկ արահետով, դեղին ու փափուկ ճանապարհով, կվազեմ հաղթական ճիչեր արձակելով, կալերը կգնամ, որտեղ ինձ են սպասում ընկերներս, որտեղ զարմանալի կապույտ ստվերներ կան դեզերի տակ ու օրորոցներ ու թաց կուլաներ այդ ստվերների մեջ, որտեղ ոսկի փոշի կա օդում և գլխներին թաշկինակ կապած հորեղբայրներ, որտեղ ցորենը՝ որպես զոհաբերություն աստծուն՝ թիերով երկինք են նետում և որտեղ ձիերը թաց լնդերքը կրծելով ու բողոքով ցնցելով հպարտ գլուխները, պտտվում ու պտտվում են գետնամած դեզերի վրայով՝ իրենց քարքարոտ խաչ֊կամերը տանելով և կամերի վրա տանելով նաև մեզ՝ հպարտությունից վառվող աչքերով։

Եվ մեկ էլ լսեցի, որ հորաքույրս ասում է.

— Ձե՛զ մատաղ, բալքի էս սիրուն աղջիկը Արտակիս նշանածն ա։

Ես չգիտեմ ով «հա» ասաց, անձամբ ես ոչ մի ձայն չհանեցի, բայց անմիջապես էլ տեսա, որ Նանարը սկզբում հորաքրոջս, ապա մորաքրոջս գրկի մեջ է։ Հետո մայրս համբուրեց Նանարի ճակատը, ժպտաց, անձայն ինչ֊որ խոսքեր ասաց ու հանկարծ լաց եղավ՝ գրկելով Նանարին, բայց թերևս ինչ֊որ բնազդով զգալով, որ իր լացը կարող է սխալ մեկնաբանվել, մայրս կրկին սկսեց ժպտալ, ու մայրական անսպառ արցունքները շարունակեցին հոսել նրա արդեն ժպտացող, մաշված այտերի վրայով։ Իսկ երբ Նանարը անսպասելիորեն թեքվելով բռնեց ու համբուրեց մորս դողացող ձեռքը, ես տեսա, որ նա էլ է լաց լինում և սիրտս թեթևացավ մի տեսակ, որովհետև գիտեմ, երբ կանայք լաց են լինում իրար հետ, դա նշանակում է, որ հասկանում են իրար, սիրում են իրար ու մի քիչ էլ երևի խղճում են։

Հայրս երևի զգաց, որ արդեն ժամանակն է դառնալու դրության տերը, բարձրաձայն կարգադրություններ արեց սեղանը գցելու, գրավեց սեղանի գլխի իր տեղը, գինի լցրեց բոլորին, երիտասարդացած ու ժպտադեմ՝ բարձրացրեց բաժակն ու ասաց միանգամից հուզված, զսպելով շրթունքի դողը.

— Փառքդ շա՜տ, տեր աստված։

— Հա, իմ ախպեր,— արձագանքեց իսկույն հորաքույրս։

— Ամեն, փեսա ջան,— բացականչեց մորաքույրս։

Իսկ մայրս հորս կողմը մեկնեց իր բաժակը։

— Կենացդ լինի, ա հայ։

— Դե քո աստվածն իմ ախպերն ա,— խեթեց հորաքույրս։

— Հա՛,— ասաց իմ հեթանոս մայրը,— ամեն մարդ իր աստվածը պետք է ունենա։

Հետո մենք բաժակները չխկացրինք իրար, որովհետև այդպես է կարգը, և սեղանի վերևում բաժակների մեջ երկար օրորվում էր գինին։

Հասկանալի է, որ ամբողջ ճաշի ընթացքում իմ թաքուն ուշադրությունը Նանարի կողմն էր, ես վախենում էի որ նա միայնակ զգա իրեն անծանոթ մարդկանց շրջապատում, ճնշված ու անազատ զգա իրեն, բայց շատ շուտ, ինչպես յուրաքանչյուր հանդիպման, զարմանքով մի նոր Նանար հայտնագործեցի։ Նա իրեն պահում էր հանգիստ ու մեծ արժանապատվությամբ, ճանապարհին արտահայտած երկյուղի հետքն անգամ չկար նրա դեմքին, առանց ջանքի, բնականորեն մերվել էր մերոնց, և դրսից եկողը դժվար թե օտար մարդ հայտնաբերեր մեր սեղանի շուրջը։ Եվ կրկին հիացմունքով մտածեցի, որ դժվար թե որևէ բան կյանքում կարողանա ցնցել ու զարմացնել իմ Նանարին, որ նրա հոգին, էությունը, բնավորությունը և անգամ այս փոքրիկ ու փխրուն մարմինը սովոր ու պատրաստ են տանելու ճակատագրի բերած բոլոր անակնկալները և վայրիվերումները, ինչպիսին էլ որ լինեն դրանք։

Հիմա Եվգինեն դավադիր շշուկով ինչ֊որ բան է պատմում Նանարին, ու Նանարը մեղմիկ ծիծաղում է։ Տեսնես ի՞նչ է պատմում՝ անպայման իմ մասին կլինի, ինչ֊որ ձախորդ ու ծիծաղելի մի դեպք, որ ինձ հետ է կատարվել։ Դե լավ, հյուրերը կցրվեն, կտեսնես։ Բայց չեմ դիմանում մինչև հյուրերը ցրվեն, ձեռքս մեկնում եմ Նանարի թիկունքով ու խփում եմ քրոջս մեջքին։ Ճչում է։

— Ի՞նչ պատահեց,— հարցնում է հայրս։

— Արտակը խփեց,— տեղնուտեղը բողոքում է Եվգինեն։

— Արտա՞կ,— զարմանում է հայրս։

— Թող իմ մասին Նանարին վատ բաներ չպատմի, ես էլ չխփեմ,— ասում եմ ես։

Բոլորը ծիծաղում են, բայց ամենից լավ ծիծաղում է հայրս։ Զարմանալի լավ է ծիծաղում հայրս՝ ուժեղ, քահ֊քահ, ծիծաղում է ու հետն էլ ասում.

— Ըհը՛, դե արի ու ըսենց երեխին պսակի։

Ախ, հայրիկ, հայրիկ, դա ի՞նչ ասելու բան էր։ Բոլորի հայացքները անմիջապես բևեռվում են ինձ ու Նանարին, որի դեմքը հիմա ամենևին էլ չի տարբերվում իր կաս֊կարմիր հագուստից։ Եվ քավության նոխազը դառնում է Նանարը։ Մերոնք հավանաբար մտածում են, թե մինչև այդ անհրաժեշտ հոգածություն և ուշադրություն չեն դարձրել նրան, այդ պատճառով էլ հարկ են համարում հարցերի տարափ տեղալ։

— Որտեղացի՞ ես, քե մատաղ,— հարցնում է հորաքույրս։

— Երևանից,— մրմնջում է Նանարը։

— Իսկ ծնողնե՞րդ որտեղացի են։

— Վանեցի։

— Վա՜յ,— բացականչում է մորաքույրս,— գաղթական են։

— Մեր գյուղի Եփրեսանց Հեղուշի մարդի նմա՞ն,— հարցնում է հորաքույրս։

— Հա,— ասում է մորաքույրս։— Աղջիկ ջան, ուրեմն դուք էլ եք ասում «հոս կերթանք, հոն կերթանք...»

— Չէ՜,— ծիծաղում է Նանարը,— դա ուրիշ լեզու է։

— Ո՞նց ա ուրիշ լեզու,— զարմանում է մորաքույրս,— յանի գաղթականի լեզուն էդ չի֊ի՞։

Նկատելով որ այդ զրույցը շատ հեռու կտանի, հայրս կրկին իր ձեռքն է վերցնում իշխանությունը, լռեցնում է հորաքույր֊մորաքույրներիս և արտակարգ իմացությամբ նրանց պատմում է կոտորածների, եղեռնի, թշնամուն ավար մնացած հայաշեն քաղաքների ու գյուղերի, ճանապարհներին մեռնող գաղթի քարավանների մասին։

— Դու էդ բոլորը որտեղի՞ց գիտես, հայրի՛կ ջան։

— Ես էլ էի կռվում Ղարսում,— ասում է հայրս։

— Բա ինչո՞ւ մինչև հիմա մեզ ոչ մի բան չես պատմել։

— Կռիվները հեքիաթ չեն։

— Նանարի հայրն էլ է կռվել,— ասում եմ ես,— նա Շատախի կամուրջի հերոս պաշտպաններից մեկն է եղել։

— Բոլոր Վանեցիք էլ հերոս են,— ասում է հայրս,— և նրանք չէին մեղավոր, որ հիմա ցրված են աշխարհում։ Իսկ հիմա ի՞նչ է անում հերդ, աղջի՛կ ջան,— դառնում է Նանարին։

Ու որովհետև Նանարը խոնարհում է գլուխը, ես շտապում եմ բացատրել, որ հայր չունի Նանարը, որ նա մեռել է, երբ Նանարը վեց տարեկան էր միայն։ Մայրս, մորաքույրս ու հորաքույրս վշտահար օրորում են գլուխները, իրենց կարեկցանքը մի կերպ արտահայտելու համար Նանարին ստիպում են փորձել այս կամ այն ուտելիքը, ձմեռվա խնձորը կամ ընկույզը, իսկ իմ լալկան Նոյեմզար մորաքույրը, արցունքն աչքերին, բռան մեջ սեղմած մի զույգ սպիտակ բրդյա գուլպա է բերում, Նանարի ձեռքն է դնում ու խնդրում մորը տանել։

— Մեծ կնիկ ա, կհագնի, ոտքերը մրսիլ չեն, վե՛ր կալ, դարդ տանեմ, կասես Անոր աքիրն ա տվել։

Ես նայում եմ Նանարին, ու վախենալով, որ նա էլ լաց կլինի, աչքով եմ անում, թե ժամանակն է վեր կենալու։ Նանարը բարձրանում է հապճեպ՝ ձեռքին ակամա սեղմած բրդե գուլպաները, հետո արագորեն դրանք իմ գրպանն է մտցնում ու գլուխ է տալիս բոլորին, գլուխ է տալիս նազանքով, իսկ և իսկ թագուհու նման, և անձայն, շտապով, լարված դեպի դուռն է գնում։

Մերոնք բոլորը ոտքի են կանգնում, իսկ հայրս հազում ու ասում է բարձրաձայն.

— Սրանից հետո դու, մեր աղջիկն ես, աղջիկ ջան, մեր դուռը բաց է քեզ համար։

Մուտքի դռանը ես Նանարին մի պահ մենակ եմ թողնում, ասում եմ, որ կգամ հիմա և ինձ սենյակ եմ գցում.

— Հը, ո՞նց էր,— հարցնում եմ պարծենկոտ աշխուժությամբ, վստահ պատասխանին։

— Ես զարմանում եմ, թե էդ լավ աղջիկը ոնց է քեզ նման շաշին հավանել,— ասում է հայրս, ու բոլորի միահամուռ քրքիջի տակ, երջանկացած ինձ դուրս եմ նետում մեր տնից։

Նանարը կանգնած է Տիգրան աղբարենց հողաշեն պատի տակ և նրա աչքերը կարմրած են։ Ես ամուր բռնում եմ նրա թևը, և մենք դանդաղ առաջ ենք շարժվում իմ մանկության կանաչ փողոցով։ Բայց ես չեմ կարողանում դանդաղ քայլել, հոգիս ուրախությամբ ու խենթություններով լի է, ես հիմա ամեն ինչի ընդունակ եմ, դրա համար էլ բաց եմ թողնում Նանարի թևը, կանգնում եմ դիմացն ու հարցնում մարտահրավերով։

— Հը, ի՞նչ կասես մերոնց մասին, Նանար։

Նանարը ժպտում է թախծոտ, խոնավ աչքերով և առաջին անգամ կյանքումս, հանկարծ ինքն է թևանցուկ անում ինձ։ Ես զարմանքից բացում եմ բերանս, իսկ նա մյուս ազատ ձեռքի փոքրիկ ափը դնում է շրթունքներիս, և ես շտապով համբուրում եմ նրա այդ փոքրիկ ափը։

— Զարմանալի ծնողներ ունես,— մտածկոտ ասում է նա,— հրաշալի ծնողներ ունես դու...

Իհարկե, ես առանց նրա էլ գիտեի այդ, իհարկե, ես գիտեի նաև որ իմ հայրն ու մայրը դուր կգան Նանարին. բայց ես ագահ եմ ախր, ես ուզում էի, որ նա սիրի նրանց, սիրի ինչպես ես կամ ինչպես ինձ, ես շատ էի ուզում, որ Նանարն ասի այդ խոսքերը։ Ինչեր են հիմա կատարվում իմ հոգում, ո՞վ կարող է իմանալ։ Ահա այդպես դանդաղ ու հանգիստ քայլում եմ՝ Նանարին թևանցուկ, իսկ սիրտս թողել է ինձ ու վազում է ուրախությունից, թռչում է բարձր֊բարձր, այգիների ու պարտեզների վրայով և ավելի բարձր՝ Ռաշիդենց բարդիներից էլ վեր։ Բայց ես շարունակում եմ քայլել դանդաղ ու հանգիստ, փոխարենը միայն քիթս եմ վեր ցցում ու ասում եմ սանձարձակ անփութությամբ.

— Հա, ի դեպ, ես շատ եմ սիրում լավ ծնողներ։ Ունենալուց հետո, մարդ պետք է լավ ծնողներ ունենա...

Նանարը չի դիմանում ու ծիծաղում է, ծիծաղում է ինչպես միշտ՝ ցածրաձայն, միայն ինձ համար։ Եվ ես այլևս չեմ դիմանում։ Արագորեն շուրջս նայելով ու ոչ ոքի չտեսնելով, մի ակնթարթում թեքում եմ գլուխս ու համբուրում Նանարի կիսաբաց ուսը։ Նանարը ճչում է կամացուկ, բաց է թողնում ձեռքս, փութկոտ չորս կողմն է նայում, բայց երևի ինքն էլ չի տեսնում ոչ ոքի, որովհետև ծիծաղում է նորից ու փոքրիկ բռունցքով խփում, հա խփում է պարզած ափիս.

— Գժվե՜լ ես, գժվե՜լ...— շշնջում է նա։

Ախր դուք չգիտեք թե ինչպես է Նանարն ասում այդ խոսքերը, այնպես է ասում, որ իսկապես քիչ է մնում գժվեմ։

ԱՅՍՕՐ ՄԵՐ ՀԱՐՍԱՆԻՔՆ Է

Այսօր Նանարը դառնալու է Նանար Լևոնյան։ Դա վճռվեց երեկ։ Ինչպես միշտ՝ կարգադրում էր հայրս և հենց նա էլ աշխատանքի բաժանում կատարեց։ Եղբայրս ու Սեդան երեկոյան պետք է այցելեին Նանարի մորը՝ համաձայնություն ստանալու, ես և Նանարը առավոտյան պետք է Զագս գնայինք՝ մեր ամուսնությունը օրինականացնելու համար, իսկ հայրս պատրաստվում էր մի փոքրիկ խնջույք կազմակերպել, որտեղ կլինեին միայն ամենամոտ մարդիկ։ Այդքանը։ Մենք հարսանիք չէինք կարող անել։

Ամենամո՜տ մարդիկ... լավ է ասված, բայց արի ու տես, որ ամենամոտիկ մարդիկ այնքան էլ քիչ չեն և գոնե մի սենյակում նրանց հնարավոր չէ միաժամանակ տեղավորել։ Բազմաթիվ առաջարկություններ եղան, բազմաթիվ նախագծեր քննարկվեցին և կազմվեցին բազմաթիվ ցուցակներ՝ ազգականների առջև դրված ամենատարբեր նշաններով, որոնցից յուրաքանչյուրը առանձնահատուկ նշանակություն ուներ։ Ի վերջո որոշվեց մեկ մեծի փոխարեն կազմակերպել երեք փոքրիկ խնջույք՝ ըստ դասակարգումների։ Առաջին օրը երեկոյան պետք է հավաքվեին պայմանավորվող կողմերի ամենամոտիկ հարազատները, երկրորդ օրը՝ շրջկոմի և տիկնիկային թատրոնի մեր աշխատանքային ընկերները, իսկ երրորդ օրը նրանք, ովքեր չէին մտնում առաջին երկու խմբերի մեջ, բայց հաստատուն տեղ ունեին «մոտ մարդկանց» ցուցակում։ Այսօր ես չէի կարող հեծանվային պարապմունքի գնալ, և չգնացի։ Եկել եմ աշխատանքի, բայց աշխատելու ոչ մի տրամադրություն չունեմ։ Ով գոնե մի անգամ ամուսնացել է, կհասկանա ինձ։ Անընդհատ սենյակից֊սենյակ եմ գնում, բացում ու փակում եմ գզրոցները, դուրս եմ գալիս փողոց ու կանգնում մեր շենքի մոտ, նայում եմ անցնող մարդկանց ու աշխատում կռահել, թե նրանցից ո՞րն է ամուսնացած, որը՝ ոչ, և որովհետև ոչինչ չի ստացվում, կրկին ներս եմ մտնում ու դիտում պատի ժամացույցի սլաքների դանդաղագույն ընթացքը։ Ժամը մեկին գալու է Նանարը։ Հիմա ժամը տասնմեկն է, և ես դեռ ոչինչ չեմ արել։ Հաշվառման բաժնի վարիչից ու Պարթևից բացի ոչ ոք չկա։ Սարգսյանին ու Մեսրոպին առավոտյան ժամը իննին կանչել են քաղկոմ և հայտնի չէ, թե երբ կվերադառնան։ Այնինչ Սարգսյանը ինձ շատ է պետք, առանց նրա ոչինչ անել չեմ կարող։ Պետք է խնդրեմ, որպեսզի նա թույլ տա նախօրք ստանալ աշխատավարձս, և ապա հրավիրեմ վաղը կայանալիք խնջույքին, հարսանիքիս «երկրորդ սեանսին» ինչպես քրքջալով որակեց Պարթևը։

Պարթևը շատ է զբաղված, կազմակերպություններ է զանգահարում, պահանջելով անդամավճարների մուծված լինելը հաստատող ինչ֊որ համար երրորդ ձև։ Ես նրան արդեն հրավիրել եմ, նա սրտանց ուրախացել է, որ փաստորեն աշխատակիցներով քեֆ ենք անելու և հեռախոսային խոսակցությունների արանքում հասցնում է հարցեր տալ։

— Տիկնիկային թատրոնից սիրուն աղջիկներ լինելո՞ւ են...

— Լավ ձայնապնակներ ունե՞ս։ Պարե՛ր, պարե՜ր...

— Կուսշրջկոմից ոչ ոքի չե՞ս կանչել։ Իսկ խմբագրությունի՞ց...

— Ուզո՞ւմ ես հետս լուսանկարչական ապարատ վերցնեմ...

Ես պատասխանում եմ ցրված ու կցկտուր, որովհետև ողջ ուշադրությունս դռան կողմն է։ Սարգսյանը դեռ չկա, ի՞նչ անեմ։ Չկարողանալով տեղում նստած մնալ, կրկին ընդունարան եմ ելնում ու արդեն քանիերորդ անգամ խանգարում մեր քարտուղար֊մեքենագրուհու աշխատանքը։

— Ռիմա ջան, կարո՞ղ է պատահել, որ չգա։

— Ոնց կարող է չգալ, ժամը մեկին բյուրո ունենք, բոլորին կանչել եմ,— առանց թղթից գլուխը բարձրացնելու, հոգնած ասում է Ռիման։

— Ուրեմն ինչո՞ւ է այսքան ուշանում։

Ռիման չի պատասխանում։

— Սարգսյանին ու Մեսրոպին իրար հե՞տ կանչեցին։

— Հա, ասում է Ռիման,— դեռ երեկ աշխատանքի վերջում զանգահարեցին, որ մեր շրջկոմի բյուրոն ողջ կազմով այսօր առավոտյան քաղկոմում լինի։

— Չասացի՞ն՝ ինչու։

— Չե՜ն ասում։

Ես չեմ կարողանում համբերել։ Մեսրոպի առանձնասենյակն եմ գնում ու զանգահարում քաղկոմ։ Եվ ինչպե՞ս մինչև հիմա չէի մտածել։ Քարտուղարուհին ինձ գիտի և կասի, թե որտեղ է Սարգսյանը։ Ահա, հենց այդպես էլ կա։ Սարգսյանը նոր դուրս է եկել քաղկոմից։ Ես դարձյալ փողոց եմ ելնում ու անշարժանում մուտքի մոտ, նախապես կրկին նայելով պատի ժամացույցին։ Տասներկուսն անց է հինգ րոպե։ Ուղիղ հիսունհինգ րոպե անց Նանարը, Մանուկն ու Նվարդը կգան։ Կհասցնե՞մ մինչ այդ ստանալ աշխատավարձս։ Իսկ հետո մենք շրջսովետի գործկոմ կգնանք, պատերին նայելով կգտնենք «Զագս» ցուցանակը, ներս կմտնենք մի սենյակ, որն անպայման շատ լուսավոր կլինի և որտեղ ծաղիկներ կլինեն պատուհանների գոգերին, և գեղեցիկ ու մեղմ դիմագծերով տարեց մի կին կհարցնի ինձ.

«Արտակ Լևոնյան, համաձա՞յն ես ամուսնանալ Նանար Շատախցյանի հետ, պատրա՞ստ ես տանելու բախտի ամեն մի հարված և հավատարիմ մնալու այս աղջկան»։

«Այո,— կասեմ ես»։

Ասենք՝ չէ, հիմա երևի այդպես չեն հարցնում։ Այնուամենայնիվ, հարկավոր է մեկն ու մեկից իմանալ, թե սովորաբար ինչ հարցեր են տալիս։ Հանկարծ անհարմար դրության մեջ չընկնենք։ Իսկ հետո տարեց կինը կդառնա Նանարին, որն անպայման շիկնած կլինի իր կարմիր հագուստի մեջ։

«Նանար Շատախցյան,— կհարցնի,— համաձա՞յն ես...»։

Բայց ավտոմեքենայի արգելակների աղմուկը չի թողնում, որ կինն ավարտի իր հարցաթերթիկը։ Բաց դռնից դուրս է գալիս Սարգսյանը։ Եվ ոչ մենակ։ Նրա հետ են նաև Մեսրոպն ու բյուրոյի մյուս անդամները՝ համալսարանի, պոլիտեխնիկական ինստիտուտի, բժշկական ինստիտուտի և պետական անվտանգության մինիստրության կոմերիտական կազմակերպության քարտուղարները, իմ ընկերները։ Քանի տարի միասին հասարակական աշխատանք ենք կատարել շրջկոմում, հրահանգիչներ ու պրոպագանդիստներ ենք եղել։

«Նրանց էլ կասեմ,— տեղն ու տեղը որոշեցի ես՝ խղճի խայթ զգալով, որ ցուցակից դուրս եմ թողել բյուրոյի անդամներին։— Թող գան, մի կերպ կտեղավորվենք, կիմանան ու կնեղանան անպայման»։ Բայց հիմա, նրանց ներկայությամբ ինչպե՞ս փող ուզեմ Սարգսյանից։

Ես բարևում եմ նրանց և փողոցային երթևեկությունը կարգավորող միլիցիոների շարժումով՝ ձեռքս ուղղում եմ դեպի մուտքի դուռը։ Բայց նրանք անտրամադիր են կարծես ու շփոթված մի տեսակ։ Գալիս անցնում են իմ կողքով՝ գլուխները կախ ու փախցնելով հայացքները։ Երևի քաղկոմում նեղել են։ Շա՜տ են ընկճված։ Ոչինչ վաղը բոլորիս տրամադրությունն էլ բարձր կլինի։ Հոնի օղին կկատարի իր պարտականությունները։ Բայց, այնուամենայնիվ, ինչպե՞ս հիմա առանձին խոսեմ Սարգսյանի հետ։ Մի մատանի եմ տեսել խանութում՝ փոքրիկ, կապույտ ակով, առանց աշխատավարձի չեմ կարող գնել այդ մատանին։ Իսկ առանց մատանու ի՞նչ ամուսնություն։ Ես նրանց ետևից շրջկոմի շենքն եմ մտնում, սպասում եմ մինչև Սարգսյանը բացի իր առանձնասենյակի դուռը ու ներս թողնի բյուրոյի անդամներին, ապա դիմում եմ նրան.

— Ընկեր Սարգսյան, մի բան եմ ուզում խնդրել ձեզ...

Սարգսյանը շրջվում ու ինձ է նայում շատ տարօրինակ, ասես ոչինչ չտեսնող աչքերով.

— Ի՞նչ..

— Ընկե՛ր Սարգսյան, շատ եմ խնդրում թույլ տալ նախօրոք ստանալ աշխատավարձս, որովհետև...

— Հետո՛, հետո՛,— մի կողմ նայելով ասում է Սարգսյանը,— հիմա դրա ժամանակը չէ։ Ռիմա, բյուրո հրավիրվածներին տեղյակ պահե՞լ ես։

— Այո,— ասում է Ռիման։

— Լավ։

Սարգսյանը գլխով է անում ու մտնում առանձնասենյակ՝ իր ետևից ծածկելով կաշեպատ դուռը։ Ա՜յ քեզ բան։ Նույնիսկ վիրավորվել կարելի է։ Չսպասեց էլ, որ ավարտեմ խոսքս։ Ինչ վիճակի մեջ պետք է գցած լինեն, որ քաղաքավարի ու զգայուն այդ մարդը կորցնի իրեն։ Եվ, վերջապես, ի՞նչ կարող է պատահած լինել։ Մեր շրջանը ամենաառաջավոր շրջաններից մեկն է, եթե ոչ ամենաառաջավորը։ Որպես լավագույն շրջկոմ՝ միշտ մեզ մատնացույց են անում։ Ասենք, ամեն ինչ էլ կարող է պատահած լինել և ամեն ինչի համար, որպես կանոն, շրջկոմի քարտուղարն է մեղավոր։ Նախորդ քարտուղարին ինչո՞ւ հանեցին աշխատանքից, որովհետև գյուղատնտեսական ինստիտուտի ուսանողներից մեկը ինքնասպանություն էր գործել, չուզենալով այլևս ապրել՝ սիրած աղջկա անհավատարմությունը տեսնելուց հետո։ Շրջկոմի քարտուղարը տասներկու պատվոգիր ուներ՝ կոմերիտականների շրջանում կատարած կազմակերպչական ու գաղափարական հիանալի աշխատանքի համար, բայց քաղկոմի բյուրոյի որոշման մեջ գրված էր, որ նա հեռացվում է աշխատանքից երիտասարդության շրջանում հեղինակություն չվայելելու, շրջանի կոմերիտական կազմակերպություններում անհրաժեշտ քաղդաստիարակչական աշխատանք չկատարելու համար։ Նույնիսկ անեկդոտ էր տարածվել, թե ընտրվելուց հետո Սարգսյանը բոլոր կազմակերպություններում երկու ամիս շարունակ զեկուցումներ է կարդացել «ինքնասպանը վախկոտ է և թուլամորթ» թեմայով, որտեղ կոմերիտականներին թախանձագին խնդրել է հաշվետու ընտրական ժամանակաշրջանում ինքնասպանություն չգործել։

Բայց այս զավեշտական պատմությունը հիշելուց հետո անգամ տրամադրությունս չի բարձրանում, որովհետև քիչ առաջ դանդաղ շարժվող սլաքները հիմա ասես վազում են։ Տասներկուսն անց է քառասունհինգ րոպե։ Քիչ առաջ ընդամենը տասներկուսն անց կես էր։ Հիմա մերոնք կգան։ Ի՞նչ անեմ։ Անհամբերությունից ու նեղսրտությունից ետ ու առաջ եմ քայլում փոքրիկ ընդունարանում և նույնիսկ կողքի սենյակից լսվող Պարթևի բամբ ձայնը ջղայնացնում է ինձ։ Մի քանի անգամ մտովի մոտենում եմ դռանը, բացում, բայց դա միայն պատուհանի մոտ եմ պատկերացնում, երբ իսկապես մոտենում եմ դռանը, արիությունը լքում է ինձ։ Բայց այսպես չի կարելի, ինչ֊որ բան պետք է անել։ Եվ ես վճռականորեն կաշվե դռանն եմ մոտենում, ձեռքս մեկնում եմ բռնակին, բայց չեմ բացում, որովհետև մեկը հանկարծ ասում է իմ թիկունքից՝

— Բացի՛ր, բացի՛ր։

Ձայնը շատ է ծանոթ, ու ես շրջվում եմ։ Իմ առջև կանգնած է քաղկոմի քարտուղար Կարո Բադամյանը։

— Բարև ձեզ, ընկե՛ր Բադամյան,— թոթվում եմ ես՝ շփոթված ու մի քիչ էլ, այնուամենայնիվ, մեղավոր զգալով նրա հանդեպ։

— Բարև, Արտա՛կ,— ասում է Բադամյանն ու իմ կողքով շրջկոմի քարտուղարի առանձնասենյակն է մտնում։

Բարևեց, ուրեմն հիշաչար չէ, մտածում եմ ուրախությամբ։ Իսկ ես վախենում էի նրանից։ Ե՞րբ պետք է վերջապես ճանաչեմ մարդկանց։ Հետաքրքիր է՝ ինչո՞ւ է եկել։ Ասենք զարմանալու բան չկա, Բադամյանը հաճախ է մեր բյուրոներին մասնակցում։ Բայց հիմա դրությունն ավելի բարդացավ, նրա մոտ ինչպե՞ս խոսեմ Սարգսյանի հետ։

Ժամացույցը խուլ խփում է մեկ անգամ, և ես ակամա դռանն եմ նայում։ Միջանցքի խորքում, իրար կողքի կանգնած են Նանարը, Մանուկն ու Նվարդը, ծիծաղում են ու ձեռքով անում ինձ։ Բոլորն էլ հագնված են տոնականորեն և հանդիսավոր ու մի տեսակ օտարացած են։ Ես արագորեն դուրս եմ գալիս այցելուներով հետզհետե լցվող ընդունարանից, մոտենում մերոնց։

— Չկարողացա Սարգսյանի հետ խոսել,— ինչ֊որ բան ասելու համար, ասում եմ ես։

— Իսկ Սարգսյանի հետ ինչո՞ւ պետք է խոսեիր,— հարցնում է Մանուկը,— շրջկոմի բյուրո՞ն է ամուսնության թույլտվություն տալիս։

— Է՜, Մանուկ,— ծիծաղում եմ ես։

— Մի տեսակ անհանգիստ ես երևում, Ա՛րտ, հո որևէ բան չի՞ պատահել,— հարցնում է Նանարը։

— Չէ՛, Նանար ջան,— ասում եմ ես,— ի՞նչ պետք է պատահի։ Չէ՜, Նանար ջան, Սարգսյանին ուզում էի խնդրել, որ վաղը երեկոյան մեր տուն գա։

Ընդունարանում զիլ հնչում է զանգը։ Ուրեմն Սարգսյանը կանչում է քարտուղարուհուն։ Մի ակնթարթում ես հասնում եմ Ռիմային։

— Ռիմա՜ա ջան, խնդրում եմ, ընկեր Սարգսյանին ասա, որ մի րոպեով ուզում եմ խոսել հետը։ Հետո ուշ կլինի։

— Լա՛վ։— Ռիման ծածկվում է կաշեպատ դռան ետևում, բայց անմիջապես էլ դուրս է գալիս։

— Ընկե՛ր Լևոնյան,— ասում է նա ինձ,— ընկեր Սարգսյանն ասաց, որ ոչ մի տեղ չգնաք, հիմա ձեզ ներս է կանչելու։

— Բայց շուտով բյուրոն կսկսվի։

— Արդեն սկսվել է,— ասում է Ռիման։

Ես ինձ կրկին միջանցք եմ նետում։

— Ահա,— ասում եմ Մանուկին, չհասցրի Սարգսյանին հայտնել, որ ամուսնանում եմ, իսկ նա էլ կարծում է պարապ եմ, կարգադրում է սպասել։

— Բյուրոյում հո գործ չունե՞ս,— հարցնում է Մանուկը։

— Չէ, այսօր դպրոցական հարց չկա։ Ե՛ս խնդրեցի, որ ինձ ընդունի։

— Դա՞ ինչ ձևականություն է,— զարմանում է Մանուկը,— մտիր ասա՛ ու դուրս արի։

— Պատկերացրու, որ ճիշտ ես ասում,— ժպտում եմ ես,— գլուխս մի թեթև կորցրել եմ։ Սպասեք, հիմա կգամ։

Իսկապես, մտածում եմ ես, մոտենալով դռանը, հո առաջին անգամը չէ։ Բյուրոյի ժամանակ միշտ էլ ներս ու դուրս ենք արել, երբ անհրաժեշտ է եղել։ Էլ ո՞ր օրվա աշխատողներն ենք։ Սակայն սկզբում Ռիմային եմ մոտենում.

— Չկանչե՞ց։

— Չէ,— ասում է Ռիման։

Այլևս առանց հապաղելու, վայրկենական մի մղումով բացում եմ դուռը ու ներս մտնում։ Եվ որովհետև ձայները լռում են, մի քիչ անհարմար զգալով՝ մոտենում եմ Սարգսյանին, ներողություն եմ խնդրում բոլորից, ու թեքվում նրա ականջին.

— Ընկե՜ր Սարգսյան,— արագորեն շշնջում եմ ես,— չհասցրեցի ձեզ ասել։ Այսօր ամուսնանում եմ։ Մի քիչ փող էր պետք, դրա համար էի ձեզ սպասում, բայց հիմա արդեն ուշ է։ Խնդրում եմ վաղը անպայման մեր տանը լինեք, քեֆ կանենք մի թեթև։ Իմ կողմից տղաներին էլ ասեք։ Կներեք, որ խանգարեցի ձեզ։ Ես գնացի՛։

— Ո՞ւր,— հարցնում է Սարգսյանը մի տեսակ խռպոտ ձայնով։

— Զագս, էլ ո՞ւր,— ծիծաղում եմ ես,— Նանարը միջանցքում սպասում է։

Սարգսյանի դեմքին զարմանքից ու շփոթմունքից այնպիսի մի հիմարավուն արտահայտություն է նկատվում, որ ես հազիվ եմ զսպում քրքիջս։ Երևի մտքով չէր անցնում, որ այսքան անսպասելի կամուսնանամ։

— Ի՞նչ է պատահել,— հարցնում է նրա կողքին նստած Բադամյանը։

— Ընկեր Սարգսյանը կասի ձեզ,— ամաչելով ժպտում եմ քաղկոմի քարտուղարին,— կներեք, ցտեսությո՜ւն։

— Սպասեք,— հանկարծ խստորեն ասում է Բադամյանը և գլուխը թեքում է Սարգսյանի կողմը։

Սարգսյանն սկսում է շշնջալ նրա ականջին ու միաժամանակ սաստիկ կարմրում է։ Բադամյանը լսում է նրան հեգնանքով ու երբեմն֊երբեմն սեղմում է շրթունքները, որից նրա այտերը ծիծաղելիորեն ուռչում են։ Եվ հանկարծ ես զգում եմ, որ նրա դեմքի հեգնական արտահայտությունը անհանգստացնում է ինձ։ Կրծքիս տակ, ինչ֊որ տեղ, մի բութ ցավ է սկսվում, անտանելի ու անհասկանալի մի ցավ, որից սիրտս սկսում է բաբախել արագ, արագ, ուժգին ու տագնապով։ Մի անգամ էլ է այդպիսի բան պատահել ինձ, բայց ե՞րբ, ի՞նչ առիթով։ Հա՛, շա՜տ, շա՜տ առաջ էր, երբ կորցրել էի հացի քարտերը, և շոշափում էի գրպաններս ու կուրծքս, հետո ընկա տրամվայի գծերին, ուզում էի մեռնել...

— Նստե՛ք,— լսում եմ Բադամյանի ձայնը, բայց նրա ասածի իմաստը չի հասնում ինձ։ Հանկարծ այնպես եմ ուզում դուրս գալ այդ սենյակից, մաքուր օդում լինել։ Շունչս կտրվում է։ Զգում եմ, որ հիմա ինչ֊որ մի շատ վատ բան է կատարվելու, ահավոր, անուղղելի մի բան։

—Նստե՛ք, ասում եմ,— բարկացած ձայնը բարձրացնում է Բադամյանը։

Ես դեռևս խաբում եմ ինքս ինձ։ Մտքումս, մշուշի մեջ ասում եմ, որ ոչինչ էլ չկա, որ երևի հիմա ինչ֊որ բան են ուզում հարցնել, որից հետո դուրս կգամ և կարող եմ գնալ։ Դրա համար էլ հարցնում եմ խղճալի ժպիտով և ամոթով մտածում եմ, որ հիմա բոլորը տեսնում են իմ խղճալի ժպիտը։

— Չեմ կարող, ինձ սպասում են դրսում... Զագս ենք գնալու։

— Նստեք, ընկեր Լևոնյան,— այս անգամ բղավում է քաղկոմի քարտուղարը,— սա շրջկոմի բյուրո է, և մենք տուն֊տուն չենք խաղում։ Նստե՛ք, ասում եմ,— ու նա ցույց է տալիս այն աթոռը, որին սովորաբար այցելուներն են նստում, երբ քննվում է նրանց հարցը։

— Ա՞յս, մեղադրյալի՞ աթոռին,— չգիտես որտեղից հայտնված կատակով, շփոթությունս ծածկելու համար, հարցնում եմ ես։

— Դե լավ, նստիր էլի,— ասում է բյուրոյի անդամներից մեկը, կարծեմ բժշկականի քարտուղար Սուրենը, և ես վերջապես ետ֊ետ գնալով նստում եմ աթոռին։

Այդ նոր ձայնը մի փոքր սթափեցնում է ինձ, ու ես նայում եմ երկար սեղանի շուրջը նստած իմ ընկերներին և զարմանալի մի փոքրիկ հույսով սպասում, որ նրանցից մեկն ու մեկը հիմա կծիծաղի, որ հետո կծիծաղեն նաև մյուսները ու քրքջոցով կասեն, թե կատակել են։ Բայց ոչ ոք չի ծիծաղում, ոչ ոք չի բարձրացնում գլուխը, խոր լռության մեջ անհետանում է նաև հույսի իմ փոքրիկ շողը, ու ես ցավագնորեն լսում եմ, թե ինչպես է աղմուկով տրոփում սիրտս։

Լռությունը կրկին Բադամյանն է խզում.

— Ընկե՛ր Սարգսյան, ինչո՞ւ եք ձգձգում, ղեկավարե՛ք բյուրոն։

Սարգսյանը ցնցվում է, ուղղվում աթոռին, նորից սաստիկ կարմրում է, հազում՝ սպիտակ թաշկինակով ծածկելով բերանը։

— Ընկերնե՜ր, ուրեմն, ինչպես ձեզ հայտնի է, օրակարգում դրված է մեր շրջկոմի դպրոցական բաժնի վարիչ Արտակ Լևոնյանի՝ կոմերիտական աշխատողին անվայել վարքագծի հարցը։ Օրակարգի վերաբերյալ առարկություն չկա՞։

Ոչ ոք չի պատասխանում։ Բյուրոյի անդամները հազիվ նշմարելի օրորում են գլուխները։

— Չկա,— թեթևացած նշում է Սարգսյանը։— Ուրեմն, սկսե՛նք։ Ինչպես ձեզ հայտնի է, վերջին ժամանակներս շրջկոմի դպրոցական բաժինը աններելիորեն թուլացրել է աշխատանքները, թեև, թվում է, հակառակը պետք է լիներ, քանի որ սկսվել են տարեվերջի քննությունները։ Դա հանգեցրել է այն բանին, որ առանձին դպրոցներում կոմերիտական կազմակերպություններն ու պիոներական դրուժինաները փաստորեն ձախողել են քննությունների նախապատրաստությանը նվիրած իրենց կազմած ծրագրերը։ Անհրաժեշտ օժանդակություն չստանալով շրջկոմի համապատասխան բաժնից, նրանք աշխատանքները բարձիթողի են արել, որի հետևանքով հենց առաջին իսկ քննություններին անբավարար գնահատականներ ստացողների թիվը, անցյալ տարվա համեմատ, ոչ թե պակասել, այլ ավելացել է։

Ես արդեն լիովին սթափվել եմ ու ակամա ուշադրությամբ լսում եմ, թե ինչ է ասում շրջկոմի քարտուղարը։ Նրա ելույթն ինձ հետաքրքրում է, որովհետև այսպես թե այնպես մեր բաժնին է վերաբերում։ Ես միայն չեմ հասկանում, թե ինչո՞ւ է Սարգսյանն ասում այդ ամենը, ինչո՞ւ կոնկրետ թվեր չի բերում, նրան պարզապես ճիշտ տեղեկություններ չեն տվել, բայց չէ՞ որ կարող էր հարցնել ինձ։ Հետո հանկարծ հիշում եմ, որ մի քանի օր առաջ նա հենց նույն այս սենյակում հայտարարում էր, թե գոհ է մեր բաժնի աշխատանքից։ Ի՞նչ է պատահել հիմա։ Եվ, ի վերջո, եթե դպրոցական հարց է քննվում, ինչո՞ւ բյուրո չեն հրավիրել դպրոցների դիրեկտորներին, ավագ ջոկատավարներին, կոմերիտական կազմակերպության քարտուղարներին, ժողկրթբաժնի տեսուչներին, մեր բաժնի արտահաստիքային հրահանգիչներին։ Բայց իմ մտքերը խանգարում են, որպեսզի հասկանամ Սարգսյանին, դրա համար էլ լարում եմ ուշադրությունս։

Շրջկոմի քարտուղարը այլևս չի կակազում, ինչպես ելույթի սկզբում էր, նա խոսում էր սահուն, ազատ ու ասես իմիջիայլոց։ Կարմրությունն անցել էր դեմքից ու տեղի տվել թեթև գունատության։

— Կուսակցությունը, առաջնորդը մեզ սովորեցրել են անհաշտ լինել թերությունների նկատմամբ,— շարունակում է Սարգսյանը,— միշտ հիշելով, որ քննադատությունն ու ինքնաքննադատությունը մեր կյանքի հզոր առաջմղիչ ուժերն են։ Այնտեղ, որտեղ բացակայում են առողջ, ճշմարիտ քննադատությունն ու ինքնաքննադատությունը, առաջանում են լճացում ու ճահճացում և սողանցքներ են բացվում բուրժուական գաղափարախոսության առաջ։ Այս տեսանկյունից առանձնապես աններելի եմ համարում իմ բարյացակամ վերաբերմունքը Լևոնյանի նկատմամբ և, ինքնաքննադատաբար, ձեռքս կրծքիս դրած պետք է ասեմ, որ մեղավորը ե՛ս եմ։ Մենք ուսանողին չպետք է աշխատանքի ընդունեինք...

Նրա ողջ ելույթի ընթացքում Բադամյանը շրթունքները սեղմած անընդհատ գլխով է անում. մատիտով ինչ֊որ նշումներ կատարելով առջևը դրած սպիտակ թղթի վրա, բայց շրջկոմի քարտուղարի վերջին խոսքերը նրան ստիպում են ցած նետել մատիտը։

— Լևոնյանը թյուրիմացության մեջ է գցել շրջկոմի բյուրոյին,— նետում է նա։

Ես բոլորովին չեմ հասկանում, թե ինչ թյուրիմացության մասին է խոսքը։ Երևի դա չի հասկանում նաև Սարգսյանը, որովհետև կանգ է առնում, սպասում, որ Բադամյանը ավարտի իր միտքը, բայց քաղկոմի քարտուղարը շարունակում է գրել ճերմակ թղթի վրա։

— Ճի՛շտ է,— կմկմում է Սարգսյանը և, հավանաբար, չիմանալով ինչպես շարունակել, կրկին կանգ է առնում։— Ճի՛շտ է...

— Հետո՛, հետո՛,— գլուխը բարձրացնում է Բադամյանը։

Եվ այլևս այլևս չեմ կարողանում զսպել ինձ։

— Ի՞նչ հետո,— բղավում եմ ես,— ինչո՞վ եմ թյուրիմացության մեջ գցել։

— Լռեք,— ձեռքը սեղանին է խփում Բադամյանը,— ո՞վ է ձեզ թույլ տվել խոսելու։

— Ինչպե՞ս թե լռեք, ում եմ ես...

— Լռե՛ք ասում եմ,— Բադամյանը բարձրանում է տեղից, ինձ է նայում չթաքցրած ատելությամբ և ֆշշում է ատամների արանքից,— ձեզ պահել իմացեք բյուրոյում, ընկե՛ր Լևոնյան, թե չէ մենք ձեզ հետ այլ լեզվով կխոսենք։ Հասկացա՞ք։

— Բայց ես իրավունք չունե՞մ...

— Ո՛չ,— ձեռքը կրկին սեղանին է խփում Բադամյանը և ասում է հեգնանքով՝ այս անգամ դիմելով բյուրոյի անդամներին,— իսկ դուք ասում էիք՝ ներե՜նք, տեսնո՞ւմ եք ինչ անպատկառ է իրեն պահում շրջկոմի բյուրոյում։ Եթե մեր հարգելի բաժնի վարիչը այդպես է պահում իրեն մեզ մոտ, պատկերացնո՞ւմ եք, թե ինչպիսին կլինի նրա վարքագիծը դրսում, կազմակերպություններում։ Եվ այսպիսի մեկից պիտի սովորեն ուրիշները։ Ահա մեր կադրերը,— դառնացած ավելացնում է նա՝ նախատինքով նայելով Սարգսյանին։— Իսկ ձեզ ի՞նչ է պատահել, ընկեր Սարգսյան, քաղկոմում բլբլացնում էիք...

— Հիմա կասեմ, Կարո՛ Բադալիչ,— նորից կարմրում է Սարգսյանը,— հենց հիմա կասեմ... Բայց դե դեռ բոլորը չէ, ընկերնե՛ր, Լևոնյանը օգտվելով մեր մարդկային վերաբերմունքից, այնքան է անցկացրել չափն ու սահմանը, որ կոպիտ կերպով խախտելով աշխատանքային կարգապահությունը, ամեն օր տասնհիգ֊քսան րոպե ուշ է աշխատանքի գալիս...

— Ինչպե՞ս թե,— ապշում է Բադամյանը,— և դա փա՞ստ է։

Սարգսյանը մի պահ զարմացած նայում է Բադամյանին, բայց անմիջապես էլ վերգտնում է իրեն։

— Փաստ է, Կարո Բադալիչ, ջոկատավարները գալիս սպասում, սպասում են, իսկ նա չկա, ու մեկ էլ հայտնվում է հեծանիվով...

— Սպասե՛ք, սպասե՛ք, ընկեր Սարգսյան, ես կարծես թե լավ չհասկացա,— աթոռը ոտքով ետ տանելով, տեղից բարձրանում է քաղկոմի քարտուղարը,— ուրեմն, բանից դուրս է գալիս, որ բոլորի համար մի՛ կարգապահություն կա, իսկ Լևոնյանի համար՝ մի՞։ Այդպե՞ս հասկանանք։ Եվ դա ասում է շրջկոմի քարտուղարը... Իսկ աշխատավարձը լրիվ է ստանում, չէ՞...

— Լրիվ է ստանում, Կարո Բադալի՛չ։

— Շա՜տ լավ է, հիանալի՜ է, ոչինչ ասել չես կարող։ Ոտնահարում է աշխատանքային կարգապահությունը և այն էլ որտեղ... կոմերիտմիության շրջկոմում։ Իսկ մեր կուսակցության ու կառավարության ղեկավարները համոզված են, թե բաց թողնված գումարներն իրենց նպատակին են ծառայում։ Գիտե՞ք թե դա ինչ է նշանակում, գիտե՞ք, որ դուք խաբել եք կուսակցությանը։ Գիտե՞ք թե դրա համար ինչ էին անում Հայրենական պատերազմի ժամանակ։ Դատում էին, ընկե՛ր Լևոնյան։ Տասնհինգ րոպե՜... Տասնհինգ րոպեի համար մեկ տարի բանտարկություն էր նախատեսված։ Եվ այն էլ՝ ամեն օր։ Եկեք հաշվենք, այո՛, այո՛, այդ դեպքում եկեք հաշվենք, թե քանի՞ աշխատանքային օր են կազմում Լևոնյանի բացակայությունները։ Ի՞նչ կստացվի։ Եթե կուսակցությունը մեծահոգի է և հիմա ուշացման համար կալանք չի պահանջում, ուրեմն մենք պետք է չարաշահե՞նք նրա վստահությունը։ Պատասխանեք, ընկե՛ր Լևոնյան, ձեզ ո՞վ է իրավունք տվել խաբելու պետությանը։

Սա ի՞նչ մղձավանջ է։

— Ընկե՜ր Սարգսյան, ախր դուք եք թույլ տվել, ախր մի քանի օր առաջ դուք ասացիք...

— Չէ, չէ, Արտա՜կ,— հանկարծ խեղճանում է Սարգսյանը,— ես մի շաբաթով էի թույլ տվել։

— Ինչպե՞ս թե մի շաբաթով, ես ձեզ ասացի, որ պարապմունքները մեկ ամիս են տևելու։

— Չէ՛, չէ՜,— Սարգսյանը Բադամյանին է նայում ու թափահարում գլուխը։

— Ընկեր Սարգսյան, ախր խիղճը լավ բան է, ես...

— Լռե՜ք, նորից բղավում է քաղկոմի քարտուղարը,— և դեռ խղճի մասին է խոսում։ Դուք ձեր խիղճը վաղուց եք կորցրել, ընկեր Լևոնյան։ Անպատասխանատու, անազնիվ և հարբեցող մարդը իրավունք չունի խղճի մասին խոսելու։

— Հարբեցո՞ղ։

— Այո՛, հարբեցող։ Մենք կուսակցականներ ենք և պարտավոր ենք իրերն իրենց անուններով կոչել։ Կամ գուցե ես սխալվո՞ւմ եմ, ընկեր Սարգսյան, գուցե ես ճի՞շտ չեմ հասկացել ձեզ և ինքս էլ ուրիշի՞ եմ տեսել գիշերը ռեստորանի մուտքի մոտ, հարբած վիճակում։

— Չէ՜, Կարո Բադալիչ, լրիվ հարբեցող չէի ասի, բայց խմում է, ես էլ մի քանի անգամ տեսել եմ ռեստորանի մոտ, հիշո՞ւմ եք, որ ձեզ ասացի...

Չգիտեմ ինչպես, բայց հանկարծ զգում եմ, որ ոտքի եմ կանգնել և առաջ եմ պարզել ձեռքերս։

— Ի՛նչ եք ասում,— շշնջում եմ ես, որովհետև չեմ կարողանում խոսել։ Այնպիսի մի թուլություն է պատում ինձ, որ վախենում եմ լաց լինել, հազում եմ ու ձեռքով շփում ճակատս։— Ի՜նչ եք ասում... Ես՝ հարբեցող։ Ես ինչպե՞ս կարող եմ հարբեցող լինել։ Ինձ որտեղի՞ց դրամ, որ խմեմ։ Եթե փող ունենայի հարբելու համար, էլ ինչո՞ւ պետք է աշխատեի, հե՞շտ է աշխատելն ու սովորելը։— Եվ հանկարծ զգում եմ, որ իսկապես հարբածի նման եմ խոսում՝ թույլ֊թույլ, ձգելով խոսքերը, խռպոտած։

— Ես ձեզ ասում էի, որ նա չի ընդունի, չէ՞,— բյուրոյի անդամներին է դառնում Բադամյանը։— Նա կարող է պնդել, թե մենք շփոթել ենք իրեն, թե ուրիշին ենք տեսնում հաճախ ռեստորանից դուրս գալիս։

— Ես ամեն օր ռեստորանում եմ ճաշում,— կամացուկ ասում եմ ես, հոգնած առարկելուց,— ճաշում եմ «Դինամո» սպորտընկերության կտրոններով։ Հա՜, հետո ես ախր չեմ կարող խմել ախր,— աշխուժանում եմ մի քիչ,— մրցումների եմ նախապատրաստվում։

— Տեսա՞ք,— հաղթական շուրջն է նայում Բադամյանը,— տեսա՞ք, որ չընդունեց։ Լևոնյանի համար ինքնաքննադատություն բառը գոյություն չունի։ Ասում էի, չէ՞։ Նա ոչինչ չի ընդունի։ Նա կարող է ասել նույնիսկ, որ բանվորներին կոչ չի արել պայքարելու սովետական կարգերի դեմ։

— Ի՞նչ,— ակամա ճչում եմ ես։

— Դե վե՛րջ տվեք դերասանությանը, բղավում է քաղկոմի քարտուղարը՝ ցատկելով տեղից,— հիմա դուք ձեր կուսակցական տոմսով պատասխան կտաք։— Կանչի՛ր Պարթևին,— շրջվում է նա Սարգսյանի կողմը։

Շրջկոմի քարտուղարը գրասեղանի մահուդի տակ սեղմում է կոճակը, և հանկարծահաս լռության մեջ լսվում է, թե ինչպես է ընդունարանում երկու անգամ հնչում զանգը։ Ես ամեն ինչ մոռացած ետ եմ նայում, որովհետև հանկարծ հիշում եմ, որ միջանցքում ինձ է սպասում Նանարը։ Նանարը, Մանուկը, Նվարդը... իսկ ես նստել եմ այստեղ ու խոսում եմ սրանց հետ ու ինչ հիմարություններ ասես լսում եմ։ Վա՛հ, ժամը երկուսն անց կես է, է՜, հիմա երևի կփակվի Զագսը։ Ի՞նչ անեմ։ Ակամա բարձրանում ես տեղից ու նորից ետ եմ նստում։

Դուռը բացվում է, և ներս է մտնում Պարթևը։ Ինձ թվում է՝ դուռը բացվելու պահին տեսա Նանարի դեմքը, շատ մռայլ էր ու տխուր։ Դե, իհարկե, բարկացել է վրաս։ Բայց ես ի՞նչ անեմ։ Ի՞նչ կարող եմ անել։

— Նստեք, Լևոնյա՜ն,— լսում եմ Սարգսյանի ձայնը և թուլացած իջնում եմ աթոռին։

— Ընկե՛ր Պարթև,— ասում է Բադամյանը,— բառ առ բառ կրկնեք այն, ինչ պատմեցիք քաղկոմում։

Պարթև՞ը։ Ինչպե՞ս թե։ Ուրեմն Պարթև՞ն է այդպիսի բան ասել։ Անհնարին բան է, լսեմ էլ, չեմ հավատա։ Պարթևը և այդպիսի սո՞ւտ, այդպիսի ստորությո՞ւն...

— Դե, ինչ ասեմ,— լսում եմ նրա ծանոթ, սիրելի բամբ ձայնը,— ինչ֊որ կար քաղկոմում ասացի։

— Հիմա մեզ պետք է,— որ նորի՜ց կրկնեք,— խստությամբ կարգադրում է Բադամյանը։

Ես ուզում եմ Պարթևին նայել, բայց չգիտես ինչու չեմ կարողանում, ամաչում եմ, թե ի՜նչ։ Զարմանալի հիմար մի միտք է տանջում ինձ, գուցե, մտածում եմ Պարթևին ինչ֊որ մեկը ստիպել է զրպարտել ինձ և նա անհարմար վիճակի մեջ է, եթե նայեմ նրան՝ կշփոթվի, կշիկնի, կկորցնի իրեն և դա շատ վատ կլինի, շա՜տ վատ։

Բայց Պարթևի ձայնը անբնականորեն հանգիստ է ու վստահ։

— Ուրեմն, մի անգամ Արտակի, ներողություն, ընկեր Լևոնյանի հետ նախաճաշում էինք ռեստորանում, մի քիչ խմեցինք ու խոսում էինք, մեկ էլ Լևոնյանն սկսեց պատմել, թե ինչպես է բեռնակիր եղել պահածոների գործարանում։ Ասաց, որ խայտառակություն էր, պետերը խաբում էին բանվորներին, գողանում նրանց աշխատավարձը, դրա համար էլ ինքը բեռնակիրներին...

— Ո՞վ՝ ինքը,— կտրեց Բադամյանը։

— Լևոնյա՛նը,— նրա կողմը դարձավ Պարթևը։

— Շարունակի՛ր։

— Դրա համար էլ ինքը բեռնակիրներին համոզում էր ապստամբել, ընդվզել դիրեկցիայի դեմ, ասում էր՝ պայքարեք, որովհետև դուք ոչինչ չունեք կորցնելու այդ պայքարում, բացի ձեր շղթաներից, բայց ձեռք կբերեք ամբողջ աշխարհը...

— Մանիֆեստի խոսքե՜րն են,— գլուխն օրորում է համալսարանի ԼԿԵՄ կոմիտեի քարտուղար Դավիթը։

— Այո, բայց այս դեպքում՝ ուղղված սովետական բանվորներին,— ասում է պետական անվտանգության մինիստրության ԼԿԵՄ կոմիտեի քարտուղար Բենիկը, ու ավելացնում ռուսերեն,— վոտ էտո ուժե նե աժիդալ...

— Հիմա համոզվեցի՞ք,— սեղանին է թեքվում Բադամյանը։

— Դա՜... էտո ուժե դրուգոյ վոպրոս,— մտածկոտ ասում է Բենիկը։

Բադամյանը բարձրանում է տեղից ու առաջին անգամ բյուրոյի ընթացքում ժպտում է։

— Ընկե՛ր Լևոնյան,— հարցնում է նա բացահայտ չարախնդությամբ,— գուցե սա՞ էլ չընդունեք։ Դուք սովոր եք. չընդունեցիք, որ ձախողում եք աշխատանքները, չընդունեցիք, որ խախտում եք կարգապահությունը, չընդունեցիք, որ հարբեցողությամբ եք զբաղվում։ Հիմա գուցե սրանի՞ց էլ հրաժարվեք։ Չենք զարմանա...

Բայց ես նրան համարյա չեմ լսում, ես նայում եմ Պարթևին, նրա հանգիստ, արժանապատվությամբ լի դեմքին, իր գործը բարեխղճորեն կատարած մարդու դեմքին, որ հիմա սպասում է, թե երբ իրեն ազատ կարձակեն, որպեսզի գնա իր սենյակը ու խաղաղ շարունակի իր աշխատանքը՝ կազմակերպություններից պահանջի անդամավճարների մուծված լինելը հաստատող ինչ֊որ համար երրորդ ձևը։ Ես նայում եմ նրա դեմքին և զգում եմ, թե ինչպես է թույնը կաթիլ֊կաթիլ թափվում սրտիս մեջ, ես նույնիսկ լսում եմ, թե ինչպես են կաթկթում թույնի այդ կաթիլները։ Ես նայում եմ նրան ու փառք եմ տալիս ճակատագրին, որ նա ինձանից հեռու է կանգնած։ Եթե մոտ լիներ, չէի դիմանա, կխփեի նրա այդ անվրդով մռութին, իսկ հետո ինչ լինելու էր թող լիներ, հե՛րն էլ անիծած։ Բայց ես չեմ անի այդ, չեմ անի, որովհետև դու հենց դրան ես սպասում, ընկե՛ր Բադամյան, մտքովդ թող չանցնի, չեմ անի։ Եվ ճիշտ էիր դու, երբ միշտ կրկնում էիր չգիտեմ ում խոսքերը, թե բյուրոն դաստիարակության դպրոց է։ Հիմա ես սովորում եմ այդ դպրոցում և ավարտական դասարանում եմ թերևս։

— Արտա՛կ, դու իսկապե՞ս ասել ես այդ խոսքերը։

Ձայնի մեջ կարեկցանք կա և ես անմիջապես դառնում եմ դեպի նա, ով հարց ուղղեց ինձ, դառնում եմ մեր երկրորդ քարտուղար Մեսրոպը։

— Մեսրոպ ջան,— ասում եմ,— ուրեմն դու է՞լ ես հավատում, թե ես այդպիսի բան կասեմ։ Ինչի՞ համար։ Ճիշտ է, բանվորների աշխատավարձը անարդար կտրում էին, ես էլ բողոքեցի կուսակցական բյուրոյին, վերադարձրին մարդկանց դրամը։ Այդքան բան։ Ես դա պատմել եմ Պար... ընկեր Պարթևին։ Ըստ որում կատակով, ծիծաղով եմ պատմել և ինքն էլ քրքջում էր։— Ես մի կաթիլ թույն խառնեցի իմ խոսքին։ Պարթևի լցրած թույնից ընդամենը մի կաթիլ։— Այդ դեպքում հարցրեք նրան, թե ինչո՞ւ էր սրտանց ծիծաղում, չէ՞ որ ըստ նրա՝ ես հակասովետական հայտարարություն եմ արել։

— Ես ծիծաղում էի, որպեսզի դուք ազատ զգաք ձեզ, լրիվ բացվեք ինձ մոտ,— աչքերիս նայելով,— ասաց Պարթևը։— Իսկ մյուս օրն առավոտյան ուղիղ քաղկոմ գնացի և ամեն ինչ պատմեցի ընկեր Բադամյանին։ Ես չէի կարող լռել։

— Իսկ ինչո՞ւ էիք ձեզանից խոսքեր ու մտքեր ավելացնում, ինչո՞ւ էիք քաղվածքներ հնարում,— հևացի ես։

— Ես ասել եմ այն, ինչ լսել եմ,— ասաց Պարթևը,— ընկե՛ր Բադամյան, կարո՞ղ եմ գնալ։

Երևի աշխարհում չկա ավելի սարսափելի բան, քան այն, երբ նայում են աչքերիդ ու ստում են։ Ինձ համար գոնե այդպես է։ Նման դեպքերում ես դառնում եմ խեղճ ու անօգնական, կարկամում եմ ու անկարող եմ խոսել, անկարող եմ առարկել, անկարող եմ պաշտպանել ինձ, նման դեպքերում ես թուլանում, հոգնում ու հիվանդանում եմ, և ամեն ինչ ինձ թվում է դատարկ, արհեստական, նողկալի։ Ես ինչ֊որ մի պահ լռել էի, նույնիսկ փակել աչքերս, հետո ասացի միայն Մեսրոպին։

— Ախր կարելի է անմիջապես ստուգել դա, չէ՜, տղերքը մինչև հիմա էլ գործարանում են։ Ես այդպիսի բան չեմ ասել, հավատա, Մեսրոպ ջան։

— Ես հավատում եմ Արտակին,— հանկարծ պոռթկում է Մեսրոպը, դուք բոլորդ էլ ճանաչում եք նրան, նա մեր ընկերն է, ես նրան լավ գիտեմ, նա չի կարող այդպիսին լինել։ Ինչո՞ւ չպետք է հավատանք նրան։

— Դե, գիտե՞ք ինչ, ընկե՛ր Մեսրոպ,— տեղից բարձրանում է Բադամյանը,— ձեր ձախությունը բոլորին է հայտնի։ Խոսեք միայն ձեր անունից։

— Արդեն խոսեցի։

—Ուրեմն, լռեք։

— Կլռեմ։

— Եվ դեռ երկա՛ր կլռեք, երբ իմանաք շարունակությունը,— հեգնանքով ձայնը երկարացնում է Բադամյանը։— Շա՜տ կլռեք, երբ ձեզ մի փաստաթուղթ ցույց տամ և դուք էլ ձեր հերթին պատասխան կտաք՝ Լևոնյանին պաշտպանության տակ առնելու համար։ Հերո՜ս եք խաղում, ընկե՛ր Մեսրոպ, բայց ձեզ չի հաջողվի ջուր պղտորել և թյուրիմացության մեջ գցել շրջկոմի բյուրոյին։

— Այդ դեռ հարց է, թե ով է թյուրիմացության մեջ գցում։

— Հարց է, հա՞, դե ուրեմն ծանոթացեք այս փաստաթղթին, հարգելի՛ ընկեր Մեսրոպ։

Բադամյանը դանդաղ շարժումներով բացում է իր առջև դրված կաշվե թղթապանակը, միջից ինչ֊որ թղթեր է հանում։ Նա նայում է թղթերին ակնհայտ բավականությամբ ու ասում է գործնականորեն, նույնիսկ փոխելով ձայնը.

— Ընկերներ, ճիշտն ասած, այս հարցում ես էլ բավականին մեղավոր եմ։ Ինձ ժամանակին տեղյակ էին պահել համալսարանում և դրսում Լևոնյանի կատարած մի քանի, մեղմ ասած, հանցավոր արարքների մասին, բայց ես մատների արանքով եմ նայել դրանց, մտածելով, թե նա երիտասարդ է, կզգա իր մեղքերը, կուղղվի։ Եվ չարաչար սխալվել եմ։ Հիմա արդեն տրամաբանորեն համադրելով փաստերը, ես գալիս եմ այն եզրակացության, որ նրա վերոհիշյալ գործողությունները համալսարանում ոչ թե միամտության կամ քաղաքական անկայունության հետևանք են եղել, այլ մտածված, ծրագրված երկար շղթայի օղակներ։ Գուցե սրանի՞ց էլ փորձեք հրաժարվել, ընկե՛ր Լևոնյան,— հարցնում է նա՝ գլխից վեր թափահարելով թղթերից մեկը։— Գուցե մեզ ստիպեք գրողին և՞ս կանչել։

— Ուրեմն անոնիմկա չէ՞,— տեղեկանում է Բենիկը։

«Պարտիզան Շ.֊ն է»,— զարմանալիորեն խաղաղ, առանց չարության մտածում եմ ես ու հիշում վերջին քննությունը, հավաքը Ղուկասյանի անվան այգում, կատակ֊մարմնապատիժը։ Այն ժամանակ ուժեղ հարվածելու փոխարեն, Շավարշ Միքայելյանը միայն շոյեց դաստակս, ու ես եզրակացրի, որ նա իր հարվածը մի ավելի կարևոր, ավելի լուրջ առիթի հետաձգեց։ Ահա և առիթը։

— Ես կարող եմ ասել, թե ով է գրել,— ասում եմ ես։— Գրել է մեր կուրսի ավագ Շավարշ Միքայելյանը, քսան թվականի ծնված, Ղափանցի, կուսակցական երեսուն ութ թվականից... մասնագիտությամբ ստոր է...

— Վե՛րջ տվեք,— զայրույթից գունատվում է Բադամյանը,— ընկե՛ր Սարգսյան, այս ինչպե՞ս եք անցկացնում բյուրոն։

Սարգսյանը ցնցվում է նորից ու ասում է խիստ ձայնով.

— Ընկե՛ր Լևոնյան, չափն անցկացնում եք, ձեզ պահել իմացեք բյուրոյում։

— Իսկ ի՞նչ է գրված այդ թղթում, եթե գաղտնիք չէ,— հեգնանքով հարցնում է Մեսրոպը։

— Կասե՛մ, կասե՛մ,— նեղ շուրթերով ժպտում է Բադամյանը,— կասե՛մ միայն մեկը։ Դա էլ լիովին բավական է, ընկե՛ր Մեսրոպ։ Իմացած եղիր, որ քո այդ պաշտպանյալը արդեն երկրորդ տարին է, ինչ մտերմություն է անում, իսկ այսօր ուզում է ամուսնանալ ժողովրդի թշնամու աղջկա հետ։

Սիրտս քիչ է մնում կանգ առնի։ Այս հարվածին արդեն ես չեմ դիմանա։ Զգում եմ, թե ինչպես է արյունը հեռանում իմ դեմքից, ու ինձ թվում է, թե ճչում եմ.

— Ի՞նչ եք ասում, ի՞նչ ժողովրդի թշնամի...

— Ի՞նչ ժողովրդի թշնամի։ Միամի՜տ է ձևանում։ Չի իմանում, որ իր այդ ընտրած աղջկա հայրը քաղաքական հանցագործ է հայտարարված և Սիբիր է քշվել դեռևս հազար ինն հարյուր երեսունյոթ թվականին, Չարենցի արգելված գրքերը տարածելու և պրոպագանդելու, ազգայնական գործունեության համար։

— Սո՛ւտ է, շշնջում եմ ես,— անհնարին է, սուտ է, ես գիտեմ, նա մեռել է, նա անգրագետ մարդ է եղել։ Նրանից ի՞նչ պրոպագանդիստ։ Նա վարսավիր է եղել կանաչ հրապարակում... ի՞նչ թշնամի։

— Նու տի էտո բրոս,— ասում է պետական անվտանգության մինիստրության ԼԿԵՄ կոմիտեի քարտուղար Բենիկը,— ես ինքս եմ իմ ձեռքով գործը նայել, դուրակա նե վալյայ։

— Իսկ դա ի՞նչ նշանակություն ունի,— հանկարծ բացականչում է Մեսրոպը,— աղջիկն ի՞նչ պատասխանատու է հոր համար, առավել ևս Լևոնյանը։

— Տեսնո՞ւմ եմ, Սարգսյան,— շրջկոմի քարտուղարին է դիմում Բադամյանը,— ահա թե ո՛վ է քո երկրորդ քարտուղարը։ Մենք, ինչպես երևում է, նրա հետ առանձին պետք է խոսենք։

— Ես էլ եմ կարծում, որ խոսակցությունն անհրաժեշտ է,— քմծիծաղ է տալիս Մեսրոպը,— որովհետև ձեր այս խաղից լավ հոտ չի գալիս։

Եվ հանկարծ Սարգսյանն է ձայնը բարձրացնում.

— Դե, դե, ընկե՛ր Մեսրոպ, զսպեք ձեզ, ինչպե՞ս եք խոսում քաղկոմի քարտուղարի հետ, սրա՛ն տեսեք, ուրիշ ժամանակ կարգապահության մասին է ճառում։ Չէի սպասի, ամենևին չէի սպասի։

Իսկ ես Մեսրոպին եմ նայում նվիրված, սիրահարված աչքերով։ Ես գիտեի, որ նա ազնիվ ու համարձակ մարդ է, բայց այսքանը ե՛ս էլ չէի սպասում, չէի կարծում, թե նա ինձ համար կվտանգի իրեն, կթշնամանա շրջկոմի առաջին քարտուղարի և քաղկոմի քարտուղարի հետ։ Հիմա ե՛ս եմ ուզում ինչ֊որ կերպ պաշտպանել նրան, Բադամյանի ու Սարգսյանի ուշադրությունը շեղել նրանից։ «Ցավդ տանեմ, ախպեր ջան»,— ասում եմ մտքումս ու երդվում եմ մինչև կյանքիս վերջը նվիրված ու հավատարիմ լինել նրան։ Բայց հիմա ի՞նչ ասեմ։ Եվ հանկարծ ինձ թվում է, թե փայլուն միտք հղացա։

— Ընկեր Բադամյան,— ասում եմ ես,— իսկ այդ ո՞նց է, որ հանցագործի որդին կարող է շրջկոմի քարտուղար լինել, իսկ ես նույնիսկ իրավունք չունեմ ամուսնանալու հանցագործի աղջկա հետ։

Միանգամից լռություն է տիրում և լռության մեջ հնչում է համալսարանի քարտուղար Դավիթի զարմացած ձայնը.

— Իսկ ո՞վ է հանցագործի որդին։

— Ընկեր Սարգսյանը,— նետում եմ ես, միաժամանակ զգալով, որ հոգուս մեջ մի շատ կարևոր, շատ սուրբ տեղ դատարկվում է, բայց ես այլևս կանգ առնել չեմ կարող,— ընկեր Սարգսյանը,— կրկնում եմ ես։— Նրա հայրը հենց հիմա էլ կալանավորված է։ Ինձ նույն այդ Պարթևն է ասել։

Սարգսյանի դեմքը վառվում է, և ես վերջնականապես կորցնում եմ ինձ։ Այս ի՞նչ եմ անում։ Այս ի՞նչ եմ անում։ Ուրեմն էլ ինչո՞ւ եմ զարմանում նրանց վրա, ուրեմն մենք բոլորն էլ նույնն ենք և ընդունակ ամեն մի ստորության։ Ի՞նչ տարբերություն իմ և Պարթևի միջև, որին ես հիմա ճանաչում և ատում եմ։ Բայց ես ի՞նչ անեմ, ախր իրենք ուզում են սպանել ինձ, ես ի՞նչ անեմ։ Ու վերջին հույսով Մեսրոպին եմ նայում, նրանից ակնկալելով իմ ներումը։ Բայց նա ինձ է նայում անսքող արհամարհանքով ու կնճռոտված։

— Դա զզվելի դեմագոգիա է, Սարգսյանի հայրը ոչ թե քաղաքական, այլ քրեական հանցագործ է։ Պետք է տարբերել կարողանալ,— բղավում է Բադամյանը։

Բայց ես նրան չեմ լսում, ես լսում եմ, թե ինչպես է Մեսրոպը միայն շրթունքներով, հիասթափված ու ցավով ասում.

— Հենց միայն դրա համար, դու ամեն պատժի արժանի ես։

Եվ ինձ համար ամեն ինչ կորցնում է իր նշանակությունը։ Ես ոչ ցավ եմ զգում այլևս և ոչ էլ վիրավորանք։ Ես նույնիսկ չեմ կարողանում և նույնիսկ չեմ ուզում լսել։ Ինձ կարծես հարցեր են տալիս, բայց ես չեմ մտածում պատասխանել այդ հարցերին։ Ինչ ուզում են թող ասեն, ինչ ուզում են թող անեն, միայն թե հանգիստ թողնեն ինձ։ Եվ վերջապես ի՞նչ են ուզում նրանք ինձնից։ Իսկ նրանք խոսում են, խոսում են հերթով ու իրար ընդհատելով, և բոլոր խոսողները Բադամյանին են նայում, ինչպես երգիչները խմբավարին։ Ու հանկարծ ինձ թվում է, թե Բադամյանը նույն այն բարակ ու երկար տղան է, որին տեսնում էի գյուղում, փոքր ժամանակ։ Տրեխներ հագած ճիպոտը ձեռքին քայլում էր եզների ետևից, ամուր խփում էր մեկ սրան, մեկ նրան ու բարակ ձայնով «հո՜֊հո՜» էր կանչում։ Ու ես միշտ զարմանում էի, թե ինչու էին եզները անմռունչ տանում անարդար հարվածները, ինչո՞ւ չեն շրջվում ու հարու տալիս։ Թե՞ ճիպոտից են վախենում։ Եվ լացս գալիս էր այդ խեղճ, այդ խոնարհ եզների համար... Հիմա արդեն նորից ու նորից Բադամյանն է խոսում ու բյուրոյի անդամները կամացուկ, համաձայնողական օրորում են իրենց գլուխները։ Ի՞նչ է ասում, ճի՛շտ, ի՞նչ է ասում։ Ես աշխատում եմ լարել ուշադրությունս, և գլխումս վխտացող բազմաթիվ աղմուկների միջից լսել Բադամյանի ձայնը։

— Միանգամայն պարզ է, որ այսքանից հետո անհանդուրժելի է Լևոնյանի աշխատանքը, որպես շրջկոմի դպրոցական բաժնի վարիչ։ Շրջկոմը ահագին ջանքեր պետք է գործադրի դպրոցական կազմակերպություններում կորցրած հեղինակությունը վերականգնելու համար։ Ընկե՛ր Սարգսյան, կարդացեք որոշման նախագիծը։

— «Աշխատանքները ձախողելու, աշխատանքային կարգապահությունը ոտնահարելու, կուսակցականին և շրջկոմի աշխատողին անվայել վարքագծի համար, որն արտահայտվել է մի շարք գործողություններում և ելույթներում, շրջկոմի բյուրոն որոշում է. ա) Արտակ Լևոնյանին հեռացնել աշխատանքից. բ) հարց հարուցել կուսակցության շրջկոմի բյուրոյի առջև՝ Լևոնյանին կուսակցությունից հեռացնելու մասին. գ) ֆիզկուլտուրայի և սպորտի պետական կոմիտեին առաջարկել Լևոնյանի թեկնածությունը հանել համամիութենական շքերթի մասնակիցների կազմից. դ) սույն որոշումը ուղարկել բոլոր շրջկոմներին և համալսարանի ռեկտորին՝ ի գիտություն»։

— Քվեարկիր,— ասաց Բադամյանը շտապելով։

Եվս մի վայրկյան և ամեն ինչ ուշ կլինի։ Ուրեմն սրանք իսկապես ուզում են սպանել ինձ։ Ասում են երեսուն յոթ թվականին այդպես է եղել, երկու֊երեք հոգով որոշել են ու սպանել են տեղն ու տեղը։ Մանուկի հայրն էլ է սպանել։ Կամ ինչո՞ւ Մանուկի հայրը, սպանողներ միշտ էլ կգտնվեն. Մանուկի հայրը, Կարո Բադամյանի հայրը, Բենիկի հայրը... Դրա համար էր Մանուկը լաց լինում ։ Հիմա սրանք ինձ միայն հեռացնելու իրավունք ունեն և հեռացնում են։ Եթե կարողանային սպանել՝ կսպանեին։ Ու մի վայրկյանում ես հասկացա շատ ու շատ բարդ, անհասկանալի, առեղծվածային բաներ, որ առաջ երբեք չէի հասկանա։ Ուրեմն հասկանալու համար մարդիկ բոլորն էլ պետք է անցնեն այդ մի վայրկյանը՝ իրենց հավատի ու լավատեսության փլատակների վրայով։

— Քվեարկիր, ո՞ւմ ես սպասում,— կրկնեց Բադամյանը ջղայնացած։

— Գուցե սկզբից Լևոնյանի՞ն լսենք,— հանկարծ հարցրեց Մեսրոպը։— Նա իրավունք ունի խոսելու։

— Իսկ իմ կարծիքով ոչ մի միտք չունի, առանց այդ էլ ամեն ինչ պարզ է,— կտրեց Բադամյանը

— Ի՞նչ նոր բան կարող է ասել։

— Սպասեք,— ասացի ես, արդեն քանիերորդ անգամ հուսահատ բարձրանալով տեղից,— սպասե՜ք, ինչպե՞ս թե ամեն ինչ պարզ է։ Ի՞նչն է պարզ, ընկե՛ր Բադամյան։ Այստեղ գրում եք, թե ես ձախողել եմ աշխատանքները։ Դուք հավատո՞ւմ եք դրան։ Եթե ձախողել եմ, ինչո՞ւ է Կենտկոմն ինձ պատվոգիր տվել լավագույն աշխատանքի համար, ինչո՞ւ էիք ընդամենը մի քանի օր առաջ քաղկոմում հայտարարում, թե շատ գոհ եք ինձանից և նույնիսկ խոստանում էիք շուտով քաղկոմի բաժնի վարիչ նշանակել։

— Դե, հիմա դուք ամեն ինչ էլ կարող եք ասել, ո՞վ ձեզ կհավատա։

— Ուրեմն ես ճիշտ չե՞մ ասում, այդպիսի զրույց չի՞ եղել,— հարցրեցի ես դողալով զայրույթից ու նայելով ուղիղ Բադամյանի աչքերին։

— Իհարկե, չի՛ եղել։ Սա էլ շանտաժի նոր ձև է,— ուսերը թոթվեց Բադամյանը։

— Ախ, չի եղել, հա,— ինձ կորցրեցի ես,— հիմա ձեզ լավ հասկացա։ Ամբողջ բյուրոյի ընթացքում այդ միտքը տանջում էր ինձ, բայց ես չէի ուզում հավատալ, չէի ուզում համոզվել, որ դուք՝ մեր քաղաքի բոլոր կոմերիտականների ղեկավարը, դուք, որ հրաշալի ճառեր եք ասում ու լաց եք լինում նեգր երեխաների համար...

— Դե, վե՛րջ տվեք ձեր այդ կեղծ հիստերիկային,— գոռաց Բադամյանը։

— Չէ՛, չէ՛,— ասացի եմ,— ես դեռ կեղծ չեմ։ Գուցե ես էլ կեղծ դառնամ, բայց դեռ չեմ, ես չեմ կարող ձեզ պես նայել մարդկանց աչքերին ու ստել։

— Բայց նա զառանցում է, ընկերնե՛ր, քվեարկեք, վերջացնենք։ Սարգսյա՜ն, քվեարկիր, ասում եմ...

— Չէ՛, չէ՜, տղերք, խնդրում եմ, մի՛ քվեարկեք, հետո դուք շատ կզղջաք, ախր չգիտեք, ընկեր Բադամյանը Վեզիրյանի մոտիկ ընկերն է, իմ ֆելիետոնի հերոսի, նա վրեժ է լուծում։ Վեզիրյանն ասաց՝ դեռ ինձ շա՜տ կզգաս քո կողքին, ասաց՝ ինձ համար էր Կարոն կանչել քեզ։ Եթե ֆելիետոնը չտպես, քաղկոմի բաժնի վարիչ կդառնաս, ասում էր։ Հիմա դուք վրեժխնդիր եք լինում ձեզ չլսելու համար, ընկեր Վեզիրյան, ներողություն, ընկե՛ր Բադամյան, ես ձեր դեմ ոչինչ չունեմ, ի՜նչ ուզում եք արեք, բայց առաջ, առաջ, ամբողջ կյանքում ինչո՞ւ եք խաբել ինձ, խաբել մեզ, չէ՞ որ մենք հավատում էինք ձեզ, ես... ես իմ հորը չեմ հավատացել, որը ձեր հորը ճանաչում էր, ես ձե՛զ եմ հավատացել։ Ինչո՞ւ եք խաբում, խորտակում իմ հավատը...

Երևի սոսկալի բան է խոստովանելը, բայց ես չդիմացա այլևս, ես շատ էի ուզում պահել ինձ, ես բռունցքով սեղմում էի կուրծքս, որպեսզի խեղդեմ արցունքներս, ես լայն բացել էի աչքերս, որ արցունքներս չթափվեն, բայց նրանք հոսում էին այտերիս վրայով, հոսում էին առատորեն ու անդադար։ Ես զգում էի, որ դա վատ բան է, որ պետք չէ նվաստանալ, որ մարդիկ շատ ավելի ծանր պայմանների մեջ են եղել, բայց արցունք չեն թափել վիրավորողների առջև, ես ատում էի ինձ ու իմ թուլությունը, բայց ոչինչ անել չէի կարող, ես հերոս չէի, սովորական մարդ էի, կամ գուցե իմ արցունքները դեռ մանկո՞ւց գիտեին իրենց ճանապարհը։

— Վե՛րջ տուր, Արտակ, հո երեխա չես,— լսեցի Մեսրոպի հուզված, խռոված ձայնը։

Երեխա... Մի՞թե միայն երեխաներն են լալիս։ Չէ՛, չէ՛, Մեսրոպ, լաց լինելը, ճիշտ է երեխայությունից է գալիս, բայց գուցե ամենամեծ բանն է, որ մնում է ողջ կյանքում, այն ամենալավն ու կարևորը, որ մնում է մանկությունից։ Չէ, չէ՜, Մեսրոպ, լաց լինելը երեխայի բան չէ, ընդհակառակը, միայն տարեց մարդիկ գիտեն, թե որքան արտասովոր, որքան կարևոր բան է լաց լինելը, դրա համար էլ քիչ են լաց լինում, մեկ֊մեկ, ինչպես ես հիմա։ Սա երեխայի լաց չէ, Մեսրոպ, ընդհակառակը, ես լաց եմ լինում նրա համար, որ մի կարգին մանկություն չեմ տեսել և որ այսօր, հենց այստեղ անվերադարձ կորավ նաև իմ պատանեկությունը։

Ես չեմ լսում, թե ինչ է ասում Բադամյանը, բայց ընդհատում եմ նրան ու ասում եմ աշխարհում ծնված առաջին ատելությամբ, թունավորված ու խեղդվելով ատելությունից.

— Դուք անազնիվ ու ստոր մարդ եք, ստո՛ր, ստո՛ր, ստո՛ր...

Սպասում եմ, որ Բադամյանը ճչա, աղմկի, կորցնի իրեն, բայց նա միայն ժպտում է թափահարում է գլուխը՝ մինչև ես վերջացնում եմ, ու ասում է խստորեն, դառնալով շրջկոմի քարտուղարին։

— Այս բոլոր վիրավորանքները արձանագրեք։ Իսկ հիմա քվեարկեք վերջապես, ձեզ ի՞նչ է պատահել, թե՞ այլևս չեք կարողանում վարել բյուրոն, ընկե՛ր Սարգսյան։

— Հիմա՛, հիմա՛,— մրմնջում է Սարգսյանը, ձեռքն է վերցնում որոշման նախագիծը, նայում է պատուհանից դուրս ու ասում է խզված, մրսածի ձայնով,— ովքեր համաձայն են այս նախագծին, խնդրում եմ ձեռք բարձրացնել։ Դեմ չկա՞։

Ես նայում եմ բյուրոյի անդամներին, բայց նրանցից ոչ ոք ինձ չի նայում։ Բոլորը գլուխները կախ շրջվել են դեպի Սարգսյանը։ Շրջկոմի քարտուղարը նկատում է, որ ոչ մեկը ձեռք չի բարձրացրել և սաստիկ կարմրելով փոխում է հարցը։

— Ովքեր համաձայն են, թող ձեռք բարձրացնեն։

Բադամյանը աջ ձեռքի բռունցքով ռիթմիկ հարվածում է սեղանին, և առաջինը հանձնվում է Բենիկը։ Առանց գլուխը բարձրացնելու, նա հենց ուսի մոտ վեր է պարզում աջ ձեռքի ափը։ Դավիթը աչքի տակով նայում է Բենիկին ու ինքն էլ է զգուշորեն պարզում աջ ձեռքը։ Նրան անմիջապես հետևում է Սուրենը։

— Դեմ չկա՞,— թեթևացած շնչում է Սարգսյանը։

— Դուք չքվեարկեցիք,— կոպտորեն նկատում է Բադամյանը։

— Ախ, հա՛,— շփոթվում է Սարգսյանը,— ես էլ եմ համաձայն։— Նա ձախ ձեռքով բռնում է նախագիծը ու բարձրացնում է աջը։— Դեմ չկա՞,— կրկին հարցնում է նա այս անգամ բարձրաձայն։

— Ես դե՛մ եմ։

— Չէինք կասկածում,— շրթունքները սեղմում է Բադամյանը։

— Այո՛, դեմ եմ և իմ կարծիքը կներկայացնեմ գրավոր,— հայտարարում է Մեսրոպը։

— Գրե՜ք, գրե՜ք,— արհամարհանքով գլխով է անում քաղկոմի քարտուղարը,— մենք ձեր այդ գրածն արդեն քաղկոմում կքննենք։— Ապա դառնում է ինձ։— Իսկ դուք ազատ եք այլևս, ընկե՛ր Լևոնյան։

Ես նայում եմ նրան, ուզում եմ ինչ֊որ բան ասել, այրող, թունոտ մի բան, բայց զգում եմ, որ հոգիս դատարկվել է ամբողջովին և ասելու այլևս ոչինչ չունեմ, ոչինչ։ Բայց ինչ֊որ մի բան այնուամենայնիվ պետք է ասել, և ես ասում եմ հեգնանքով.

— Շնորհակալությո՜ւն ազատության համար։

Հետո դեպի դուռն եմ ուղղվում՝ տառապանքով մտածելով, թե ի՞նչ պետք է լինի ինձ հետ դռնից այն կողմ, ինչպե՞ս պետք է ապրեմ այսուհետև անհասկանալի, ահավոր ու տարօրինակ այս նոր աշխարհում։

ԲԱԽՏԱՎՈՐ ԵՂԵՔ ՇՐՋՄՈԼԻԿՆԵՐ

Այնինչ դրսում ոչինչ չի փոխվել։ Ես դա ավելի շուտ զգում եմ, քան տեսնում։ Ինձ թվում էր, թե արդեն մութ է լինելու, բայց զարմանալիորեն՝ արև է։ Ընդունարանը ողողված է պայծառ, շլացուցիչ լույսով, և ես չես կարողանում տարբերել դեմքերը։ Ես զգում եմ միայն, որ ոչի՜նչ, ոչի՜նչ չի փոխվել աշխարհում. Ռիման մեքենագրում է շտապ, սրտնեղած, Պարթևը կողքի սենյակում իր բամբ ձայնով խոսում է ինչ֊որ մեկի հետ, ճաղատ մի մարդ, որ լրագիր էր կարդում անկյունում, երբ ես ներս եմ մտնում, դեռ շարունակում է կարդալ իր լրագիրը, մեկ ուրիշը, որ արագ֊արագ սենյակի մի անկյունից մյուսն էր գնում, հիմա կանգ է առել ու հարցնում է ինձ.

— Այժմ ես կարո՞ղ եմ մտնել։

— Ես ի՞նչ գիտեմ,— շփոթվում եմ ես։

Եվ հանկարծ Մանուկը գրկում է ինձ, Նվարդը բռնում է թևս, իսկ Նանարը ուռած, կարմրած աչքերով նայում է ինձ ու ասում կամացուկ.

— Գնանք, Ա՛րտ, ինչո՞ւ ես կանգնել այստեղ։

Իսկապես, ինչո՞ւ եմ կանգնել։ Այստեղ արդեն ամեն ինչ օտար է ինձ, սա արդեն իմ աշխատանքի տեղը չէ, այլ պարզապես շրջկոմ է։ Քաղաքում այսպիսի չորս շրջկոմ կա։ Բայց չէ՜, մարդիկ երևի այնքան էլ հեշտ չեն բաժանվում իրենց ծանոթ ու հարազատ դարձած առարկաներից ու իրերից։ Ես դեռ երևի երկար կհիշեմ հազար ու մի բան և հազար ու մի բան էլ ինձ երկար կհիշեցնեն իմ աշխատանքը Սպանդարյանի շրջկոմում։ Ահա, նույնիսկ այս պիոներները, բոլո՛ր պիոներները, կարմիր վզկապները շեփորներն ու թմբուկները, ձեռագիր, ծաղկավոր հրավիրատոմսերը... Բայց իսկապես, չլինի՞ թե այս փոքրիկները ինձ են սպասում։ Ես ուզում եմ անցնել նրանց կողքով, բայց պիոներներից մեկը՝ երկար հյուսերով մի աղջիկ, մոտենում է ինձ ու արագ պատվի է բռնում.

— Ընկեր Լևոնյան, երրորդ դրուժինայի հինգերորդ ջոկատի պիոներները ձեզ հրավիրում են հանդիսավոր տողանի։

— Ազատ,— ասում եմ ես։

Պիոներներն իջեցնում են ձեռքերը, իսկ աղջիկը ինձ է մեկնում փոքրիկ, կարմիր թանաքով, խոշոր ծաղկավոր տառերով ջանասիրությամբ գրված մի հրավիրատոմս։ Ահա՛, եթե կարող ես մոռացիր։ Հիմա ես ի՞նչ պատասխանեմ նրանց։ Ասեմ, որ ինձ հեռացրե՞լ են աշխատանքից։ Բայց նրանք դա չեն հասկանա և վերջապես դա նրանց համար ոչ մի նշանակություն չունի։ Հրաժարվե՞լ, ո՛չ, հրաժարվել ամենևին չի կարելի։ Ուրեմն խոստանա՞լ։ Բայց մի՞թե ես իրավունք ունեմ կամ ծայրահեղ դեպքում՝ տրամադրություն որևէ հանդիսավոր տողանի մասնակցելու։

— Թույլ կտաք գնալ,— զիլ ձայնով հարցնում է աղջիկը։

— Գնացեք,— թեթևացած շնչում եմ ես, որովհետև խոսք տալու հարկ չեղավ։

Երեխաներին չի՛ կարելի խաբել։

— Դու իսկի ա՛յ էսքան չմտածես,— ասում է ինձ Մանուկը,— դա քննադատության ամենագռեհիկ ճնշում էր։ Միայն կույրը չի տեսնի։ Դա ֆելիետոնի շարունակությունն է։ Մենք իրավաբանորեն դրանց հերը կանիծենք։

— Զզվելիները,— խռոված ասում է Նվարդը,— ցա՛ծ, ցա՛ծ մարդիկ։

Նանարը լուռ է։ Նա միայն ամուր բռնել է ձեռքս, ամուր, ինչպես երբեք, ու ինձ տանում է դեպի դուռը։ Փողոցում ես խոր շունչ եմ քաշում և երբ արտաշնչում եմ, քիչ է մնում հեկեկամ։ Զգում եմ, որ մեղք եմ, բայց չեմ ուզում որ ինձ խղճան։ Մարդկանց խղճահարությունը ինձ միշտ սպանում է։ Վիրավորանքը մի կերպ կարող եմ տանել, բայց կարեկցանքի սովոր չեմ, կարեկցանքից թուլանում է սիրտս։

— Գնանք, Ա՛րտ,— ասում է Նանարը։

Բայց ես չեմ կարողանում շարժվել, չեմ կարողանում հաշտվել այն մտքին, թե նրանք այնտեղ են, մնալու են, իսկ ես իրավունք չունեմ մնալու, իսկ ես պետք է գնամ՝ չգիտեմ ուր։

— Սպասեք,— ասում եմ։

Ես ուզում եմ նայել ու տեսնել, թե ինչպես են նրանք դուրս գալիս այս շենքից։ Ես ուզում եմ նրանց դեմքը տեսնել, ու տեսնել թե նրանք դեպի ուր են գնում։ Ախր նրանք ո՞նց կարող են այս ամենից հետո տուն գնալ։ Ի՞նչ պիտի ասեն տանը։ Մեկն ու մեկը հո նրանցից մեկին կհարցնի՞, թե ինչ հարց էին քննում բյուրոյում։ Ի՞նչ պիտի ասեն։ Բադամյանը, Սարգսյանը, Բենիկը ամուսնացած են, հիմա որ տուն մտնեն, կարո՞ղ են ամեն անգամվա պես իրենց կանանց հանգիստ ասել՝ «հոգնած եմ, հինգ ժամ բյուրոյում էի, քաղցած մեռնում եմ, ուտելու ի՞նչ կա»։ Եվ հետո ինչպե՞ս պիտի ուտեն այդ հացը։

Ես այդ բոլորը ասում եմ հևասպառ, կցկտուր և անկապ, ասես տենդի մեջ, այնպիսի մի թուլություն է իջել վրաս, որ քիչ է մնում վայր ընկնեմ։

— Դու իսկի ա՛յ, այսքան չմտածես,— բարկանում է Մանուկը,— նրանց դեռ այնքան ես տեսնելու։ Մեր ճանապարհները հարյուր անգամ խաչաձևվելու են։ Հո իզո՞ւր չէ, որ երկրագունդը կլոր է, ախպե՛ր ջան։

Մանուկի խոսքերի մասին երկար ու լուռ մտածում եմ մինչև փողոցի անկյունը, իսկ փողոցի անկյունում, «Մոսկվա» կինոթատրոնի մոտ, կանգ եմ առնում։

— Մանո՛ւկ ջան, էլ չեմ ասում, վաղը երեկոյան Նվարդի հետ մեր տանն եք։

— Ուրեմն, այնուամենայնիվ, այսօր ամուսնանո՞ւմ եք։ Իսկ ինչո՞ւ հարսնացուի կարծիքը չես հարցնում, գուցե իրադրությունները փոխե՞լ են նրա վճիռը։

— Մեր վճիռը բեկման ենթակա չէ,— իմ ցրիչությունն եմ հիշում ես։— Հը՞, Նանար։

Իսկ Նանա՜րը... Նանարը ոչինչ չի ասում ու միայն ժպտում է տխուր աչքերով, նա երջանիկ է, որ ես կարողանում եմ կատակել։ Ի՜նչ բախտավորություն է, որ միշտ ինձ հետ է Նանարը։

— Դե, իսկ հիմա ցտեսություն,— ասում եմ Մանուկին։

— Ինչո՞ւ,— զարմանում է նա։

— Ուզում եմ մենակ մնալ։

— Երկուսո՞վ։

— Հա, Մանուկ ջան։

— Դա մենակության բարձրագույն ձևն է,— ծիծաղում է Մանուկը։

Ես հիմա այնպես եմ հասկանում Մանուկին, ասես ե՜ս եմ Մանուկը։

Նա Նանարի պես զարմացել և ուրախացել է, որ այսքան շուտ մոռացել եմ բյուրոն, վախենում է, որ հիշեմ, դրա համար չի հեռանում մեզանից՝ կատակում է, ծիծաղում է անընդհատ, ու չի հասկանում, որ ես հենց իր համար եմ այսպես անհոգ ձևանում, որ ես զվարթ եմ ձևանում, որպեսզի ինքն ու Նվարդն էլ չտխրեն մեզ հետ, որովհետև գիտեմ, տխուր ենք լինելու այսօր, մեր հարսանիքի օրը, Նանարն ու ես։

— Հա՜, երեկ գիտե՞ս ում հանդիպեցի,— ուսիս խփում է Մանուկը,— պահածոների գործարանի մեր բրիգադիր Գասպարին։ Գրկել էր, բաց չէր թողնում, շատ բարևում էր քեզ։ Ու գիտե՞ս ինչ ասաց։ Ասում է՝ շուտով մրգի սեզոնն սկսվելու է, Արտակի հետ եկեք, էլի՛ կընդունեմ իմ բրիգադը։ Ճիշտ է, ասում է, մի քիչ գլուխ պահող եք, բայց լավ տղերք եք, եկե՜ք։ Ասում է՝ ուրիշ մարդ չեմ ուզում վերցնել. ե՛ս կլինեմ, Մարկոսը ու մեկ էլ դուք։ Լավ գործ կանենք։ Հը՞, թխի գա։

Մանուկը ծիծաղում է այնքան բարձրաձայն, անկեղծ ու սրտաշարժ, որ ես չեմ կարողանում չծիծաղել հանուն նրա։

— Այ Գասպար ջան,— ասում եմ,— ախր ո՞նց գանք պարկեր կրենք։ Արտակն արդեն ժուռնալիստ է, ես էլ իրավաբան, տեսնողն ի՞նչ կասի։ Եվ գիտե՞ս ինչ ասաց, չէ, հլա դու լսի, թե ինչ ասաց, ասում է՝ ձեր խաթրու երրորդ հերթի կաշխատենք, գիշերը, ո՞վ պիտի տեսնի։ Եկեք, տղերք ջան, ձեզ համար եմ ասում, էս տարի շատ լավ միրգ կա։

Մանուկը նորից խփում է իմ ուսին ու ծիծաղում է արցունքոտ աչքերով։

— Դե դու էլ եկ գնանք մի երկու ամիս աշխատենք,— ասում եմ ես Մանուկին։

— Իհարկե,— ոգևորությամբ երկարացնում է Մանուկը,— քեզ համար ի՞նչ կա, դու ազատ ես, քեզ աշխատանքից հա...

— Մանուկ,— նրան ընդհատում է Նվարդը։

Մանուկը կանգ է առնում շանթահարվածի պես, ապշած նայում է ինձ, Նանարին ու Նվարդին, ձեռքերը շարժում է շփոթահար, չիմանալով ինչպես ելք գտնել դրությունից, հետո ասում է շատ տխուր, անցած ծիծաղից արցունքոտ աչքերով։

— Արտա՛կ, դու նկատե՞լ ես, որ ես էշ եմ։

— Է՜, հիմա՜ր,— ծիծաղում եմ ես։

— Չէ, որ հիմար եմ, դա հաստատ է, բայց դու չե՞ս նկատել, որ էշ էլ եմ միաժամանակ։— Նա մեր ծիծաղի տակ տխրորեն օրորում է գլուխը ու ձեռքը մեկնում է Նվարդին։— Գնանք, գնանք, Նվա՜րդ ջան, քանի դեռ ողջ աշխարհը չի նկատել դա։

Ես ու Նանարը աչքերով հետևում ենք, մինչև նրանց ստվերները խառնվում են բոլորի ստվերներին, ու դանդաղ սկսում ենք բարձրանալ Աբովյանով։

— Լավ տղա է Մանուկը,— ասում եմ ես։

— Այո,— ասում է Նանարը։

Ու մենք նորից լռում ենք։

— Ո՞ւր ենք գնում,— հարցնում է Նանարը։

— Գնանք Ղուկասյանի այգի, վերջին անգամ նստենք մեր նստարանին։ Հը՞, Նանար։ Ախր ամուսնանալուց հետո անխղճություն կլինի այդ նստարանը զբաղեցնելը։ Քանի՜սն էին նախանձով մեզ նայում։ Հիշո՞ւմ ես։ Հիմա մենք մեր անկյունը կունենանք, մեր տունը և պարտավոր ենք մեր բարի նստարանը զիջել ուրիշներին, այսպես ասած գալիք սերունդ֊զույգերին։ Ճի՞շտ չեմ ասում։

Նանարը ոչինչ չի պատասխանում, այլ միայն սեղմվում է ինձ, ու մենք քայլում ենք Աբովյան փողոցն ի վեր, հին֊հին արահետներով։ Անցնում ենք տրամվայի գիծը, թեքվում ձախ ու էլի ձախ և հայտնվում ենք մեր ստվերոտ անկյունում։ Բարդիների կատարները աստղոտվել են արևի հրաժեշտից ու հողից տաք խոնավություն է բարձրանում։ Նստարանին ուսանողական հաստ տետրի մի թուղթ կա, վրան գրված է անհասցե. «Եկա, սպասեցի, սպասեցի, չեկար»։ Այսինքն ինչո՞ւ անհասցե, տերն անպայման կգտներ այն։

Ցերեկով երբեք չէինք նստել այս նստարանին։ Հիմա նստել ու նորից լռում ենք։ Իսկ ուղեղս բզզում է գազազած պարսի նման։ Ես դեռ բյուրոյում եմ և երևի երկար, շատ երկար մնամ այնտեղ։ Ես ձայներ եմ լսում ու աղմուկ, հարցեր եմ լսում, որ չեն տրվել և պատասխաններ եմ տալիս, որ չեմ հասցրել տամ։ Ես միայն մի բան գիտեմ, որ ինձ լավ չեմ պահել այնտեղ և գիտեմ նաև, որ անբավականության զգացումը ինձ այլևս երբեք չի թողնի։ Որքան էլ տարիներ անցնեն, ես այլևս լիովին երջանիկ չեմ կարող լինել, որովհետև հենց որ մտածեմ, թե երջանիկ եմ, անմիջապես հայտնվելու եմ բյուրոյում, վիճելու եմ, կռվելու եմ և նվաստացած խնդրելու եմ իմ ընկերներին, որ չքվեարկեն, որ հավատան, որ չհեռացնեն ինձ։

— Նանար,— հանկարծ ասում եմ ես,— քեզ մի բան եմ խնդրելու։ Ես դեռ կարգին չեմ փորձել, բայց իմ կարծիքով մեղմ բնավորություն ունեմ։ Վախենում եմ մոռանամ ինձ հասցված վիրավորանքը, վախենում եմ թուլանամ, եթե այսօրվա բյուրոյի մարդիկ մի օր ներողություն խնդրեն կամ ժպտան ինձ։ Դու հիշիր նրանց անունները՝ և միշտ հիշեցրու ինձ, որովհետև ես չեմ ուզում ներել նրանց, որովհետև բաներ կան, որ ներել չի կարելի։

— Լա՛վ,— անմիջապես համաձայնում է Նանարը։

— Դու տեսար, չէ՞ թե նրանք ինչ արեցին ինձ հետ։

— Դու քեզ լավ պահեցիր, Արտակ։

Եթե այդ ասողը Նանարը չլիներ, կկարծեի ծաղրում են։

— Լսո՞ւմ էիր ամեն ինչ,— հարցրեցի կասկածոտ։

— Ոչ,— ասաց Նանարը,— կաշեպատ դուռը խանգարում էր։ Բայց ես լսում էի թե ինչպես էին բղավում նրանք։ Նրանք կորցրել էին իրենց ու բղավում էին ամբողջ ժամանակ։ Ուրեմն դու քեզ լավ էիր պահում։

Ես նայում եմ Նանարին։ Նրա աչքերում մինչև այժմ ինձ անծանոթ ու արտասովոր փայլ կա։ Այդպիսին են լինում մայրերի աչքերը, երբ վիրավորում են նրանց զավակներին։ Հայտնագործողի զարմանքով ես Նանարին եմ նայում ու մտածում, որ նրանից ոչինչ չի կարելի պահել։

— Չէ՛, Նանար,— ասում եմ ես,— ես ինձ չեմ ների հենց միայն այն, որ խնդրում էի նրանց, լաց էի լինում։ Ճիշտ է, ուրիշ բանի համար էի լաց լինում, բայց դա ի՞նչ նշանակություն ունի։ Նրանք տեսնում էին իմ արցունքները։ Ես դա ինձ երբեք չեմ ների։

— Թող,— բարկանում է Նանարը։— Դու ամեն ինչ արել ես։ Դու ամեն ինչ փորձել ես, որ նրանք մարդ մնան։ Դու նույնիսկ լաց ես եղել, որ նրանք ցնցվեն ու հիշեն, որ մարդ են։ Մի՛ տանջվիր, դու նրանց չպետք է ներես։ Ես քեզ կհիշեցնեմ։ Ախր դու չգիտես...

Նանարը գունատ է ու փոքրիկ ձեռքով սեղմում է թևս։ Ես զարմանում եմ, որ այդքան ուժ ունի Նանարը։ Բայց ավելի եմ զարմանում, տեսնելով նրա այդ ուրիշ տեսակ, այդ մայրական, հովանավորող, պաշտպանող զայրույթը։ Դա ինձ համար շատ անսպասելի է ու տարօրինակ։

— Ախր դու անմեղ ես։ Չպիտի հաշտվես։ Դու պիտի հաղթես նրանց։ Նրանք ի՞նչ են որ...— հպարտ ինձ նայելով ու նրանց ուղղված արհամարհանքով շշնջում է Նանարը։

— Իսկ դու որտեղի՞ց հնարեցիր, թե հաշտվելու եմ,— բարկացա ես։

— Կասեմ, մի՛ նեղանա։ Դու նրանց մոտից ո՛չ թե զայրացած, այլ թուլացած դուրս եկար։

— Դե վե՛րջ տուր,— ջղայնացած գոռում եմ ես, սրտնեղած, որ նա այդքան ճիշտ է,— ուրեմն ե՞ս չեմ հասկանում։ Դու դեռ կտեսնե՜ս։

Ինչո՞ւ եմ գոռում, Ինչո՞ւ։ Ես աշխատում եմ խաղաղվել, հասկանալ ու հասկացնել նրան։ Հասկացնել, որ, այո՛, ես ափսոսում եմ, որ այդպես ստացվեց։ Ես չէի ուզում, որ կռիվ լինի, որովհետև տանել չեմ կարողանում կռիվները։ Հետո՛ ինչ, գիտեմ, որ կհաղթեմ, բայց ախր ինչո՞ւ, ինչո՞ւ, ինչո՞ւ պետք է կռվեմ և ինչո՞ւ պետք է հաղթեմ։ Ախր նրանք անմաքուր, անազնիվ կռիվ են սկսել իմ դեմ, և ես կամա թե ակամա ինքս էլ պետք է ապականվեմ։ Որովհետև կռվող կողմերից մեկն եմ։ Իսկ ոչ մեկը ոչ մի կռվից դեռ մաքուր դուրս չի եկել։ Ոչ մի հաղթող։

— Դու պիտի հաղթես,— Նանարի շրթունքները դողում են, ու ես վախենում եմ, որ հիմա լաց կլինի։

— Դե կհաղթե՛մ, նրանց հերն էլ անիծած,— ծիծաղում եմ ես,— ելք չունեմ, պիտի հաղթեմ, Նանար ջան։

Ես նստում եմ նրա կողքին ու մի տեսակ թեթևացած գրկում եմ նրան։ Նանարը ետ չի հրում, չէ՛, ընդհակառակը, գլուխը խոնարհում է իմ կրծքին ու ես զգում եմ, որ ձեռքերիս վրայով դանդաղ գլորվում են նրա տաք արցունքները։ Ուզում եմ մի բան ասել, մեղմ, սփոփիչ մի բան, և հանկարծ մտածում եմ, որ նա միայն ինձ համար չի ցավում, չէ՛։ Որ նա, ով գիտե, թերևս հիշեց իր...

— Նանա՛ր,— հարցնում եմ ես,— ո՞վ է եղել քո հայրը։

Նանարը արագ, շեշտակի նայում է ինձ ու շփոթվում է անասելի։

— Վարսավիր,— կմկմում է նա,— ես... ասել եմ քեզ։

— Այդ գիտեմ։ Իսկ որտե՞ղ է հիմա։ Որևէ լուր ունե՞ք։

Նանարը ցնցված, գունատված ինձ է նայում իր չքնաղ, վախեցած աչքերով։ Հետո կարծես հասկանում է ամեն ինչ։

—Նրա՞նք ասացին։

Ես գլխով եմ անում։

— Ուրեմն, կենդանի՞ է,— ճչում է նա։

— Չգիտեմ, Նանար ջան։ Միայն ասացին, որ Սիբիր են տարել։

Բոլոր լույսերը մարում են Նանարի աչքերում։ Խոնարհում է գլուխը։

— Տարել են, երբ վեց տարեկան եմ եղել։ Չգիտեմ ինչի համար,— շշնջում է նա։— Ու էլ չեմ տեսել։ Չեմ լսել։ Պատերազմից հետո միայն մի աղքատ եկավ մեր տուն։ Ասաց, որ գերի է եղել և աքսորել են Սիբիր, ասաց, որ այնտեղ տեսել է հայրիկին։ Հանքում է աշխատում, ասաց որ շատ է ուզում նամակ գրել, բայց չեն թողնում։ Հետո հաց խնդրեց։ Մայրս տվեց այն ողջ ուտելիքը, ինչ կար մեր տանը, ու նա գնաց։ Եվ էլ ոչ մի լուր մինչև հիմա, ո՞վ գիտե, գուցե հացի համար էր ասել։

— Ի՞նչ իմանաս,— ասացի ես,— գուցե և հացի համար չի ասել։ Այնպիսի բաներ են լինում աշխարհում։ Ի՞նչ իմանաս։

— Չգիտեմ,— հառաչում է Նանարը։

— Բա ինչո՞ւ այդ բոլորը ինձ չէիր ասում,— Նանա՛ր։

— Վախենում էի... Վախենում էի, որ ինձ չսիրես։

— Հիմա՛ր,— ծիծաղեցի ես,— անհարազատի աղջիկ։

Հետո մենք երկար ժամանակ քրքջում էինք, և ես ձեռքով սրբում էի Նանարի արցունքները։

Իսկ երբ այգին մուգ֊մուգ ստվերներով լցվեց, և շշուկներ ու զսպված ծիծաղներ հնչեցին աներևույթ նստարաններից, ես բարձրացա տեղից, թափ տվեցի շորերս ու ոտքերիս փոշին։

— Գնանք, Նանա՛ր։

— Ո՞ւր,— ակամա հարցրեց Նանարը։

— Տուն, ո՞ւր,— ծիծաղեցի ես,— սովորել ես թափառական կյանքին։ Գնանք, հիմա մեր տունը մարդկանցով լցվել է, հիմա մեր փնթփնթան հարևանուհին եռանդուն թագավորում է խոհանոցում, հիմա քո վանեցի մայրն ու իմ շամշադինեցի մայրը ամենազարմանալի ու անհասկանալի մի զրույց են սկսել, հիմա հայրս նոր ունկնդիրներ գտած ոգևորությամբ պատմում է իր ջահել օրերը, հիմա Բաբկենը պատշգամբում վառում է մանղալը, ու հայհոյում է ինձ, հիմա Սեդան ռետինե խողովակով գինի է քաշում փայտե տակառից ու ամեն նոր լցվող շշի հետ հարբում ու ծիծաղում է։ Եկ գնանք, Նանա՛ր։ Եվ ո՛չ մի տխրություն, ո՛չ մի խոսք, ո՛չ մի բյուրո և ո՛չ մի վրեժ։ Անչար լինենք այսօր, Նանա՜ր։

Ես բռնում եմ նրա թևը, ու մենք վազում ենք դեպի ելքի դուռը։ Բայց ճանապարհին հանկարծ կանգ եմ առնում։— Մի րոպե,— ասում եմ,— մի բան մոռացա գրել նստարանին ընկած թղթին։

Իսկ երբ վերադառնում եմ հևասպառ, Նանարը ժպտալով հարցնում է.

— Ի՞նչ գրեցիր, Ա՛րտ։

— Մեր կտակը գրեցի. «Մնաք բարով, մենք տուն ենք գնում, վերջապես ամուսնացանք։ Նստարանը թողնում ենք ձեզ։ Բարո՛վ վայելեք։ Բախտավոր եղեք, շրջմոլիկներ»։

ԽՈՐՏԱԿՎԱԾ ԴՐՈՇԸ

Առավոտյան խառը զգացումով արթնացա։ Երազումս հանպատրաստից ինչ֊որ երկար ու տխուր մի բանաստեղծություն էի արտասանում, որն իբր ես էի գրել։ Արտասանում էի ու հետն էլ զարմանում, թե ինչպես եմ կարողանում այդքան երաժշտական ու լավ հանգեր գտնել։ Ձայնս հնչում էր բարձր, և ես լսում էի նրա խուլ ու խորհրդավոր արձագանքը։ Ես կանգնած էի բեմում, լույսերով ողողված, իսկ դահլիճում մթություն էր։ Ովքե՞ր են այնտեղ, մտածում էի տարակուսանքով, և ես ի՞նչ եմ արտասանում։ Բառեր էի լսում, բայց չէի կարողանում հասկանալ դրանց իմաստը, թեև վստահ էի, որ տխուր ու գեղեցիկ բառեր էին դրանք։ Հետ դահլիճը թեթևակի լուսավորվեց, և ես զարմանքով նկատեցի, որ այնտեղ բոլորը ծանոթ մարդիկ են։ Ահա հայրս, մայրս, Նանարը Մանուկը, Նվարդը, Պետրոս հայրիկը, մշեցի մամիկը, Բելա Գրիգորևնան, հետո մորուքով մի մարդ։ Շատ ծանոթ է դեմքը, բայց ո՞վ է։ Հա, «Ինտուրիստ»֊ի փիլիսոփա֊բարապանն է։ Ահա և մեր բրիգադիր Գասպարը, Մարկոսը, Ազատը։ Տես է, մեր կուրսեցիներն էլ են հավաքվել։ Իսկ նրանք ովքե՞ր են, անկյունում, մթության մեջ։ Սպասի՛ր, նրա՞նք ինչ գործ ունեն այստեղ։ Մտքովս չէր անցնի։ Բադամյանն է։ Սարգսյանը, Պարթևը, բյուրոյի անդամները։ Միայն Մեսրոպը չկա։ Ախ, հա՜, Մեսրոպն ինձ ասել էր, որ չի կարող գալ, գործարանում ինչ֊որ նոր բաժանմունք են բացելու։ Ես ցածրացնում եմ ձայնս, շշուկի եմ հասցնում և լսում եմ, թե ինչպես է այդ շշուկը որոտում դահլիճում։ Բառերը հոսում հա հոսում էին իմ շուրթերից, թախծո՜տ, հառաչանքի նման բառեր։ Ես դարձյալ չեմ կարողանում ըմբռնել, թե ինչեր եմ ասում, բայց հանկարծ նկատում եմ, որ դահլիճում նստածները լաց են լինում՝ հայրս, մայրս, Բաբկենը։ Իսկ հետաքրքիր է, ինչպե՞ս են ընդունում ՆՐԱՆՔ։ Ես թաքուն նայում եմ ՆՐԱՆՑ կողմը և զարմանքով տեսնում, որ ՆՐԱՆՔ էլ են լաց լինում՝ Բադամյանը, Սարգսյանը, Պարթևը, մյուսները։ Նրանք գունատ են և արցունքները գլորվում են նրանց մազակալած դեմքերով։ Ուրեմն համենայնդեպս, նրանք էլ մարդ են,— թեթևացած մտածում եմ ես,— այնուամենայնիվ մա՜րդ են։ Ես ավելի ողբերգական շեշտեր եմ դնում իմ արտասանության մեջ ու արդեն մի փոքր չարախնդությամբ ավելացնում մտքումս. «Հիմա զղջում էք, չէ՞, որ ստորաբար քննեցիք հարցս, կարծում էիք կկորչեմ, կանհետանամ։ Հիմա տեսնում եք, չէ՞, թե ով եմ ես։ Ես արտասանում եմ, և դուք լաց եք լինում, դուք մարդ եք դառնում։ Առաջ ես էի լաց լինում, հիմա դուք եք լաց լինում»։ Բայց այս ի՞նչ է, Նանարը կարծես ինչ֊որ բան է ուզում ասել ինձ, աչքով է անում թաքուն։ Առաջին անգամ է, որ նա աչքով է անում։ Իբր, հոգեկան խռովքի պահին, ես կռանում եմ բեմի վրա և շարունակելով արտասանել՝ լսում եմ, թե ինչպես է Նանարը շշուկով զգուշացնում ինձ. «Չհավատա՜ս նրանց։ Արտակ, չհավատաս»։ Ես բարձրացնում եմ գլուխս և ինքս էլ աչքով անում Նանարին, իբր՝ հասկացա քեզ, Նանա՜ր։ Նանարը գոհ ժպտում է և կրկին ասում շշուկով. «Դե, ես գնացի թատրոն»։ Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ, ուզում եմ հարցնել ես բանաստեղծությամբ, որպեսզի հանդիսականները չկռահեն, բայց հենց նույն պահին մութի միջից հնչում է մեր կուրսի ավագ Շավարշ Միքայելյանի ձայնը.

— Ինչպե՞ս եք թույլ տալիս, որ բեմից հնչեն ժողովրդի թշնամու գործերը։

«Գործերը, գործերը, գործերը»,— արձագանքում են դահլիճի պատերը, և ես քմծիծաղով մտածում եմ, որ այդ բթամիտին թվում է, թե ես Չարենց եմ արտասանում։ Ես նայում եմ դահլիճին ու տեսնում, որ այս անգամ բոլորը հեկեկում են, հեկեկում են բարձրաձայն ու սրտամորմոք, և ինչ որ անորոշ ահավորություն ու սպասում կա նրանց աղեկտուր ու սրտամաշ ողբի մեջ...

Բացում եմ աչքերս ու շնչում թեթևացած։ Ա՜յ քեզ երազ։ Բայց ի՞նչ էի արտասանում, այնուամենայնիվ, ախր շատ լավ էր ստացվում։ Ա՜յ քեզ երազ։ Մի ոստյունով ցած եմ իջնում, ետ եմ տանում մեր մահճակալը սենյակից անջատող սպիտակ վարագույրը ու հայտնվում սեղանին նախաճաշ տեղավորող մորս առջև։

— Վախեցա,— ասում է մայրս,— ոնց որ երեխա լինես։

— Իսկ դու ինչո՞ւ էիր լաց լինում։

— Ե՞րբ,— հարցնում է մայրս, ու ես տխուր մտածում եմ, որ մայրս չառարկեց, չասաց, որ լաց չի եղել, այլ միայն հարցնում է՝ ե՞րբ։

— Երազիս մեջ,— ասում եմ ես։

— Դա լավ է,— ասում է մայրս,— երազի լացն ուրախություն է։

— Ուրեմն այսօր ահագին մարդ պետք է ուրախանա։ Իսկ Նանարն ո՞ւր է։

Գնաց աշխատանքի։

— Ըհը՛։ Իսկ դու ասում էիր ամուսնացի՛ր, հա ամուսնացիր։ Օգուտդ ինչ, ա՜յ մեր, երևի նրա համար էլ էիր նախաճաշ պատրաստել։

— Մենակ թեյ խմեց,— ժպտում է մայրս։— Հետո էս թուղթը գրեց, որ քեզ տամ։

Երազի մի մասը կատարվեց տեղնուտեղը։ Նանարը դահլիճից շշուկով ասած հենց նույն խոսքերն էր գրել փոքրիկ թղթի վրա. «Դե, ես գնացի թատրոն, փորձ ունեմ։ Հիշիր երեկվա մեր զրույցը։ Խնդրում եմ ամուր լինես։ Սպասում եմ քեզ և լավ լուրերի։ Նանար»։

Լա՜վ լուրերի... Ես որտեղի՞ց քեզ համար լավ լուրեր բերեմ, ա՜յ Նանար։ Ես միայն մի հույս ունեմ, մի հատիկ հույս, և իմ այդ հույսը խմբագիրն է։ Ինչպե՞ս կընդունի նա ինձ, պաշտպան կկանգնի՞ արդյոք։ Ի՞նչ իմանամ։ Առաջ այլ էր։ Հիմա ես ոչ մի բանի հաստատ պատասխանել չեմ կարող։ Երեկ ուրիշ էր, Նանար։

Արագորեն հագնվելով, հացի խանութ եմ մտնում և կոպեկանոցը կամացուկ գլորում եմ պատից կախված հեռախոսի անցքից։ Հիմա կլսվի քարտուղարուհու ձայնը և... Շատ եմ զանգել հեռախոսով, բայց ոչ մի անգամ սիրտս այսպես չի տրոփել, այսպես չի եղել երբեք։

— Հաա՜...

Խմբագրի ձայն է։ Քիչ է մնում անակնկալից անջատեմ հեռախոսը։ Չեմ կարողանում խոսել։

— Հաա՜,— մի քիչ բարձրացնում է ձայնը։

— Ընկեր Սարյան, Արտակն է, Լևոնյանը...

— Ի՞նչ կա, ի՞նչ կա, Լևոնյան...

Անխիղճը շատ չոր է խոսում, ախր։

— Ուզում էի ձեզ մոտ գալ։

— Դե, ուրեմն արի՛, եթե ուզում ես։ Ասենք արի՛, արի՛, բաներ ունեմ քեզ ասելու։ Լավ բաներ են...

Տե՜ր աստված, մի՞թե աշխարհում լավ բաներ էլ կան։

— Շնորհակալություն, ընկեր Սարյան, հենց հիմա կգամ։

— Հիմա չէ, հիմա չէ, մեկ֊երկու ժամից հետո Արտ։

— Շատ լավ, շնորհակալություն, ընկեր Սարյան։

— Հաա՜...

Հեռախոսի այն ծայրում չխկոց է լսվում, և ես կամացուկ իր տեղն եմ դնում լծակը։ Տեսնես ի՞նչ լավ բաների մասին է խոսքը։ Ի՞նչ կարող է լինել։ Մի բան պարզ է, որ նա դեռ չգիտի աշխատանքից ինձ հեռացնելու մասին։ Այդ իմանալուց հետո լավ բաները լավ էլ կմնա՞ն արդյոք։ Ի՞նչ իմանամ։

Կրկին վեր բարձրանալով, պատշգամբի պատի մեխից ցած եմ իջեցնում հեծանիվս, մեքենաբար յուղում եմ առանցքակալներն ու մաքրում փոշին, փորձում եմ ճաղերի ամրությունը ու նոր միայն հիշում, որ հեծանիվն ինձ այլևս պետք չի։ Չէ՞ որ ինձ զրկեցին նաև սպարտակիադային մասնակցելու իրավունքից։ Մի պահ պատկերացնում եմ մարզադաշտը, իրար խառնված մարզիչներին, իմ հեծանվորդ ընկերներին, որ հիմա երևի՝ հագնում են իրենց վառ կարմիր բաճկոնները, ու սիրտս նորից կծկվում է ցավից։ Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ ախր։ Ենթադրենք՝ ես իսկապես տապալել եմ աշխատանքները և ինձ ճիշտ են հեռացրել շրջկոմից։ Բայց դա ի՞նչ կապ ունի սպորտի հետ, ի՞նչ կապ ունի սպարտակիադայի հետ։ Ուրեմն, եթե ես չես կարող շրջկոմում բաժնի վարիչ լինել, հեծանիվ է՞լ իրավունք չունես վարելու։ Չէ, այստեղ շատ կոպիտ սխալ կա և սպարտակիադայի մեր ղեկավարներն անպայման թույլ չեն տա մեկուսացնել ինձ։ Նրանք հո ինձ լավ են ճանաչում։ Չորս տարի է, ինչ հանրապետության հավաքական թիմի անդամ եմ, հանրապետության ուսանողների չեմպիոնը, ինձ են վստահել տանելու մեր պատվիրակության առաջին դրոշը, ընդամենը մի քանի օր է մնացել, որ մեկնենք Մոսկվա, ինչպե՞ս կարող են այսպիսի մի ժամանակ վերցնել ու հենց այնպես ինձ դեն նետել շքերթից։ Ի՞նչ պիտի պատճառաբանեն։ Չէ՛, անհնար է դա։

Նստելատեղից բռնած, հեծանիվը զգուշորեն իջեցնում եմ սանդուղքով, Տիգրան աղբարի հողաշեն տան մոտ ցատկում եմ վրան ու սլանում դեպի մարզադաշտ։ Գարնանային տաք քամին խփում է դեմքիս, և ես ինձ դժբախտ չեմ զգում այլևս։ Իմ կողքով արագ֊արագ քայլում են մեր տղաները, անցնում են հեծանվորդները, գոռում են բարձրաձայն.

— Ուշանում ենք, շտապիր, Արտա՛կ։

— Այսօր լրիվ համազգեստով ենք փորձելու, գիտես, չէ՞,

— Հենց նոր բերեցին կոստյումները։

Մուտքի մոտ իջնում ենք հեծանիվներից ու նստատեղերից բռնած, արագ հրելով, քայլում ենք դեպի մեր հանդերձարանը՝ հեծանիվների համերաշխ, մեղմ բզզոցի տակ։ Մեր մարզիչ Ռուբեն Ավշարովը, ինչպես միշտ հուզված ու խառնված իրար, հեռվից սպառնագին մատ է թափ տալիս մեզ վրա։

— Շուտ, շուտ, դուք հեծանվորդներ չեք, այլ պարուհիներ։ Տեր աստված, և ես սրանց հետ պետք է Մոսկվա գնամ։ Չե՛մ գնա, վաղն իսկ կպահանջեմ, որ ինձ ազատեն ձեզնից։ Երբե՛ք։ դե, ի՞նչ եք կանգնել ու չռել աչքներդ, հագնվեք, արագ, հինգ րոպե ձեզ ժամանակ, ով ուշացավ, թող չքվի աչքիցս։ Ա՜յ քեզ դժբախտություն։

Նրա հայհոյանքները մեզ համար ոնց որ ծանոթ ու հարազատ երաժշտություն լինեն։ Այդ փնթփնթան ծերուկը մեր կուռքն ու աստվածն է։ Նիհար, ջլուտ ու բարձրահասակ, նա քայլում է թեքված ու ձեռքերը լայն֊լայն նետելով, և մենք պատրաստ ենք քայլել նրա ետևից մինչև աշխարհի ծայրը։ Երեխայի նման անկեղծ է, հոր նման հոգատար և կյանքը կտա քեզ համար, եթե միայն դու սիրես հեծանիվը, եթե ընդունես, որ հեծանիվից լավ բան չկա աշխարհում և վերևից նայես սպորտի մնացած բոլոր ձևերին։ Իսկ եթե հանկարծ քեզ հաջողվի բարելավել որևէ ռեկորդ, ապա նոր միայն կզգաս, թե ինչպես կարող է ոգևորվել Ռուբեն Ավշարովը։

— Արծի՛վ, արծի՛վ,— գոռգոռում է նա՝ քեզ հեծանիվից գրկած իջեցնելով,— դու գիտե՞ս թե ինչ արեցիր։ Չգիտե՛ս։ Իսկ ես գիտեմ։ Մենք քեզ հետ քո մրցակիցներին հավի ճտերի նման կուտենք, հավատա Ռուբեն Ավշարովին։ Ո՞վ։ Սյո՞մուշկինը։ Սյոմուշկինը տասը մետր քեզանից ետ կմնա։ Ինչ ես ասում, դե, հագիր, հագիր, կմրսե՛ս,— նա իր բրդե բաճկոնը գցում է քո ուսերին,— հագի՛ր, ասում եմ, շուն֊շան որդի, արծիվ֊արծվի ճուտ։

Իսկ եթե վազքուղուց իջել ես ցածր արդյունքով, նոր կզգաս, թե ինչպես կարող է տխուր գոռգոռալ Ռուբեն Ավշարովը։

— Այդ ո՞նց էիր գնում, շուն֊շան որդի, ոնց որ ծովացուլը մանկական սայլակի մեջ։ Գնա, գնա ըմբիշ դարձիր, ի՞նչ գործ ունես հեծանիվի հետ։ Ոնց որ ալրի պարկը ավանակի վրա։ Ֆուտբոլիստ... Գոնե հեծանիվից ամաչիր, տես ի՛նչ հեծանիվ է, մուրազ է, թեթև, ճկուն, ժամացույցի պես է աշխատում։ Շախմատիստ։ Է՜հ, թե մեր ժամանակ այսպիսի հեծանիվ լիներ, հեծանիվ հո չէր, շոգեքարշ էինք քշում, շուն֊շան որդի թենիսիստներ...

Նրանից ոչ ոք չի նեղանում, ինչպես հորից չի կարելի նեղանալ։ Նա՛ է բոլորին հեծանվորդ դարձրել, նա է ամենուրեք պաշտպանում հեծանվորդի շահերը, առաջին օգնության հասնում, երբ ընկել ես, ոգևորում իր հմայիչ հայհոյանքներով, երբ հուսահատ ուզում ես դուրս գալ մրցությունից։ Հետո բոլորը գիտեն, թե ինչ հեծանվորդ է եղել նա իր ժամանակին։ Հյուսիսային Կովկասի ու Անդրկովկասի չեմպիոն, մի շարք ռեկորդների հեղինակ։ Անդրկովկասի փոխարքա Վորոնցով֊Դաշկովն ինքն է իր ազնվազարմ ձեռքով նրա կրծքին փակցրել երկաթե ինչ֊որ խաչ։ Դա մի հին, խունացած նկարից է երևում։ Ռուբեն Ավշարովը կանգնած է՝ մի ձեռքով բռնած իրոք շոգեքարշի պես անճոռնի ու ծանր հեծանիվը, իսկ մյուսով թափահարում է փոխարքայի ճերմակ ձեռքը։

Իրար հրելով՝ հանդերձարան ենք նետվում ու ստանում մեր նոր, շքեղ հագուստները՝ բրդյա վառ կարմիր բաճկոններն ու մուգ֊կապույտ տաբատները, փոքրիկ, ճերմակ գլխարկներն ու սև, հեծանվային կոշիկները։ Իսկ էլի մի քանի րոպե անց, երբ հեծանիվներին ամրացված մետաքսե բարձր դրոշները թեթևակի դողդողում էին քամուց, մարզադաշտ ենք մտնում.

— Շար֊վի՜ր...

Ես ամենից շատ սիրում եմ հանդիսավոր արարողություններին նախորդող իրարանցումն ու խուճապը։ Դրանք շատ ավելի անկեղծ ու հուզիչ են լինում, քան բուն հանդիսավոր արարողությունները, երբ ամեն ինչ ծրագրված ու հաշվված է վայրկյանների ճշտությամբ, և դու փաստորեն մեքենայաբար ես կատարում քո պարտականությունները։ Իսկ հիմա ամեն ինչ խառնվել է իրար, հրահանգիչները բղավելով այս ու այն կողմ են վազում, դեպի իրենց շարքերն են սլանում ուշացած մարզիկները, մի տեղից մյուս տեղն են գլորվում մարմնամարզական սարքերը, նվագախմբի անդամները մի վերջին անգամ փորձում են իրենց գործիքները՝ խառնաշփոթ ու աններդաշնակ ձայներ արձակելով։ Եվ ամեն ինչ շողում ու փայլում է, աղմկում ու հուհրում է պայծառ, շլացուցիչ գույներով։

— Շար֊վի՜ր...

Հետզհետե մարում է աղմուկը, վերջին աղաղակները հալվում են օդում և զարմանալի մի լռություն է իջնում մարզադաշտին։ Մեր գլխավերևում թեթև քամուց մեղմորեն ծածանվում են մետաքսե դրոշները։

— Զգաաա՜ստ։

Մեր ձգված շարքերի առջևով վազելով անցնում է շքերթի հրամանատարը, մոտենում է չգիտես որտեղից հայտնված գեր, սպիտակ կոստյումով մի մարդու և գոռում է ողջ ձայնով, ասես դիմացինը խուլ լինի։

— Ֆիզկուլտ կոմիտեի ընկեր նախագահ, համամիութենական սպորտային շքերթի հայ մասնակիցները պատրաստ են գլխավոր փորձին։ Թույլ տվեք սկսել։

Բայց ֆիզկուլտ կոմիտեի նախագահը կարծես իրոք չի լսում նրան, որովհետև ձեռքով մոտ է կանչում և ինչ֊որ բան ասում համարյա ականջին թեքված։ Շքերթի հրամանատարը ետ՝ մեզ է նայում, ու թեև մենք երկու հարյուր հիսուն հոգի ենք, բայց տագնապով, տհաճ ցավում է միայն իմ սիրտը։ Նրանք հազար ու մի բան կարող էին խոսել, քի՞չ բան ուներ ասելու ֆիզկուլտ կոմիտեի նախագահը շքերթի հրամանատարին, բայց ես կարող էի երդվել, որ նրանք միայն ու միայն իմ մասին են խոսում։ Իսկ երբ շքերթի հրամանատարը կտրուկ շրջվեց և քայլեց դեպի մեզ, ես արդեն լրիվ համոզված էի դրանում և ճակատագրից միայն մի բան էի խնդրում, որ նա բարձրաձայն չասի իր ասելիքը։ Բայց շքերթի հրամանատարը շատ պարտաճանաչ ու նախանձախնդիր աշխատող էր երևի, որովհետև դեռ տեղ չհասած ձեռքի բարձրախոսը շուրթերին տարավ ու ազդարարեց մարզադաշտով մեկ.

— Հեծանվորդ Արտակ Լևոնյան, շրջկոմի բյուրոյի որոշմամբ...

— Լա՜վ, լա՜վ,— բղավեցի ես՝ հեծանիվս իր դրոշով դուրս բերելով շարքից ու շտապելով դեպի նա։

Ես պատրաստ էի անմիջապես թողնել մարզադաշտը, շքերթը, Երևանը, աշխարհը, միայն թե նա չհայտարարեր բարձրաձայն, միայն թե ընկերներս չիմանային իմ դժբախտությունը։ Ես ամաչում էի նրանցից։ Ես չէի կարող երկու հարյուր հիսուն հոգու բացատրել իրողությունը։ Երկու հարյուր հիսուն հոգուց քանի՞սը կհավատային ինձ։ Ի՞նչ անեմ, ի՞նչ անեմ...

— Լա՜վ, լա՜վ գնում եմ,— բղավեցի ես խելագարի պես առաջ նետվելով, աշխատելով շեղել նրա ուշադրությունը, խանգարել նրան։ Բայց նա շատ պարտաճանաչ ու նախանձախնդիր աշխատող էր երևի...

— Շրջկոմի բյուրոյի որոշմամբ դուք հեռացված եք շքերթից։ Հանձնեք ձեր հագուստներն ու հեծանիվը։ Ընկե՛ր Ավշարով, ստացեք գույքը։ Եվ ճաշի մնացած կտրոնները,— բղավեց նա հանկարծ։

Ես կանգ առա նրանից ընդամենը երկու քայլ հեռու՝ անկարող շարժվել, ստորացած ու խորտակված։ Ես կարող էի այդ րոպեին սպանել նրան, եթե ձեռքիս որևէ զենք լիներ։ Բայց ես զենք չունեի։ Իմ ձեռքին միայն հեծանիվ կար, որի վերևում բարձր֊բարձր փողփողում էր մետաքսե դրոշը, և ես ողջ ուժով հեծանիվս նետեցի դեպի նա։ Հեծանիվս գնաց ուղիղ, հետո շրջվեց միանգամից, ու մետաքսե դրոշն ընկավ շքերթի հրամանատարի վրա։

— Ա՛ռ, ա՛ռ,— շշնջացի ես ատելությունից խելագարված։

Շքերթի հրամանատարը մի պահ ցնցված ու ապշած ինձ էր նայում՝ չհասկանալով կատարվածը, անմեղ մարդու տարակուսանքով, և պայթեց միայն այն ժամանակ, երբ տեսավ ընկած դրոշը։

— Դրոշը,— ճչաց նա,— անմիջապես վերցրո՛ւ դրոշը։ Գե՛րբը, գե՛րբը տեսնո՞ւմ ես։ Ինչպե՞ս ես գերբը գցում։ Գիտե՞ս, թե դրա համար քեզ ինչ կանեն։ Վերցրո՛ւ դրոշն, ասում եմ։

Եվ հանկարծ ես տեսա Ռուբեն Ավշարովին։ Նա կանգնել էր շքերթի հրամանատարի մոտ՝ բարձրահասակ ու կռացած և արագ֊արագ թափահարում էր երկար ձեռքերը։

— Ինչո՞ւ ես կռվում, սպասի՛ր,— հևում էր նա,— ես կվերցնեմ։ Ընկած փալասը տեսնում եք, մարդուն չե՞ք տեսնում։ Դու ինձ վրա մատ մի՛ թափ տուր, ես Ավշարովն եմ և մատներ շատ եմ տեսել։ Գլուխների՜ քիչ եմ հանդիպում։ Ա՛ռ քո դրոշը։ Իսկ հեծանիվը ինչո՞ւ եք վերցնում, գիտե՞ք, թե նա ինչ հեծանվորդ է։ Հեծանիվը ե՛ս եմ տվել։ Ես՝ Ռուբեն Ավշարովս։ Իսկ եթե ձեզ հեծանվորդներ պետք չեն, մենք բոլորս էլ կգնանք։ Հա՛, հա՛...— նա ձեռքը թափահարեց բարկացած, և բոլոր հեծանվորդները անմիջապես դրոշներով շրջապատեցին մեզ։

— Ձյա՜ձ Ռուբեն, ձյա՜ձ Ռուբեն,— խնդրեցի ես, պետք չէ, ես կգնամ։

— Ձայնդ կտրիր, շուն շան որդի,— իմ կողմը շրջվեց զայրացած ծերուկը,— դու ի՞նչ իրավունքով ես հեծանիվը գետնին գցում, հը՞...

Եվ ինչպես միշտ, նրա գոռգոռոցը միանգամից հանգստացրեց ինձ։ Ես կանաչի վրայից բարձրացրի հեծանիվը և քայլեցի դեպի ելքի դուռը, առանց դրոշի, խոնարհված գլխով, դատարկված հոգով, զարմացած, որ այսքանից հետո դեռ կարող եմ ապրել ու քայլել և լսել, թե ինչպես են բղավում այնտեղ շքերթի հրամանատարն ու մեր մարզիչը, հին֊հին օրերի չեմպիոն, Վորոնցով֊Դաշկովի ճերմակ թաթը մի ժամանակ բռնած ծեր հեծանվորդ Ռուբեն Ավշարով։

Հանդերձարանում շտապելով, քաշքշելով հանեցի ու դեն նետեցի վառ կարմիր բաճկոնս ու կարճ մուգ կապույտ տաբատս, փոքրիկ, սպիտակ գլխարկս ու հեծանվային սև կոշիկներս։ Հագա իմ հին շորերը, հեծանիվս զգուշությամբ պատին հենեցի, փայլուն ղեկի վրայից թևքով սրբեցի փոշու բարակ շերտն ու դուրս եկա մարզադաշտից դանդաղ, հոգնած քայլերով, հրաժեշտ տալով էլի ինչ֊որ թանկագին բաների՝ իմ փախչող, հեռացող ջահելությունից։

ՊԵՏՔ Է ԱՐԴԱՐԱՆԱԼ

Զարմանալի բան է կյանքը։ Ընդամենը մի օր առաջ ես քայլում էի այս փողոցով հաղթողի պես ու տիրոջ ինքնավստահությամբ, բարևում էի դիմացից եկող ծանոթներիս, մյուս մայթով անցնողներին ձեռքով էի անում հեռվից, կանգնում, զրուցում էի հետները և ուրախ շարունակում էի ճամփաս՝ մտքումս երգելով ու հիացած նայելով շուրջս։ Ամեն ինչ ինձ համար հետաքրքիր էր, զարմանալի ու սիրելի։ Ինձ հանդիպած բոլոր մարդիկ ուրախ ու երջանիկ մարդիկ էին, իմ հարազատները։ Իմն էին պարտեզներն ու բարդիները, կավե ցանկապատերն ու նոր բարձրացող շենքերը, ապշեցուցիչ կապույտ երկնքում ճախրող աղավնիները, անշարժ, դողացող արտույտներն ու սրաթռիչ ծիծեռնակները։

Ընդամենը մի օր է անցել, և ես երկչոտ ու ամաչկոտ քայլերով եմ անցնում այս փողոցով, այս փողոցից վտարվածի պես։ Անցնում եմ արագ֊արագ, գլխահակ ու աշխատում եմ չնայել անցորդներին։ Ինձ թվում է, նրանք բոլորն էլ գիտեն ինչ է պատահել և հիմա խուսափում են ինձնից։ Այն տղան, օրինակ, միշտ հեռվից բարևում էր ինձ՝ ժպտալով ու թափահարելով ձեռքը, իսկ այսօր չնայեց էլ իմ կողմը։ Այսօր ինձ ոչ ոք չի բարևում։ Ո՞վ գիտե, գուցե նրանց հետ էլ ինչ֊որ բան է պատահել։

— Բարև, Արտա՜կ։

Մեր տան կողքի կաթի գործարանում է աշխատում, համարյա ամեն օր հանդիպում ենք։

— Բարև,— ասում ես, արագացնելով քայլերս։

— Ո՞նց ես,— հարցնում է նա։ Նա ամեն օր տալիս է նույն հարցը, բայց հիմա այդ հարցը բոլորովին ուրիշ տեսակ է հնչում։

— Ոչի՛նչ,— ժպիտով ասում եմ ես։

— Հո որևէ բան չի՞ պատահել, մի տեսակ ես երևում։

— Չէ, ի՞նչ պիտի պատահի,— աշխատում եմ ծիծաղել և զգում եմ, որ շատ զզվելի, շատ կեղծ է ստացվում ծիծաղս։

— Դե, լավ է,— ասում է նա մտահոգ,— ցտեսություն։

— Ցտեսություն։

Հավանաբար որևէ բան լսել էր, բայց ուզում էր ինձնից իմանալ, թե չէ՝ ինչո՞ւ պետք տար այդ հարցը։ Կամ գուցե դեմքս շատ է տրտում։ Չէ՜, միշտ էլ այսպես եմ։ Պարզապես շորերս են հին, շորերս, մի կարգին շոր չունեմ, դրանից էլ տրամադրությունս ընկած է։ Նրանք էլ երևի շորերիս են նայում ու արդեն ես ուրիշ տեսակ եմ թվում նրանց աչքին։ Ի՜նչ շորեր են սրանք՝ գունաթափ, հասարակ, կոճակների մոտ մաշված, իսկ կոշիկներիս մասին ավելորդ է նույնիսկ ասելը... Դեռ լավ է, որ ամառ է գալիս, ամռանը հեշտ է, մի վերնաշապիկ ես հագնում ու վերջ։

Եվ հանկարծ մի ինչ֊որ զայրույթ է իջնում վրաս։ Դե, ի՞նչ անեմ։ Շոր չունեմ, հետո՞ ինչ։ Ինչո՞ւ պիտի ամաչեմ, հո չե՞մ գողանալու։ Ինչ ունեմ՝ սա է։ Ունեմ՝ չե՞մ հագնում։ Սա ինչ֊որ շատ ծանոթ արտահայտություն է թվում։ Որտե՞ղ եմ կարդացել։ Չէ՛, գրքում չէր։ Իրական դեպք է եղել։ Մեր գյուղում է եղել իրական այդ դեպքը, թե մի ուրիշ գյուղում՝ չգիտեմ, բայց իրական է այդ դեպքը։ Մեկն ուզեցել է շա՜տ վիրավորել, շա՜տ նվաստացնել մյուսին և մի օր շատերի մոտ գոռգոռալով, նետել է նրա երեսին.

— Յանի դու էն մարդը չե՞ս, որ քո հերը սովից մեռա՜վ...

Հավաքվածները լռում են, որովհետև դա շատ ծանր վիրավորանք էր։ Երկար լռում է նաև վիրավորանք ստացող գյուղացին։ Նա ուզում է առարկել, ուզում է արդարանալ, ուզում է պաշտպանել իր հոր պատիվը։ Բայց ի՞նչ ասի, չէ՞ որ դա ճշմարտություն է, չէ՞ որ հայրն իսկապես քաղցից է մեռել ծանր, սովի տարիներին։ Ու գյուղացին ասում է խեղճ֊խեղճ, խորտակված, բայց խորտակվողի անորսալի արժանապատվությամբ.

— Յանի կար, կերավ ո՞չ...

Ուրեմն՝ չկա՛ր։ Չուներ։

Ես էլ չունեմ և ունեցողների հերն էլ անիծած։ Դրա համար մարդ չպետք է ամաչի։ Ես էլ եմ աշխատում, (աշխատում էի,— ակամա հառաչեցի ես), հայրս էլ է աշխատում, Բաբկենն էլ է աշխատում, Սեդան էլ է աշխատում, Նանարն էլ է աշխատում, և եթե այդքանից հետո չենք կարողանում քիչ թե շատ կարգին ապրել, ուրեմն՝ ի՞նչ անենք, ուրեմն, գոնե մենք չենք մեղավոր։ Ուրեմն՝ չկա՛։ Երկիրն աղքատ է, պատերազմից նոր ենք դուրս եկել ախր։ «Յանի կար, կերավ ո՞չ»։ Կարծես թե անեկդոտ է, լավ արտասանելու դեպքում կարելի է նույնիսկ ծիծաղել։ Բայց չգիտես ինչու, մարդու լացն է գալիս։

Խմբագրության շենքի աստիճանների վրա հանդիպում եմ լուսանկարիչ Զավենին։ Հայրենադարձ է, եռանդուն, արագաշարժ, միշտ խնամքով ու ճաշակով հագնված։ Անընդհատ վազում է՝ ապարատը կողքից կախ։

Եվ ամեն ինչ անում է վազքի ժամանակ՝ խոսում է, հարցեր տալիս, պատասխանում։ Երբ կանգնեցնում ես, տեղում այնպես է շարժվում ու օրորվում, ասես շարունակում է վազել։ Ինձ թվում է, թե նա քնած ժամանակ էլ է վազում։

— Գնում եմ պահածոների գործարան, չե՞ս գալիս,— հարցնում է նա վազելով։

— Չէ՛,— ասում եմ ես։

— Ափսո՛ս, կնկարեի,— գլուխը ետ դարձնելով, վազում է նա։

— Չե՞ս խրատվել,— ծիծաղում եմ ես։

— Չէ՛,— ծիծաղում է նա արդեն դռան մոտից։

Ախր այդ դրությունն իսկապես շատ ծիծաղելի էր։ Հարյուր կիլոգրամ շաքարավազի մի պարկ ուսիս, պահեստից մրգի բաժանմունք էի գալիս, երբ առջևս հայտնվեցին մեր բաժանմունքի պետ, հրեա Ֆրիդմանն ու այս վազող լուսանկարիչը։ Ինձ տեսնելուն պես Ֆրիդմանն ասաց լուսանկարչին.

— Ահա՛, կարող ես հենց սրան էլ նկարել. կուսակցական բեռնակիր է, առաջադրանքները կատարում է երկու հարյուր տոկոսով։

— Օ՛, շատ լավ է,— բացականչեց լուսանկարիչը և սկսեց այս ու այն կողմ վազվզել՝ հարմար դիրք ընտրելու համար։

Պարկի տակ թուլացան ոտքերս։ Ես արդեն պատկերացրի իմ լուսանկարը թերթում, մոտավորապես հետևյալ մակագրությամբ. «Պահածոների գործարանում շատ առաջավոր բանվորներ կան։ Ահա նրանցից մեկը՝ բեռնակիր Արտակ Լևոնյանը, որը հունվարյան պլենումի որոշումների լույսի տակ իր պլանները կատարում է երկու հարյուր հիսուն տոկոսով»։ Կամ նման մի բան։ Ես պատկերացրի նաև, թե ինչպիսի զարմանախառն հրճվանքով թերթը ձեռքից ձեռք կխլեն համալսարանի ժուռնալիստիկայի բաժնի հինգերորդ կուրսի իմ ընկերներն ու ընկերուհիները, մեր բարեկամներն ու ծանոթները, դրա համար էլ առանց որևէ այլևայլության շրջվեցի և պարկը արագ֊արագ ետ, դեպի պահեստը տարա։

— Սպասի՛ր իմ ետևից կանչեց Ֆրիդմանը,— ո՞ւր ես գնում։

Իսկ լուսանկարիչը վազքով իմ առջևում հայտնվեց։

— Մի վայրկյան, միայն մի վայրկյան,— ասաց նա՝ բարձրացնելով ապարատը։

Իսկապես, նրան մի վայրկյան էր պետք լուսանկարելու համար, իսկ ես չէի կարող այդ մի վայրկյանում նրան հասկացնել, որ լուսանկարվելու ոչ մի մտադրություն չունեմ, որ ես ուսանող եմ, որ դա թաքցրել եմ Ֆրիդմանից, որովհետև նա սկզբունքորեն ուսանող֊բեռնակիրներ չի ընդունում։ Ես չէի հասցնի այդքանն ասել նրան, դրա համար էլ պարզապես սպառնալից շշնջացի.

— Ապարատդ կորցրու, թե չէ տեղն ու տեղը կջարդեմ։

— Օ՛, ինչո՞ւ, չե՞ք ուզում՝ այդպես էլ ասացեք, խնդրեմ, մենք ստիպելով չենք նկարում,— շփոթված այս ու այն կողմ վազեց լուսանկարիչը ու մեր հայերեն սիրալիր զրույցից ոչինչ չհասկացած Ֆրիդմանի տարակուսած հայացքի տակ սլացավ ուրիշ բաժանմունք։

— Ի՞նչ պատահեց,— հարցրեց Ֆրիդմանը։

— Ոչինչ չհասկացա,— պարկի տակ ուսերս թոթվեցի ես,— ասում է՝ քո դեմքը ֆոտոգենիկ չէ։

— Դա՛, տեխնիկա,— մելամաղձոտ ձգեց Ֆրիդմանը, չհավատալով ինձ, բայց և չիմանալով, թե ինչ կարելի է ասել։

Իսկ այս դեպքից ուղիղ մեկ ամիս անց, երբ ուսումնական փորձաշրջան էի անցկացնում հանրապետական թերթի խմբագրությունում և մեզ ծանոթացնում էին բաժինների աշխատանքին, նույն նկարիչը շուրջս վազելով երկար ուսումնասիրում էր ինձ, և վերջապես, չդիմանալով, հարցրեց.

— Մենք, կարծես, հանդիպել ենք մի տեղ։

— Ապարատդ կջարդեմ,— սպառնալից շշնջացի ես՝ միաժամանակ աչքով անելով։

Լուսանկարիչ Զավենը երկար ժամանակ քրքջում էր՝ ետ ու առաջ վազելով ու հազիվ էր արտասանում ծիծաղի միջից.

— Ես էլ... ասեմ... ինչո՞ւ չի ուզում... լուսանկարվել...

Խմբագրի ընդունարանում պատասխանատու քարտուղարն ու նրա տեղակալը շփոթված դիտում են թերթի նոր համարի գծագիրը։ Հավանաբար խմբագրի սենյակից են դուրս եկել։

Ես քարտուղարուհուն խնդրում եմ տեղեկացնել Սարյանին, որ եկել եմ։ Գուցե անժամանակ եմ եկել։ Գուցե հետո՞ գամ։ Քարտուղարուհին ներս է մտնում և անմիջապես էլ դուրս է գալիս՝ կիսաբաց թողնելով դուռը...

— Մտե՛ք։

Խմբագիրը նստած է մեծ գրասեղանի ետևում, ձեռքերը սեղանին դրած, ու նյութ է կարդում։ Դեմքը խաղաղ է, անկնճիռ։ Կարդալու հետ միաժամանակ աջ ձեռքի մատներով կամացուկ խփում է սեղանին, որ նշան է, թե տրամադրությունը լավ է և երգում է մտքում։ Ես նույնիսկ կարող եմ ասել, թե նա ինչ է երգում և նույնը կարող են ասել նրա բոլոր ուսանողները։ Մի օր զրույցի ժամանակ խմբագիրը խոստովանել է, որ շատ է սիրում և ուրախ պահերին երգում է «Սարերի հովին մեռնեմ»֊ը։ Ես, իհարկե, ուրախանում եմ, որ խմբագրի տրամադրությունը բարձր է, բայց միաժամանակ անհանգիստ մտածում եմ, որ ակամա գցելու եմ նրա այդ տրամադրությունը։

Խմբագիրը բարձրացնում է գլուխը, ժպտում է ինձ ու մեկնում աջը։

— Մո՛տ արի, մո՛տ արի,— ասում է նա,— բարև, նստի՛ր։ Ֆելիետոնդ մեծ աղմուկ է հանել, ա՛յ տղա։ Լավ էիր գրել։ Հանձնաժողով են կազմել, քննում են։ Միլիցիան էլ է զբաղվում։ Բայց շատ ամուր ընկույզ է երևում այդ Վեզիրյանը։ Պաշտպաններ շատ ունի, զանգ են տալիս, հոգի են հանում։ Բայց դա ոչ մի նշանակություն չունի։ Հարյուրավոր նամակներ ենք ստանում, շնորհավորում են, շնորհակալություն են հայտնում։ Ժողովուրդը գոհ է և դա՛ է ամենակարևորը։ Ժողովրդի շահերը՝ առաջին հերթին։ Այնպես որ՝ ես էլ քեզ եմ շնորհավորում, տղա՛ս։

— Շնորհակալություն, ընկե՛ր Սարյան։

— Շնորհակալության բան չկա։ Լավին լավ կասեն, վատին՝ վատ։

Նա ելնում է տեղից և ձեռքերը մեջքին դրած, գլուխը բարձր, սկսում է քայլել սենյակում։ Վարվեցողության ինչ֊որ կանոններ հիշելով, ես էլ եմ փորձում ելնել տեղից, բայց նա կանգ է առնում ինձ մոտ ու ձախ ձեռքի փափլիկ մատներով սեղմում է ուսս։ Հետո նայելով պատուհանից այն կողմ, սկսում է խոսել մեղմ, մտերմիկ, և ես կրկին տխուր մտածում եմ, որ քիչ հետո ակամա գցելու եմ նրա տրամադրությունը։

— Մեր մասնագիտությունը աշխարհի ամենաազնիվ մասնագիտություններից մեկն է։ Լրագրո՜ղ։ Եվ, հավատացնում եմ, լրագրող չեն դառնում, ծնվում են։ Խոսքս, իհարկե, իսկական լրագրողների մասին է։ Ա՛յ ես ձեզ դասախոսում էի, չէ՞։ Դատարկ բան է։ Ով պետք է դառնար, կդառնա, ով՝ չէ, կուզես տասը տարի սովորեցրու։ Այո՛, մի առարկիր (թեև ես չէի էլ փորձում առարկել)։ Դա, իհարկե, չի նշանակում, թե սովորել պետք չէ։ Ընդհակառակը, լրագրողն ամեն ինչ պետք է իմանա, ամե՛ն ինչ... Ծաղրածուի նման,— հանկարծ ասաց խմբագիրն ու նկատելով, որ ես անսպասելիությունից ցնցվեցի, ծիծաղեց։— Մի զարմանա։ Այդպես է։ Կրկեսում չե՞ս նկատել։ Ձեռնածուն կատարում է իր բարդ վարժությունները ու հեռանում, իսկ նրա ետևից ներս է մտնում ծաղրածուն և իր շատ պարզ շարժումներով կրկնում նրան։ Նա կարողանում է միաժամանակ քայլել լարի վրայով՝ լարախաղացի պես, ճարպիկ ցատկողների նման պտտվել օդում, ընդօրինակել աճպարարին և նույնիսկ հասկանալ գազանների լեզուն։ Ա՛յ, հենց այս իմաստով էլ մենք նման եք։ Լրագրողը պետք է ամեն ինչ իմանա...

Հեռախոսը զնգում է կամացուկ, ու խմբագիրը անմիջապես հայտնվում է փոքրիկ սեղանիկի մոտ։

— Լսում եմ։ Այո՛։ Բարև ձեզ։ Ոչի՛նչ։ Դա՜։ Լսում եմ։ Դա՜։— Նրա դեմքը կնճռոտվում է ու սկսում կարմրել։— Դա՛, դա՜։ Բայց դուք որտեղի՞ց... Դա՜։ Ձեզ պարզապես...— երկար լռում է, ականջից հեռու պահած լսափողը, որի միջից հիմա բարձր տզզոց է լսվում, թվում է թե ճանճ է մոլորվել այնտեղ ու ելք է փնտրում լսափողի նեղ, փոքրիկ անցքից։ Ճանճը միայն մի ակնթարթ լռում է, և խմբագիրը շտապում է խոսել։

— Հիմա բացատրեմ...— Եվ որովհետև ճանճը նորից սկսում է բզզալ, Սարյանն այս անգամ բարձրացնում է ձայնը...— Լսե՜ք, հարգելի ընկեր, հեռախոսը երկու գիծ ունի, մեկով խոսում են, մյուսով՝ լսում։ Եթե դա ձեզ դուր չի գալիս. ռադիոյով ելույթ ունեցեք։ Ցտեսությո՛ւն։

Թեև նա դեռ բարկացած է, բայց ժպտում է միաժամանակ՝ մանկացած դեմքով։ Երևի գոհ է իր պատասխանից։ Ու ասում է, տարուբերելով գլուխը.

— Երևի չափն անցկացրի, գազանների լեզուն այնքան էլ հեշտ չէ հասկանալ։— Հետո նորից է մանկացած ժպտում։— Զարմանալի բան է,— ավելացնում է նա,— այսօր ոչինչ չի ազդում իմ տրամադրությանը։ Ոչինչ։ Եվ գիտե՞ս ինչու։ Մի լավ հոդված եմ ուղարկել տպարան։ Կարդացի թե չէ, բարձրացավ տրամադրությունս։ Ոչ մի բառ չփոխեցի, կետ անգամ չեմ դրել։ Այնպե՜ս ուրախացա, ասես ես եմ գրել։ Շատ լավ հոդված է։ Թեև երկու անգամ կարդացի, բայց վաղը, տպագրվելուց հետո, նորից եմ կարդալու։ Տպագրվածն ուրի՛շ է։ Լավն ավելի լավ է դառնում։ Բաա՜, ընկե՛ր Լևոնյան,— ըստ սովորության երկարացրեց խմբագիրը,— այդպես պետք է գրել։ Իսկ հիմա անցնենք գործի։ Ժամանակ չունեմ։ Համալսարանն ավարտեցիր, չէ՞։

— Այո՛, ընկեր Սարյան։

— Դե, ուրեմն, շրջկոմում վերջացրու գործերդ, որովհետև որոշել ենք քեզ մեր խմբագրությունում պահել։

Նա կրկին բարձրանում է տեղից ու ինձ է նայում՝ թերևս զարմանքի ու շնորհակալությունների սպասելով, որ անպայման կլինեին ընդամենը մեկ օր առաջ։ Մե՛կ օր։ Բայց ես լռում եմ ու չեմ նայում նրան, և խմբագիրը մտածում է, թե չհասկացա կամ ուրախությունից կորցրել եմ ինձ։

— Առանց ավելորդ նրբավարության կասեմ, որ դա մեծ պատիվ է քեզ համար։ Շա՛տ մեծ պատիվ։ Ես ինքս մի քանի խմբագրություններում եմ եղել մինչև այստեղ հասնելս։ Այո, այո՛։ Սև աշխատանք եմ կատարել։ Հանրապետական կուսակցական թերթում աշխատելը ամենամեծ պատիվն է լրագրողի համար։ Դա ականջիդ օղ արա, ընկե՛ր Լևոնյան։ Դու արդեն կուսակցության խոսքը պետք է հասցնես ժողովրդին։ Այո՛։ Եվ հետո, և հետո, սա էլ իմացիր, որ ուրիշ ոչ մի տեղ մարդ այնքան ճանաչում չի գտնում, որքան թերթում։ Տպաքանակի հա՛րց է։ Այնպես, որ արագորեն շրջկոմում հանձնիր գործերդ։ Եթե ձգձգեն, տեղյակ պահիր ինձ։ Այսինքն, կուզե՞ս զանգահարեմ...

Արդեն չխոսել չեմ կարող։

— Կարիք չկա, ընկեր Սարյան, ես արդեն ազատված եմ շրջկոմից։

— Իսկապե՞ս։ Դե ուրեմն ոչ մի արգելք չկա։— Նա նայում է ինձ ու հավանաբար ինչ֊որ բան է տեսնում, որովհետև հանկարծ թեքվում է սեղանին,— սպասիր, այսինքն, ինչպե՞ս թե ազատված ես։

— Ինձ հեռացրին աշխատանքից։

— Հեռացրի՞ն, ինչո՞ւ։

Եվ հանկարծ ինձ այնքան ավելորդ է թվում այս ամենը։ Զգում եմ, որ խոսել չեմ կարող։ Ինչպե՞ս բացատրեմ։ Այնտեղ բյուրոն մի քանի ժամ տևեց, և ես այդպես էլ մինչև վերջ չհասկացա, թե ինչու ինձ հեռացրին աշխատանքից։ Հիմա ես ինչպես մի քանի խոսքով ասեմ։ Իսկ եթե միանգամից հայտնեմ, թե ֆելիետոնի համար էր, գուցե և չհավատա։ Ի՞նչ ասեմ։

— Ինչո՞ւ հեռացրին, ա՛յ տղա։

— Չգիտեմ,— ասում եմ ես։

— Այսինքն՝ ինչպե՞ս չգիտես։ Ի՞նչ ասացին։

— Ասացին, որ ես հարբեցող եմ, ձախողել եմ աշխատանքները, հակասովետական ելույթներ եմ ունեցել, խախտել եմ կարգապահությունը...— ասում եմ ես արագ, բարձրաձայն, զգալով, որ նորից սեղմվում է անիծյալ կոկորդս։

Կարծում էի չի հավատա, կմտածի, թե հիմարաբար կատակում եմ, կծիծաղի նույնիսկ, բայց խմբագիրն անմիջապես հավատաց։ Կնճիռներ կուտակվեցին աչքերի մոտ, աթոռը ետ քաշեց՝ թիկունքից բռնած, և նստեց իմ առջև՝ շփոթված ու մտահոգ։

— Այդպես էլ ձևակերպեցի՞ն։

— Այո՛։

— Եվ փաստեր ունեի՞ն։ Ապացուցեցի՞ն։

— Չէ՛, ինձ էին ստիպում ապացուցել, որ նապաստակ չեմ։

— Մի՛ կատակիր,— բարկացավ նա,— սա ավելի լուրջ բան է, քան քեզ թվում է։

— Չե՛մ կատակում,— ասացի ես։ Մի՞թե ես կարող էի կատակել։ Պարզապես չգիտեի ինչ անել։— Չե՛մ կատակում,— ասացի ես,— Բադամյանը շատ էր ուզում ինձ հեռացնել և հեռացրեց։

— Իսկ Բադամյանն ի՞նչ ուներ քեզ հետ։

— Վեզիրյանի ընկերն է։

— Ի՞նչ,— զարմացավ խմբագիրը։— Որտեղի՞ց գիտես։— Հետո լսեց ինձ կիսախուփ աչքերով, փափլիկ մատներով անձայն թմբկահարելով սեղանը։— Դա՜... տհաճ պատմություն է։ Իսկ Վեզիրյանի մասին ոչ մի խոսք չեղա՞վ։

— Ես ասացի, բայց ոչ ոք ուշադրություն չդարձրեց։

— Դաա՜... Հիմար չեն։ Բայց այնտեղ հո մենակ Բադամյանը չէ՞ր։ Բյուրոյի անդամները ի՞նչ էին ասում։

Ես քմծիծաղ տվեցի ու թոթվեցի ուսերս։

— Մեկը միայն պաշտպանեց, և շուտով նրա հարցն էլ են քննելու։

— Դաա՜... Ասենք, շրջկոմի բյուրոյի անդամն ի՞նչ պետք է ասի, երբ քաղկոմի առաջին քարտուղարն է խոսում։ Դա՛... տհաճ պատմություն է։ Շատ տհաճ։ Եվ հարցն այն է, որ չես կարող ֆելիետոնի հետ կապել։ Ապացուցել չես կարող։ Խորամանկ է մտածված։— Երկար կարմրացնելու աստիճան շփում էր ճակատը։— Հիմա ի՞նչ ես որոշել անել։ Կուսշրջկոմի բյուրոյում կարո՞ղ ես արդարանալ։

— Չգիտեմ, ընկեր Սարյան։

— Դե դու էլ ի՞նչ ես՝ չգիտեմ, հա չգիտեմ։ Իսկ ո՞վ պետք է իմանա,— բարկացավ խմբագիրը,— քո փոխարեն կյանքում ոչ ոք ոչինչ չի անելու, ո՛չ հիմա և ո՛չ էլ հետո։ Այդ մեկը հաստատ իմացիր։ Գուցե և սա հակառակ է ինչ֊որ սկզբունքների, բայց այդպես է։ Դու անպայման պարտավոր ես արդարանալ նաև այն պատճառով, որ անմեղ ես և, ապա մաքուր կենսագրության հարց կա։ Այդ հեռացումը ամբողջ կյանքում կհետապնդի քեզ։ Այո՛, այո՛, թեև արդարանալու դեպքում անգամ հետապնդելու է։ Կյանքիդ ամեն մի սանդուղքի վրա միշտ էլ կգտնվի մեկը, որը հարկ կհամարի քրքրել փաստաթղթերդ ու այդ հեռացումը մեջտեղ կբերի։ Եվ մինչև կքննեն, կգտնեն նաև քեզ արդարացնող թղթերը, ամեն ինչ ուշ կլինի։ Այդպես է։ Ի վերջո կասեն՝ ուրեմն մի բան եղել է, որ քննել են, հեռացրել են։ Ուրեմն մի բան եղել է, այդ «մի բանը» միշտ կմնա քո կյանքում։

— Բայց ես ի՞նչ անեմ։ Ի՞նչ կարող եմ անել։ Ես, իհարկե ուզում եմ, բայց ինձ ո՞վ կլսի։ Քաղկոմ պետք է գնամ, բայց հենց նույն քաղկոմի քարտուղարն է ինձ հեռացնողը, Կենտկոմ կարելի է դիմել, բայց քաղկոմի նույն այդ քարտուղարը Կենտկոմի բյուրոյի անդամ է։ Նրա՞ն կլսեն, թե՞ ինձ։ Նրա՞ն կհավատան, թե՞ ինձ։

— Շաա՜տ ես խոսում։ Աշխա՜րհ է կործանվում։ Եթե դու ճիշտ ես, ապա միշտ էլ քեզ պաշտպանող կգտնվի, գուցե ուշ, բայց կգտնվի։ Իսկ եթե ճիշտ չես...

— Ընկե՛ր Սարյան, մի՞թե դուք էլ եք կասկածում։ Եթե այո՛, ապա ես ոչ մի տեղ էլ չեմ գնա։ Թող ինչ ուզում է լինի, որովհետև, որովհետև ես միայն ուզում եմ, որ դո՛ւք ինձ հավատաք, միայն դո՛ւք...

— Դե հենց դրա համար էլ պետք է արդարանաս։ Ա՛յ տղա, ա՛յ հոգիս, հենց միայն մի բան մտածիր, ես հո չե՞մ կարող աշխատանքից հեռացված մարդուն մեր խմբագրություն ընդունել։ Ի՞նչ կասեն, խմբագրության աշխատողը պետք է ամենամաքուր, ամենաանբիծ կենսագրությունն ունենա։

— Իսկ ես ե՞րբ եմ խնդրել, որ ինձ աշխատանքի ընդունեք։

— Դե՛, դե՛, կեցվածք մի ընդունիր։ Ես եմ ուզում։ Ե՛ս։ Նստիր, նստիր, ասում եմ։ Այո, այո, ե՛ս եմ ուզում, բայց ինձ հարկավոր է, որ քո վերաբերյալ որևէ խոսակցություն չլինի։ Պա՞րզ է։ Սրա՜ն տեսեք, պոզա է ընդունում իր դասախոսի մոտ... Իհարկե, ես հենց հիմա զանգ կտամ ձեր կուսշրջկոմի քարտուղարին... սակայն...

— Պետք չէ,— ասացի ես սրտանց։

— Իսկ ես քեզ չեմ հարցնում, սրա՜ն տեսեք...— խմբագիրը սեղանի վրա բացեց փոքրիկ, կարմիր գրքույկը և երեք համար հավաքեց կարմիր հեռախոսի սկավառակով։— Ալո՜, բարև ձեզ, Սարյանն է խմբագրությունից։ Ոչի՛նչ, շնորհակալություն։ Բարին բարի է, եթե ուզենաք։ Ձեզ մոտ, կոմսոմոլի շրջկոմում մի տղա է աշխատում՝ Արտակ Լևոնյան։ Այո՛, այո՛, նա է։ Հիմա նրան նեղում են՝ ինչ֊որ կոմսոմոլություն են անում։ Այո՛, և ես, ճիշտն ասած, այլ բան եմ կասկածում։ Հետո կասեմ։ Դրա համար էլ ձեզ հատկապես խնդրում եմ լսել Լևոնյանին և անձամբ զբաղվել։ Ամենա՛յն անաչառությամբ։ Շնորհակալություն։

Նա ցած դրեց լսափողը, ու թեև ինձ թվում էր, թե հիմա կժպտա, բայց չժպտաց, այլ ասաց խիստ, մուգ կապույտ աչքերով.

— Բայց եթե նրանք ճիշտ լինեն, աչքիս չերևաս։ Գնա՛։

Երբ դուրս էի գալիս, երկու մարդ մտան խմբագրի մոտ, և ես լսեցի, որ խմբագիրն ասում էր նրանց.

— Զարմանալի բան է։ Այսօր ոչինչ չի գցում իմ տրամադրությունը։ Եվ գիտե՞ք ինչո՞ւ։ Մի լավ նյութ եմ ուղարկել տպարան...

ԱՇԽԱՐՀԻ ԱՄԵՆԱՄԵԾ ԱՄԱՉՈՂԸ

Առաջին հարկում հանկարծ կանգ առա ու վերև նայեցի։ Այս ե՞րբ իջա։ Երեք հարկ անցել էի առանց զգալու, որ քայլում եմ։ Ոչինչ չէի լսել ու չէի նկատել ոչ ոքի։ Կանգ առա նաև փողոցի անկյունում ու կրկին ետ նայեցի, որովհետև այդ անցած ճանապարհն էլ չէի զգացել։ Ոտքերս շարժվում էին ակամա և արագ, ես չէի կարողանում իշխել նրանց, ու շարունակում էի քայլել ինքս էլ չգիտեմ թե ուր։ Ժպտում էի մտքումս, խոսում խմբագրի հետ, սպառնում էի Բադամյանին։ Ես արդեն հույս ունեի։ Հո՛ւյս։ Զարմանքով էի հիշում երեկվա իմ ողբը և առավոտվա հուսահատությունը։ Ի՞նչ է պատահել։ Երբեք չպետք է հուսալքվել, երբեք, միշտ էլ որևէ տեղից լույս կգա։ Ահա, թվում է ոչինչ էլ չի փոխվել, ես նույն հեռացվածն եմ, ինչ երեկ էի և երկու ժամ առաջ, բայց հիմա անցել է ամեն ինչ, ես ինձ թեթև եմ զգում և շորերս էլ կարծես թե ոչինչ։ Ուրեմն ամեն ինչի աղբյուրը մեր մեջ է։ Դրսից կարող են քար նետել ու պղտորել այդ աղբյուրը, բայց ակը, միևնույն է, կվճիտանա, կպարզվի, կմաքրվի, եթե ձեռք չտան այլևս և եթե խոստանան միայն, որ ուրիշներին թույլ չեն տա անելու այդ։ Աղբյուրը միշտ էլ պատրաստ է պարզվելու։ Ուրեմն, քար մի նետեք, ի՞նչ կլինի, քար մի՛ նետեք, ա՛յ մարդիկ։

«Սևան» հյուրանոցի պատի տակ մի խումբ մարդիկ են հավաքված։ Սկզբում ինձ թվում էր՝ ճանապարհորդներ են, ապրելու տեղ են որոնում։ Բայց, չէ՛, նրանց մեջտեղում երևում է մեր քաղաքի նշանավոր խենթերից մեկի գլուխը։ Նա բարձրահասակ է, նիհար, խռիվ մազեր ունի ու զարմանալի պարզ աչքեր, և երբ բարձրացնում է աչքերը, շատ է նմանվում Հիսուսին։ Պառավ կանայք նրան տեսնելիս խաչակնքում են ու շտապում են ինչ֊որ փալասների միջից փող հանել ու դնել նրա ոտքերի տակ, գետնին։ Նա մուրացկան չէ, չի պարզում ձեռքը և ոչ էլ շրջված գլխարկ է դնում ոտքերի տակ, և գուցե հենց այդ պատճառով նրան բոլորից շատ են փող տալիս։ Նայում է մարդկանց պարզ, վճիտ աչքերով ու ոչինչ չի խոսում, ո՛չ մի բառ, բայց երբ փող են տալիս, ձեռքերով ծածկում է դեմքն ու մրմնջում է կամացուկ.

— Ամաչում եմ, ամաչում եմ։ Ախր շատ եմ ամաչում։

Նա հանդարտ, մեղմ, խաղաղ բնավորություն ունի, և մարդիկ, հատկապես հարբածները, սիրում են նրա հետ խոսել, որովհետև նա մեր քաղաքում միակն է, որ ոչ մի հարցի չի պատասխանում, չի առարկում ու չի վիճում երբեք։ Իսկ շատերը կան, որ ուզում են ինչ֊որ բան ասել և ուզում են որ այդ ինչ֊որ մի բանը լսի ուրիշը, լսի ու չպատասխանի։ Կարողանա լսել։ Այդ արտասովոր մարդը կարծես թե ստեղծված լինի ուրիշներին լսելու համար։ Հաճախ եմ տեսել, թե ինչպես որևէ մեկը կանգնած նրա դիմաց՝ օրորվելով ասում է.

— Բա, ախպեր ջան, էսպես պատահեց։ Իսկ հիմա ինձ ասում են՝ գնա՛։ Ո՞նց գնամ, դե ասա, ո՞նց գնամ։ Չես խոսում, չէ՞։ Բա՛, էդպես է, ախպեր ջան։ Դժվար է։ Ես գիտեմ, դու ինձ լավ ես հասկանում։...

Իսկ խենթը նայում է խաղաղ, պայծառ ու տխուր աչքերով ու ոչինչ չի ասում։ Բայց ինձ թվում է, թե նրա հետ խոսելուց հետո մարդիկ մի տեսակ թեթևացած ու խաղաղ են հեռանում՝ եկեղեցուց ելնող խոստովանողի նման։ Նրանք հեռանում են, իսկ խենթը արձանացած՝ անցնողներին է նայում տխուր հասկացող աչքերով և ոչինչ չի խոսում, մինչև մեկը փող է նետում նրա ոտքերի տակ։ Այդ ժամանակ նա անմիջապես ծածկում է դեմքն ու մրմնջում է կամացուկ.

— Ամաչում եմ, ամաչում եմ։ Ախր շատ եմ ամաչում։

Նրան չճանաչող մարդկանցից ոմանք, լսելով նրա խոստովանությունը, կանգ են առնում ու տարուբերում գլուխները։

— Ամաչում ես, գնա աշխատիր, ինչո՞ւ ես մուրացկանություն անում։ Գետինն էլ չես մտնում, գցում ես մեր քաղաքի պատիվը։ Եվ ի՞նչ է անում միլիցիան, ինչո՞ւ սրանց չեն հավաքում, եղբայր...

Բայց որովհետև խենթը նրանց է նայում, չեն դիմանում նրա անմեղ, աստվածային հայացքին ու հեռանում են շտապով։

Ասում են, թե ամեն քաղաք իր խենթն ունի։ Ինձ թվում է, թե այդ տեսակետից մենք բոլոր քաղաքներին անցել ենք։ Մեր խենթերի թիվը մեծ է, և նրանցից յուրաքանչյուրը նշանավոր է յուրովի։ Իհարկե, նրանց թագն ու պսակը Կարաբալան է, Հեմինգուեյի դեմքով ծաղիկների այդ խենթ սիրահարը, ծաղիկների բանաստեղծն ու երգիչը, որ ամեն առավոտ հայտնվում է այս մեծ քաղաքում՝ գարունով լեցուն թաց զամբյուղը թևին, ու դանդաղ քայլում է փողոցներով տնից֊տուն և սրճարանից֊սրճարան՝ առանց վարձի ու ակնկալության բաժանելով իր ծաղիկները։ Մի բաժակ բան տաս՝ կխմի, չես տա՝

— Ա՛ռ, ա՛ռ ծաղիկը, բան չեմ ուզում, անո՛ւշ ջան,— կասի նա։

Ոչ ոք չգիտի նրա իսկական անունը, չգիտի, թե նա որտեղից է ծաղիկներ բերում և կամ հենց ինքը երբ է գրավել այս հին քաղաքը։ Ասում են, թե նա եկել է այստեղ առաջին ծաղիկների հետ և վերջին ծաղիկների հետ էլ կգնա, որովհետև առանց Կարաբալայի էլ ի՞նչ ծաղիկ ու գարուն։

— Հե՜յ, հե՜յ, երգ եմ բերել, ե՛րգ։

Դալուլեն է։ Նա պատերազմի հետ հայտնվեց մեր քաղաքում։ Պատերազմի օրերին կոշտացան երգերը, դարձան քայլերգեր։ Վարդի և սիրո ժամանակը չէր, այդ լավ էին հասկանում թիկունքում մնացած ղեկավարները։ Բայց դե խենթ էր Դալուլեն։ Խենթի դեմ ի՞նչ անեին։ Ու որովհետև խենթացած էին նաև ջահել աղջիկները, դրա համար էլ շրջապատում էին Դալուլեին, հաց էին տալիս ու խնդրում էին երգել։ Քայլերգ չէ, չէ՜, սիրո ու վարդի երգեր։

Ու կանգնում էր Դալուլեն բակի մեջտեղում, խփում էր իր քրքրված զինվորական շինելին, խփում էր իր քրքրված «մատնաքաշ» շալվարին, տրեխները թափով գետնին էր զարկում ու երգում էր իր ծիծաղկոտ դեմքով, շողացնելով աչքերը.

Ղարիբ ղուշ եմ, վարդի փուշ եմ,
Դալուլե, դալուլե, դալուլե ջան...

— Է՛դ չէ, է՛դ չէ, խնձո՜րը,— աղաղակում էին աղջիկները։ Ու Դալուլեն հռհռում էր երջանիկ, աչքով էր անում նրանց։

Խնձոր գցեմ ֆռֆռա,
Դալուլե, դալուլե, դալուլե ջան,
Թուշդ կծեմ, մռմռա...

Ու քրքջում, ու լալիս էին աղջիկները և իրենց բաժին սև հացի կտորներն էին նետում նրա մաշված, քրքրված, հողոտ մաղախի մեջ։

Չգիտես ինչ հանկարծահաս ցանկությամբ մոտենում եմ Քրիստոսին նման, աշխարհից ամաչող խենթին, մոտենում և ուրիշների հետ նրան եմ նայում։ Նա էլ մեզ է նայում։ Եվ ոչ ոք չի խոսում։ Զարմանալի՜ աչքեր ունի՝ խոշոր, երկնագույն, թաց ու թախծոտ աչքեր և այդ աչքերի մեջ այնպիսի՜ կարեկցական, հասկացող բան կա, այնպիսի՜ մի խորունկ մաքրություն... Ասում են, Չինգիզ խանը, թե Լենկթեմուրը մի եղնիկ է ունեցել, արյունոտ կռիվներից ու կոտորածներից հետո, երբ գազանացած տուն է դարձել, մոտ է կանչել եղնիկին ու երկար նայել նրա աչքերի մեջ, որ չգժվի, նայել, նայել ու մաքրվել է։ Ինձ թվում է, թե այս խենթի աչքերն այն եղնիկի աչքերին են նման։ Միայն չեմ հասկանում, թե նա ինչից է ամաչում, թե ի՞նչ է պատահել նրան՝ անմտության սահմանագծից այն կողմ, և ինչո՞ւ է նա այս աշխարհ բերել միայն այդ խոսքերը.

— Ամաչում եմ, ամաչում եմ։ Ախր շատ եմ ամաչում։

Տարիներ առաջ հոգեբուժական հիվանդանոցում ես մի մարդու տեսա, որ քայլում էր սենյակի մի ծայրից մյուսը, շրջվում, կանգ էր առնում, նայում էր խիստ ու շշնջում.

— Սրիկա։

Քայլում էր մինչև մյուս ծայրը, կանգ էր առնում և կրկին շշնջում էր խիստ.

— Սրիկա՛։

Եվ այդպես՝ ամբողջ օրը, մինչև կապում էին մահճակալին, որ քնի։

— Ո՞վ է նա,— հարցրի ծանոթ բուժքրոջը...

— Գնդապետ է եղել,— ասաց նա։

Ու ես հասկացա։ Ես պատկերացրի, թե նա ինչից կարող էր խելագարվել։ Իսկ այս խենթին չեմ հասկանում։ Այսինքն, ո՞վ գիտե, գուցե սա հենց այն մարդն է եղել, որին գնդապետը իր յուրաքանչյուր շրջադարձին անվանել է «սրիկա»։ Անվանել և դրանից խելագարվել է։ Ես ի՞նչ գիտեմ։ Իսկ այս մարդն էլ խելագարվել է, որ իրեն սրիկա են անվանել։ Ի՞նչ իմանաս։ Ասում են. ամեն մարդ յուրովի է խելագարվում։

Կողքից, ինձ թեթևակի հրելով, առաջ է գալիս նիհարավուն մի ծերունի, մոտենում է խենթին ու նրա գրպանն է դնում մի ճմրթված թղթադրամ։

— Ամաչում եմ, ամաչում եմ...— դեմքը ձեռքերով ծածկում է Քրիստոսի նման մարդը։

— Մի՛ ամաչիր,— հանկարծ բղավում է ծերունին, ետ է քաշվում, նայում է ու նորից բղավում է՝ թատերականորեն շարժելով ձեռքերը։— Մի՛ ամաչիր, աշխարհում դու երևի միակ մարդն ես, որն իրավունք չունի ամաչելու։ Այլևս ամոթ չկա։ Վերջ։ Ամոթը որպես դասակարգ վերացել է։

Հիմա կլուծվի հանգույցը, ծերունին երևի ճանաչում է այս մարդուն։ Ես ու ինձ հետ միասին մի քանի հոգի միաժամանակ հարցնում ենք նրան.

— Ո՞վ է նա։ Ինչի՞ց է խելագարվել։ Ի՞նչ մարդ է եղել։

Ծերուկը մեզ է նայում զարմացած ու չգիտես ինչու կարմրում է։

— Ես ի՞նչ իմանամ, ով է,— կրկին բղավում է նա,— մարդ է, էլի՛, բայց մարդ է, որն ամաչում է։ Ինձ համար միևնույն է, թե ինչից է ամաչում։ Կարևորն այն է, որ նա ամաչում է, իսկ ես չեմ ամաչում, դու չես ամաչում, նա չի ամաչում, ոչ ոք չի ամաչում, ո՛չ ոք։

Նա հեռանում է՝ բղավելով ու քրթմնջալով, իսկ շուրջս չարացած աղմկում են։

— Մի գիժ էլ երևի դա է։

— Չէ՛, ջանըմ, հարբած էր բիձուկը։ Տեսնես առավոտ շուտ որտեղ է կոնծել։

Գուցե և հարբած էր։ Հավանաբար հարբած էր, որովհետև անկյունում կանգ առավ ու օրորվեց, բայց նրա գնալուց հետո լռությունն ավելի խորացավ, հանկարծ մի տեսակ դժվար դարձավ խենթ֊ամաչողի երկնագույն, անմեղ աչքերին նայելը։ Մարդիկ ցրվեցին շտապով, իսկ նա շարունակեց կանգնած մնալ, երկար հասակով ձուլված պատին, գլուխը բարձր ու թեքած աջ, թաց աչքերը երկինք հառած։ Ես հանկարծ խնկի սուր ծխահոտ զգացի, և ինձ թվաց, թե փոքրիկ֊փոքրիկ եմ, ու տատս ինձ տարել է Խորանավանք։ Մոմ է վառել, ծնկել է սև, խոնավ քարին, գլուխը բարձրացրած աղոթում է ջերմեռանդորեն, հետն էլ ցավեցնելու չափ ամուր բռնել է ձեռքս ու ստիպում է, որ ես էլ ծնկի գամ։

— Չոքի, չոքի, բալա ջան,— ասում է նա։

— Ախր ո՞նց չոքեմ, է՜,— լացակումած ասում եմ ես,— ախր ես հոկտեմբերիկ եմ։

— Չոքի, ասում եմ, ես քո հոկտեմբերիկ բոյը թաղեմ,— անիծում է տատս։— Տե՜ր աստված, էս մի մատ երեխին էլ են անաստված դարձրել։— Ու որովհետև համառում եմ, սկսում է համոզել քաղցրորեն,— չոքի՛, քե մատաղ, որ տուն գնանք՝ մամպաս կտամ, խնձոր կտամ, չոքի՛, դարդդ տանեմ, ցավդ տանեմ։ Դե լա՛վ, լա՛վ, գոնե էս մոմը քո ձեռքով վառի։

Ու ես խնձորից, մոնպանսեյից գայթակղված, որ Շամշադինի շրջանի Չորաթան գյուղն էր հասել «մամպաս» անունով, դավաճանում եմ հոկտեմբերիկյան կազմակերպությանը և մեղրի հոտ արձակող մոմը վառելով՝ կպցնում սև, փայլուն, փափուկ քարին։ Ու իմ մոմի լույսը մի շող էլ է ավելացնում պատից կախված, գունատ, տխուր, երերուն սրբապատկերներին...

Ես ձեռքս գրպանս եմ տանում ու շոշափում երկու հատ ռուբլիանոցները։ Ուզում եմ երկուսն էլ այս տարօրինակ ամաչողին տալ, բայց հիշում եմ, որ քաղցած եմ, շատ եմ քաղցած։ Ավելի լավ է մեկը նրան տամ, իսկ մյուսը ինձ պահեմ։ Այդպես արդար կլինի։ Ես թղթադրամը նրա գրպանն եմ մտցնում ու հեռանում եմ արագորեն, որպեսզի չլսեմ, թե նա ինչպես է կրկնում իր այն աշխարհից բերած միակ, անհասկանալի զարհուրելի հիշողությունը։

ՏԻԿՆԻԿՆԵՐԻ ՕՐԵՆՔՈՎ

Տիկնիկային թատրոնի հսկիչ կինը տոմս չհարցրեց ինձնից։

— Շնորհավո՛ր լինի,— ասաց հանկարծ նա հուզված, ինձ ներս թողնելով,— Նանարիս նման աղջիկը բախտավորություն կբերի ձեր տունը։

— Շնորհակալություն,— ասացի ես։

— Մենք նրան շատ ենք սիրում,— ասաց հսկիչ կինը՝ բրդե շալն ուղղելով։— Ես նրան իմ աղջկա պես սիրում եմ։

— Լավ է, որ աղջկա պես։

— Ինչո՞ւ,— ապշեց նա։

— Շա՛տ խանդոտ եմ,— գլուխս օրորեցի ես։

Նա ծիծաղեց սկզբում կամացուկ, հետո բարձրաձայն, բաց թողնելով շալը, հմայվածի պես ինձ էր նայում ու շարունակում էր ծիծաղել սրտանց՝ տեսնելով դեմքիս լրջությունը։ Երևի խենթի տեղ դրեց։ Երևի ես հիմա ինչ֊որ չափով նման եմ այն խեղճ, ամաչկոտ Քրիստոսին։

— Դահլիճ մտիր,— արցունքն աչքերին ասաց հսկիչ կինը,— հենց կողքին աթոռ կա։

— Գուցե այստե՞ղ սպասեմ։

Նրա ծիծաղը գալիս էր։ Նա ուզում էր ազատվել ինձանից, որպեսզի մի լավ ծիծաղի։ Ես գիտեի, ինձնից հետո նա փողոց է դուրս գալու, քրքջալու է բարձրաձայն և հարցնողներին ոչինչ չի կարողանալու բացատրել, ծիծաղելու է՝ ձեռքերն անօգնական թափահարելով։

— Մտի՛ր, մտի՛ր,— փռթկաց նա,— հենց դռան կողքին աթոռ կա։— Նա նորից փռթկաց՝ շալի ծայրով բերանը ծածկելով ու վախենալով, թե ես կվիրավորվեմ, ծիծաղից խեղդվելով ասաց,— ախր շա՜տ մազալու տղա ես։

— Խնդրում եմ այդ մասին Նանարին ոչինչ չասեք,— մատս շուրթերիս տանելով շշնջացի ես։— Նա չգիտի, որ ես մազալու եմ։ Թող դա մեր մեջ գաղտնիք մնա, հա՞։

Հսկիչ կինը թափահարեց ձեռքերն ու իրեն փողոց նետեց, իսկ ես կամացուկ բացեցի դահլիճի դուռը, շոշափելով գտա աթոռն ու նստեցի։

Բեմը վառվում էր լույսերից, փոքրիկ վարագույրները փողփողում էին բոցի լեզուների նման, ձգվում վեր։ Նվագը հնչում էր հանդիսավոր ու ցնծագին։ Երևի շուտով վերջանալու էր ներկայացումը։ Ներկայացումները, որ թատրոնում էլ լինեն դրանք, հանդիսավոր ու ցնծագին են ավարտվում, ըստ որում՝ վառվում են բոլոր լուսարձակները, լապտերներն ու լապտերիկները։ Ու ամեն ինչ շողում է, փայլում ու հուրհրում։ Այդպես է, մարդը սիրում է, երբ ամեն ինչ լավ է վերջանում, երբ բարին հաղթում է չարին, երբ վառ են բոլոր լույսերը։ Այդ ժամանակ հեշտ է լինում մութի միջով տուն գնալը։ Սա այն դեպքն է, երբ բոլորի շահերն էլ համընկնում են։ Նրանք, ովքեր ուզում են, որ հանդիսականը լավատես լինի, որ վառ հավատ ունենա ապագայի նկատմամբ և կարողանա տանել առօրյա անհեթեթություններն ու հոգսերը, հասնում են իրենց նպատակին։ Իսկ հանդիսատեսն էլ իր հերթին դեմ չէ, որ իրեն մի քիչ խաբեն։ Ոչի՛նչ, միայն թե միշտ հաղթանակի ճշմարտությունը, բարձր հնչի արդարության փողը, միայն թե այստեղ՝ բեմի վրա, կինոներում, գրքերի մեջ ամեն ինչ պայծառ ու խաղաղ ավարտվի։

Երկու տարի առաջ ես մի փոքրիկ ու զգայացունց պատմվածք էի գրել։ Պատմվածքի վերջում մեռնում էր հերոսի մայրը։ Կարդացի մորս, լաց եղավ։ Նա լաց էր լինում, իսկ ես հրճվում էի, ուրեմն՝ լավ եմ գրել, եթե լաց է լինում։ Սպասում էի գնահատականին, իսկ մայրս դեռ լաց էր լինում, հետո ասաց արցունքի միջից.

— Տղա ջան, լավն ա, համա մեղք ա էդ կնիկը։

— Դե ի՞նչ անեմ, ա՛յ մեր,— հպարտ֊հպարտ ժպտացի ես։

— Առանց էն էլ ամբողջ կյանքում տանջվել, չարչարվել ա, ինչի ես սպանում, ա՛յ բալա։

Ես ներողամիտ քմծիծաղ տվեցի։

— Ի՞նչ, որ դու ուզես, չե՞ս կարող էնպես անես, որ չմեռնի,— հավատով հարցրեց մայրս։

— Ինչո՞ւ չեմ կարող։

— Դե, էդպես արա, էլի՛։

— Ախր է՛ն չի լինի, այ մամ, սա պատմվածք է։ Որ նա չմեռնի, դու էլ լաց չես լինի։

— Իսկ դու ինչի՞ ես ուզում, որ ես լաց լինեմ,— տխուր հարցրեց մայրս,— քի՞չ եմ լաց լինում... էնա աշխարհս տեղով մեկ լաց ա, էլի՛։

Ի՞նչ ասեի, հո նրան չպետք է բացատրեի թեմայի, սյուժեի, գաղափարի էությունը, որոնցից ե՛ս էլ առանձնապես բան չէի հասկանում։ Դրա համար էլ փորձեցի խուսանավել.

— Ա՛յ մամ, դու էլ ինչո՞ւ ես սրտիդ այդքան մոտ ընդունում։ Սուտ է, չէ՞։ Ես եմ գրել, ես էլ քեզ ասում եմ, որ սուտ եմ գրել, հենց այնպես։ Մեկ չի՞, մեռնում է, թե չի մեռնում։

— Չէ,— ասաց մայրս,— որ սուտ լիներ, չէիր թողնի, որ մեռնի։ Տխուր սուտ չի լինում։

... Իսկ փոքրիկ բեմի վրա մեծ իրադարձություններ էին կատարվում։ Հայոց բարի ու ծեր թագավորը ձեռքը ճակատին, հուզված այս ու այն կողմ էր նետվում՝ ճանապարհների վրա որոնելով իր Արի որդուն, որը կռվի էր գնացել թշնամիների դեմ։ Իսկ երբ թագավորը սուզվեց ինչ֊որ տեղ, ձախ կողմում, աջից հայտնվեց հեծյալ սուրհանդակը։ Նա թագավորին էր փնտրում, բայց բավականին խելոք էր՝ երկար չորոնելու համար։ Նա պարզապես մոտեցավ բեմեզրին, թեքվեց ձիուց ու միանգամից դիմեց դահլիճում նստած փոքրիկ հանդիսականներին.

— Երեխաներ, ես սուրհանդակն եմ Արի իշխանի, եկել եմ հայտնելու թագավորին, որ նրա որդին, մեր խիզախ ու քաջ Արի իշխանը, հաղթանակած տուն է վերադառնում։ Չգիտե՞ք, թե որտեղ է թագավորը։ Ո՞ր կողմը գնաց։

— Ա՜յն կողմը, ա՜յն կողմը,— աղաղակեց դահլիճը։

— Ո՞ր կողմը,— գլուխը թափահարեց սուրհանդակը։

— Ձախ, ձախ,— համերաշխ որոտացին փոքրիկները։

— Ա՞յս,— մարմնով հակառակ կողմը ցույց տվեց սուրհանդակը։

— Ո՛չ, ո՛չ,— աղմկեցին երեխաները։— Դա աջն է։

— Հա՛, ուրեմն ձախն այս է,— մարմնով մյուս կողմը դարձավ նա,— շնորհակալությո՜ւն, իմ փոքրիկ բարեկամներ։ Դե, ես անգրագետ մարդ եմ, դպրոց չեմ գնացել, աջն ու ձախը չգիտեմ։

Գեղարվեստական դաստիարակության հետ միասին մի փոքր էլ քաղաքական մարմնամարզություն պարապելուց հետո սուրհանդակը ի վերջո գտավ թագավորին, և երբ նրան հայտնում էր որդու հաղթանակը, իր ստվարաթղթե այրուձիով տեղ հասավ նաև Արի իշխանը։ Զիլ հնչեցին շեփորները, որոտացին թմբուկները, հետո բոլորն էլ մեկ աջ, մեկ ձախ թեքվելով, գլուխներն ուժգին թափահարելով, խռպոտ ձայներով երգեցին մի երգ, որը փառաբանում էր արդարության հաղթանակը և ցտեսություն էր հայտնում փոքրիկ հանդիսականներին։

Վարագույրն իջավ ծալ֊ծալ, ու սրահը թաղվեց կիսախավարի մեջ։ Դահլիճն աղմկեց, ալեկոծվեց, թնդացին ծափերը, ճռնչացին աթոռները, երեխաները ձայն տվեցին իրենց մայրիկներին, գտան իրար ու բարձրաձայն խոսելով, տպավորություններ փոխանակելով, հուզված ու շառագունած դեմքերով եկան ու անցան իմ մոտով, դռնից դուրս տարան աղմուկն ու ուրախությունը։ Միանգամից ամայացավ դահլիճը, դարձավ սառն ու անհրապույր։ Եվ անիմաստ։ Երևի ոչ մի բան այնքան անիմաստ ու դատարկ չէ, որքան թափուր դահլիճը։ Թերևս մեկ էլ ռադիոընդունիչը՝ առանց մարտկոցների։ Չէ՜, այս իմաստով թե նայենք անիմաստ բաներով լցված է աշխարհը։ Ինչևիցե, այս միտքն ինձ դուր եկավ, ես գրպանիցս հանեցի ծոցատետրս ու սկսեցի գրել։

— Արտա՜կ,— հանկարծ լսեցի Նանարի ձայնը։

— Այստե՜ղ եմ,— ասացի ես՝ դուռը կիսաբաց անելով ու թաքցնելով ծոցատետրս։

Բայց դռան ետևում ոչ ոք չկար։ Գլուխս դուրս հանեցի, սակայն Նանարը միջանցքում էլ չկար։ Տարակուսած շուրջս էի նայում, երբ կրկին լսեցի նրա ձայնը։

— Արտա՛կ, ես այստեղ եմ։

— Որտե՞ղ,— բարձրաձայն հարցրեցի ես,— շարունակելով աչքերով փնտրել նրան։— Որտե՞ղ ես, Նանա՜ր։

— Մի՞թե դու ինձ չես տեսնում,— կամացուկ ծիծաղեց Նանարը։

Ես նայեցի այն կողմը, որտեղից հնչում էր ծիծաղը։ Փոքրիկ մի շող լուսավորել էր բեմի վարագույրը, ծայրերից մեկը բարձրացել էր թեթևակի, և անկյունից ինձ էր նայում հուլունքե աչքերով մոխրագույն մի կատու։ Կատուն մի թաթով լվանում էր դունչը, իսկ մյուսով ձեռքով էր անում ինձ։

— Եկ ինձ մոտ, Արտա՜կ, մյաո՜ւ։

— Խելա՛ռ,— ծիծաղեցի ես։— Ա՜յ քեզ խելառ աղջիկ։ Այս ի՞նչ օր է, ամեն տեղ խենթերի եմ հանդիպում,— ծիծաղեցի ես։ Ախր իսկապես շատ ծիծաղելի էր այդ ամենը. կիսախավար դահլիճը, լույսի շողը, կիսաբաց վարագույրը, կատուն որ լվանում էր դունչը, Նանարի ծիծաղը...

— Եկ ինձ մոտ, Արտա՜կ։

— Լավ, գամ, ի՞նչ անեմ,— ծիծաղեցի ես, ակամա մոտենալով վարագույրին, չիմանալով ուր նայել՝ կատվի՞ն, որ հիմա նազով տարուբերում էր պոչը, թե՞ սրճագույն թավշին, որի ետևում, իմ կարծիքով պետք է Նանարը լիներ։

— Սարյանի մոտ գնացի՞ր։

— Ըհը՛,— ասացի ես՝ ապարդյուն որոնելով այն տեղը, որին աչքերս հառած կարողանայի խոսել Նանարի հետ։ Շա՜տ դժվար է խոսել մեկի հետ, որին չես տեսնում։

— Ըհը չեն ասի, կասեն՝ այո՛,— դունչը ծիծաղելիորեն մեկնեց կատուն,— հասկացա՞ր։

— Ըհը՛,— ասացի ես։

— Ի՞նչ ասաց։

— Դե, վերջ տուր,— բարկացա ես,— ստիպված դիմելով կատվին,— դուրս արի, կարգին խոսենք։

— Չեմ կարող,— խեղճացավ, գլուխը թեքեց կատուն,— հիմա՛ ասա էլի, Արտակ ջա՛ն, խնդրում եմ։

— Ի՞նչ ասեմ,— զինաթափվեցի ես,— խոստացավ օգնել, զանգահարեց կուսշրջկոմի քարտուղարին, նա չգիտեր, շատ զարմացավ, ասաց, որ անձամբ կզբաղվի։ Դե դո՜ւրս արի։

— Իսկ դու շրջկոմի քարտուղարի մոտ չե՞ս գնալու,— երկար բեղերը հարցականորեն բարձրացրեց կատուն։

— Չէ՜, հավանաբար ինքը կկանչի։

— Հիմա տեսնո՞ւմ ես, որ ամեն ինչ լավ է լինելու։ Իսկ դու քիթդ կախել էիր։ Վա՜յ, վա՜յ, վա՜յ, ի՞նչ անեմ, ո՞նց ապրեմ, վո՜ւյ, վո՜ւյ, վո՜ւյ...

Այդ ասելիս կատուն դողում էր, օրորվում էր բեմի վրա, թաթերով խփում էր գլխին ու շողացնում էր աչքերը։ Անհնարին էր չծիծաղելը։

— Իսկ ի՞նչ է, պետք է ուրախանայի՞։

— Չէ՛, բայց չպետք է նաև խեղճանայիր։ Պետք է քայլեիր ինձ նման, ա՛յ այսպես, քիթդ բարձր պահած ու այսպե՜ս թեթև արհամարհանքով ֆշշացնելով վերևից նայեիր զանազան բյուրոյականներին և զարգացած գեղջուկ քարտուղարիկներին։

— Այդտեղից հե՜շտ է խոսելը,— վիրավորված ասացի ես,— հատկապես երբ լսողները երեխաներ են։

— Դե ոչինչ, ոչինչ, մի՛ տխրիր,— ասաց կատուն տարուբերելով սանրաձև հոնքերը։— Դե, դե ժպտա՜, ամեն ինչ լավ կլինի, փոքրի՜կս։ Ժպտա, ա՜յ այդպես։ Շուտով դու կհաղթես, ու մենք պար կգանք միասին, հա՞։ Նրանք չթողեցին, որ մենք մեր հարսանիքին պարենք, բայց մենք կպարենք, չէ՞։ Դու գիտե՞ս, թե ես ինչպես եմ պարում։

Նանարն ինձ հետ երբեք այսքան ազատ չէր խոսել։ Դա և՛ տարօրինակ էր, և՛ միաժամանակ ծիծաղելի։ Նա ուղղակի խաղում էր, օգտվելով այն հանգամանքից, որ ես նրան չեմ տեսնում։ Իսկ ես ի՞նչ կարող էի ասել փայլուն աչքերով, մոխրագույն այդ կատվիկին, որ հիմա ցատկոտում էր բեմեզրին, փափլիկ թաթիկները առաջ պարզած։

— Դու երես առած ես,— ասացի նրան,— դու պարզապես երես առած կատու ես, դո՜ւրս արի, ասում եմ։

— Իսկ դու ինձ սիրո՞ւմ ես,— հարցրեց կատուն և, ազնիվ խոսք, փայլուն հուլունքների մեջ ես սպասում տեսա։

— Դու ինձ կխենթացնես,— թույլ֊թույլ բարկացա ես։

— Չէ, ասա՜, սիրո՞ւմ ես,— ձեռքերը մեկնեց կատուն։

— Չէ՜,— ասացի ես։

— Իսկ ես քեզ սիրում եմ,— ասաց Նանարը,— իսկ ես քեզ սիրում եմ,— ասաց Նանարը,— իսկ ես քեզ սիրում եմ...

— Նանա՜ր ջան,— ծիծաղելով, երջանկացած, խոնարհ ասացի ես,— խնդրում եմ...

— Մի րոպե՛,— կատուն սուզվեց վարագույրի ետևը, և ինձ թվաց, թե ուղիղ իմ դիմաց, պատից այն կողմ, ինչ֊որ դուռ բացվեց, ու ոտնաձայներ լսվեցին։ Վերջապես, Նանարը դուրս եկավ երևի։ Բայց չէ՜, ահա դարձյալ երերաց վարագույրը, և անկյունում հայտնվեց կատվիկի հիմարավուն դունչը։— Դու ինձ ինչ որ բա՞ն էիր ուզում ասել, Արտակ,— թաթը ականջին դրած հարցրեց կատուն։

— Լսի՛ր,— հուսահատված ձայնս բարձրացրի ես,— հերիք չէ՞ տուն֊տուն խաղանք։

— Այդ ո՞վ է սպառնում Նանարին,— հանկարծ հնչեց մի բամբ ձայն, և ես անակնկալի եկած դարձրի գլուխս։ Վարագույրի մյուս կողմից ինձ էր նայում գայլը։ Խոսելիս նրա ծնոտները շարժվում էին և երևում էր կարմիր երախը։— Ես քեզ կխժռե՜մ։

— Պետք չէ, ընկե՛ր Պավլոս,— ծիծաղեցի ես, ճանաչելով հին դերասանի դեռ մանկուց ծանոթ բասը,— ավելի լավ է Նանարին խժռեք։ Մենք օրենքով ամուսնացած ենք, բայց նա հրաժարվում է տուն գալ։ Չէ՞ որ դուք սովորաբար դաստիարակչական նպատակներով եք խժռում։

— Իսկ Նանարը մեզ համար էր ձգձգում,— կատվիկի մոտ հայտնվեց աղվեսը։

— Իմ ընկերուհի Մարոն է,— ծանոթացրեց կատուն, ու աղվեսը նազանքով խոնարհեց գլուխը։

— Ես ինձ վերջնականապես կորցրի։

— Գիտե՞ք ինչ, երիտասա՜րդ, ձեր հարսանիքը երբեք էլ օրինական չի համարվի, մինչև որ չամուսնանաք մեր տիկնիկային օրենքով,— ասաց գայլը։— Քաղաքացի Արտակ Լևոնյան, բռնեք խնդրեմ ձեր հարսնացու կատվիկի թաթը։ Մենք պետք է օրհնենք ձեզ։

Կատվիկը առաջ էր թեքվել ու մեկնել էր աջը, ես ծիծաղելով ետ քաշվեցի։

— Բռնե՜ք, բռնե՜ք,— երախը բացեց գայլը։

— Դե լավ, էլի, ընկե՛ր Պավլոս,— անկեղծորեն շփոթվեցի ես։

— Ո՛չ, ոչ՛, մեր տիկնիկային կարգով,— ասաց գայլը։

— Շտապիր, եղբա՜յր,— հորանջեց աղվեսը,— ի՞նչ ձանձրալի փեսացու ես։

Ես չգիտեի ինչ անել։ Նրանք սրտանց էին ուզում, և ես վախենում էի հրաժարվելով վշտացնել նրանց։ Գուցե նրանց մոտ իսկապե՞ս այդպես է ընդունված։ Եվ, ի վերջո, ի՞նչ կա դրա մեջ։ Հետո, այդ ամենից բացի, ես էլ կարծես թե փոքրացել էի մի տեսակ, և ինձ բոլորովին էլ արհեստական չէին թվում այլևս իմ մանկության պայծառ հեքիաթների անբաժան վկաները։ Ես նայում էի նրանց փայլուն աչքերին ու պարզապես շփոթված էի։

— Դե՜,— շտապեցրեց գայլը։

Ես բռնեցի կատվիկի փոքրիկ, թավշյա թաթը, որը մի պահ դողաց իմ ափի մեջ։ Հետո կատվիկը մյուս թաթով շոյեց մատներս ու գլուխը կամացուկ դրեց ձեռքիս վրա։

— Ուռա՜,— որոտաց գայլը,— շնորհավոր լինի։

— Շնորհակալ եմ, ընկե՛ր Պավլոս,— ասացի ես։

— Երկար կյանք ու երջանկություն,— ճչաց աղվեսը։

— Շնորհակալությո՜ւն, շնորհակալությո՜ւն,— կրկնեցի ես շփոթված, չիմանալով ուրիշ ինչ ասել։

— Իսկ հիմա գուցե մեզ ձեր տուն հրավիրեք,— ասաց գայլը,— ես իսկապես գայլի նման քաղցած եմ։

— Իհա՜րկե, իհա՜րկե, ընկեր Պավլոս,— ասացի ես,— դե, դուրս եկեք ախր։

Աղվեսն ու գայլը անհետացան վարագույրի ետևում։

Ես թեթևացած շունչ քաշեցի և ուզեցի ազատել ձեռքս, որ դեռևս կատվի թաթերի մեջ էր, բայց Նանարը չէր թողնում։ Ծիծաղելով սկսեցի ձգել կատվի թաթից, և հանկարծ տիկնիկը ուղղակի ձեռքիս մեջ մնաց։ Միայն մի ակնթարթ բացվեց վարագույրը, և ես տեսա Նանարին։ Հաջորդ վայրկյանին ես բարձրացրի ծանր թավիշը և կրկին տեսա նրան։ Նա միայնակ կանգնած էր փոքրիկ սրահի կենտրոնում ու ինձ էր նայում փայլփլող, ծիծաղկոտ աչքերով։

— Իսկ մյուսներն ո՞ւր են,— հարցի ես ապշած։

Նա աչքերով ցույց տվեց աթոռին ընկած գայլի և աղվեսի անշունչ տիկնիկները։

— Ուրեմն բոլորը դո՞ւ էիր։

— Ըհը՛,— ասաց Նանարը։

Ես երկար նայում էի նրան, չիմանալով ինչ ասել, ձեռքիս մեջ սեղմելով փոքրիկ կատվի դեռ տաք, մոխրագույն մորթին։

— Ներիր ինձ, Ա՛րտ,— հանկարծ միանգամից տխրած ասաց Նանարը,— սիրտս վկայում է, որ չեմ խաղալու այլևս։ Իսկ ես ուզում էի, որ դու տեսնես, թե ինչպես կարող եմ խաղալ։

— Ինչո՞ւ, որտեղի՞ց հնարեցիր։

— Չգիտե՜մ,— ասաց Նանարը։

ՀԻՆ ՔԱՂԱՔԻ ԿՈՐԾԱՆՈՒՄԸ

Քանդում են մեր հին քաղաքը։ Օրվա տարբեր ժամերին մեկ այստեղ, մեկ այնտեղ փոշու վիթխարի սյուներ են բարձրանում երկինք, և ասում են՝ առաջին անգամ ինքնաթիռով մեր քաղաքը եկող մարդիկ սարսափահար խուճապով փոքրիկ պատուհանների մոտ խռնված ռմբակոծիչներ են որոնում երևանյան երկնքում։

Քանդում են մեր հին քաղաքը։ Թեև պատերազմը վաղուց է ավարտվել, բայց մարդիկ մինչև օրս չէին կարողանում ուղղել թիկունքները, շարունակում էին պատերազմել հիմա քաղցի ու աղքատության դեմ, և այն ամենի դեմ, ինչ պատերազմի հետևանքներ անունն են կրում։ Եվ ահա հացի խնդրի լուծման կորագծին զուգընթաց մեծ փոփոխություններ են կատարվում, հրամայական պահանջ է դառնում թեթև արդյունաբերության ձեռնարկությունների կառուցումը։ Մարդիկ այլևս չեն կարողանում տանել գորշ ու կոպիտ գործվածքները, նրանց պետք են բարձրորակ, ծաղկավոր, թեթև ու պայծառ հագուստներ, նուրբ, նորաձև բարձրակրունկ կոշիկներ և անգամ լայնեզր գլխարկներ։ Ինչո՞ւ չէ։ Նրանց պետք են ձյունաթույր, օսլայած վերնաշապիկներ։ Պարզապես ապշել կարելի է, թե պատերազմի ժամանակ նրանք ինչպե՞ս էին մոռացել այդ ամենը։ Դրանցից հետո տրամաբանորեն ասպարեզ է լինում հոգևոր սննդի հարցը։ Ուրախ երգեր են ստեղծվում, խրախուսվում են նույնիսկ քնքուշ, սիրային բանաստեղծությունները։ Ճիշտ է, ոչ այնքան, որ նեղ անձնական լինեն և հետևապես՝ անբովանդակ, բայց սիրային բանաստեղծություններ, ուրեմն, կարելի է գրել։ Արհմիութենական կազմակերպությունները վերակառուցում են իրենց ծրագրերը։ Բոլոր հիմնարկություններին, ձեռնարկություններին և դպրոցներին կից ստեղծվում են եվրոպական պարերի խմբակներ։ Անցյալում տանգոն, վալսն ու ֆոկստրոտը՝ որպես բուրժուական ազդեցության արդյունք, մերժելն ու պարողներին հալածելը նրբանկատորեն չհիշեցնելու նպատակով, այդ պարերը այժմ ոչ թե եվրոպական այլ ժամանակակից պարեր են կոչվում։ Պարի խմբակներին չմասնակցողներն այժմ համարվում են հետամնացներ և նրանց հետ երկար զրուցում են տեղկոմի նիստերում։ Եվ ճի՛շտ են անում։ Յուրաքանչյուր քաղաքացի պարտավոր է իմանալ այդ պարերը, որպեսզի նրա հետ տեղի չունենա այն, ինչ պատահել է պետական մի նշանավոր գործչի հետ։ Լոնդոնում թե Փարիզում կազմակերպված ընդունելության ժամանակ, օտարերկրյա դիվանագետներից մեկի կինը մեր պետական նշանվոր գործչին պարի է հրավիրում։ Եվ սկսվում է միջազգային խոշոր մի սկանդալ։ Պարզվում է, որ պետական նշանավոր այդ գործիչը եվրոպական ոչ մի պար չգիտե։ Նույնիսկ տանգո կամ պա֊դե֊սպան։ Միջադեպը մի կերպ հարթվում է, բայց պետական նշանավոր գործիչը, որն ի դեպ ոչ միայն նշանավոր է լինում, այլև խելոք ու հեռատես, լուրջ հետևություններ է անում վերոհիշյալ դիպվածից։ Հայրենիք վերադառնալով, նա եվրոպական պարի դասատուներ է հրավիրում այն բարձր հիմնարկությունում, որի ղեկավարն էր ինքը, ու իր տեղակալներին, բաժնի ու բաժանմունքի վարիչներին համոզում է կանանց հետ երեկոները հավաքվել նիստերի սյունազարդ դահլիճում։ Եվ ամեն օր երկու ժամ ակամա, ըստ գրաված դիրքի, իրար ետևից, իրենց կանանց թևերից բռնած, պարի ուսուցչի քաջալերիչ բացականչությունների և համաչափ ծափերի ներքո պտտվում ու վարգում են պետական այրերն ու տիկնայք։ Ու քանի որ պետերի օրինակը օրենք է, ապա քիչ ժամանակ անց պարերի խմբակներ են բացվում նաև մինիստրություններում ու վարչություններում, զինվորական ու քաղաքացիական հիմնարկներում, տարածվում, ընդգրկում են միութենական բոլոր հանրապետությունների ու մարզերի քաղաքներն ու գյուղերը՝ առանց բացառության։

Անցիր մեր քաղաքի որևէ խոշոր շենքի մոտով և կլսես, թե ինչպես է պարի անտեսանելի դասատուն ոգևորված հրահանգում իր անտեսանելի սաներին.

— Սկսում ենք, հիշեցե՛ք ձախ ոտքով, պա՜, մեկ, երկու, երեք...

Ի՜նչ համարձակ կին է եղել, այնուամենայնիվ մեր նշանավոր գործչին պարի հրավիրողը...

Ինչևէ, վերակառուցումը շարունակվում է։ Իրենց օրինական պահանջներն են ներկայացնում ճարտարապետներն ու քաղաքաշինարարները։ Նրանք գտնում են, որ չի կարելի հաշտվել այն երևույթի հետ, երբ քաղաքի կենտրոնում, նորակառույց, բարձրահասակ, վարդագույն շենքերի կողքին ծվարել ու քաղաքի տեսքը փչացնում են դեռևս պարսից խանի օրերից մնացած կավածեփ, խղճուկ տները։ Ճիշտ է, Երևանը ավելի քան երկու հազար յոթ հարյուր տարեկան է, բայց այդ չի նշանակում, թե պետք է պահպանել քսան դար առաջ շաղախված ցեխը։ Հայաստանի մայրաքաղաքը պետք է կառուցվի ժամանակակից բարձր քաղաքաշինարարության օրենքներով։

Եվ ահա քանդում են մեր հին քաղաքը։

Կատաղած ցուլի նման ծառս լինելով, մեքենան դողում, ցնցվում է ներքին ուժից, ապա միանգամից պոկվելով տեղից, դղրդալով գալիս, խփում է կավե հաստ ու փխրուն պատին։ Իսկ պատը վաղուց պատրաստ է փլվելու և առիթի է սպասում, չի առարկում, չի դիմադրում, անձայն տապալվում է ցած, ու փոշին է միայն երկար ժամանակ ստվերում շրջապատը։ Յուրաքանչյուր քանդվող տուն իր հանդիսականներն ունի և նրանց մեջ դժվար չէ ճանաչել նախկին տանտերերին։ Նրանց դեմքերին իրար են հաջորդում ուրախությունն ու տխրությունը։ Իհարկե, նոր տուն են ստանալու, բայց դե դժվար է հեռանալ այնտեղից, որտեղ մանկությունդ ու թերևս երջանկությունդ է անցել։ Նրանցից ոմանք ավելի շուտ շփոթված են, վազվզում են այս ու այն կողմ և պարզապես չգիտեն ինչ անել։ Տան ճակատային պատը փլվել է և երևում են սենյակները՝ երեքական պատերով, որոնց վրա դեռ մնում են խունացած գույներն ու նախշերը, թղթե պատառոտված պաստառները, պոկված ընտանեկան մեծադիր նկարներն ու ճոճանակավոր ժամացույցների ճերմակ ստվերները։ Թվում է, թե թատերական դեկորներ ես դիտում, իսկ երբ անցնում է այդ թվալը, մի տեսակ ճնշված ու անհարմար ես զգում քեզ, ասես թաքուն հայացք ես նետել ուրիշի տան ներսը։ Մորթե քրքրված գդակ դրած մի ծերունի հավաքվածների մի խմբից մյուսն է անցնում, նրանց ուշադրությունը հրավիրում կիսաքանդ սենյակներից մեկի վրա ու հայտնում, որպես խիստ կարևոր գաղտնիք.

— Այն պատը տեսնում եք, չէ՞, չէ, չէ, դա՛ չէ, մյուսը, հա՛, հա՛ — ա՛յն, որի վրա բրոնզե արմավենիներ կան։ Ուղիղ հիսուն հինգ տարի այդ պատի տակ եմ քնել։ Բա՜... Գլխիս վերև մեծ որդուս նկարն էր։ Տեղը տեսնո՞ւմ եք, ա՛յ, նա...

Նա սպասում էր, որ իրեն հարցեր տան, բայց ոչ ոք հարց չի տալիս, ու մորթե քրքրված գդակով ծերունին մի ուրիշ խմբի է մոտենում։

— Այն պատը տեսնում եք, չէ՞...— հարցնում է նա։

Սակայն այստեղ նրան չեն լսում, որովհետև շատ ավելի հետաքրքիր զրույց են սկսել։

— Հենց որ բուլդոզերը շրը՜խկ խփեց պատին, մեկ էլ՝ ծլընգ, մի պղնձե սափոր զնգզնգալով գլորվեց ցած,— հափշտակված պատմում է տրակտորիստի յուղոտ պիջակով մի տղա։— Բուլդոզերավարը գոռաց. «Նե տրոգատ, էտո մայո»։ Բայց նրան ո՞վ կլսեր, տղերքը գոռգոռալով ընկան սափորի վրա։

Բերանը մի տեսակ ձյութով փակ էր, հիմա դանակով չը՛խկ հա չը՛խկ՝ չկարողացան բացել։ Վերջը մեկը կացինը բարձրացրեց ու թրա՛խկ, որ խփեց... սափորի տակը մի կողմ թռավ։ Նայեցինք, տեսնենք ի՞նչ...

— Ի՞նչ,— պոռթկացին լսողները։

— Նիկոլայի թուղթ փող։

Հավաքվածները հուսախաբված հռհռացին, իսկ մորթե գդակով ծերունին, օգտվելով խառնաշփոթությունից բղավեց.

— Այն պատը տեսնո՞ւմ եք...

Նա գլուխը թեքել էր իր տան կողմը և հենց այդպես էլ լռեց֊մնաց կիսաբաց բերանով։ Մեքենան խենթացած հարձակվեց նրա տան վրա, ճռնչոց լսվեց, ու փոշին բռնեց շրջապատը։ Ծերունուն մինչ այդ ոչ ոք չէր լսում, իսկ հիմա մեկը հարցրեց.

— Ո՞ր պատը քեռի՜։

Ծերունին չպատասխանեց։ Նա շարունակում էր նայել այնտեղ, ուր քիչ առաջ իր տունն էր։ Եվ արձագանքեց միայն այն ժամանակ, երբ կրկնվեց հարցը։

— Հե՜չ, բան չէի ասում։

— Ո՞նց թե բան չէիր ասում,— չգիտես ինչու զայրացավ մարդը։

Իսկ ծերունին ուզում էր ասել։

Նա ուզում էր ասել, որ այնտեղ հենց նոր մի պատ կար, որ պատի վրա անցյալ տարի ներկարարը բրոնզե արմավենիներ էր նկարել, որ այդ պատի տակ հիսունհինգ տարի քնել է ինքը։ Բայց չասաց. պատը չկար այլևս, չկային նաև բրոնզե արմավենիներն ու որդին։ Ոչի՛նչ չկար։ Այդ բոլորը չեղած շատ այլ բաների հետ գումարվեցին ու դարձան մի տուն, որը նույնպես չկար։ Ուրեմն ի՞նչ ասեր ինքը։

— Ա՜յ այնտեղ,— կոտրված, խեղճացած ասաց ծերունին,— քիչ առաջ մի տուն կար։ Դա իմ տունն էր։

— Հա՜,— ասաց մարդը։

— Արտակ,— դարձավ ինձ Մանուկը,— դու իմ և այդ բուլդոզերի մեջ նմանություն գտնո՞ւմ ես։

— Լսիր, ի՞նչ է պատահել,— ծիծաղեցի ես,— վերջերս քեզ ամեն ինչի հետ համեմատում ես։

— Չգիտեմ դու ոնց, բայց ես գտնում եմ,— շարունակեց Մանուկը,— և այդ փլող պատերն էլ արտառոց ձևով հիշեցնում են Վեզիրյանին ու Կարո Բադամյանին։ Քո կարծիքով այս հինգ օրը ինչո՞վ էի զբաղված։

— Կռվում էիր Նվարդի հետ։

— Այդ՝ ընդմիջումներին։ Իսկ հիմնականո՞ւմ... Քննություն էի հանձնում։ Դու գիտե՞ս, որ աշխատանքի եմ անցել դատախազությունում՝ որպես քննիչ։ Ահա, ուրեմն, իմացիր նաև, որ իմ հիմնական աշխատանքից բացի, զբաղվում եմ մասնավոր պրակտիկայով և առանց կեղծ համեստության պետք է ասեմ, որ հանճարեղ քննիչ եմ։

— Չեմ կասկածում,— ասացի ես։

— Խնդրում եմ, առանց հեգնանքի,— ասաց Մանուկը,— փաստերով եմ խոսելու։ Ասում էիր՝ Վեզիրյանը քանի՞ երեխա ունի։ Չգիտե՞ս։ Իսկ ընդհանրապես ունի՞։ Չունի, սիրելիս, ոչ մի երեխա էլ չունի։ Փոխարենը երկու ավտոմեքենա ունի, մեկը կնոջ, մյուսը զոքանչի անունով։ Կին վարորդների հրաշալի սերունդ։ Ունի երկու առանձնատուն, մեկը՝ իր, մյուսը՝ կնոջ անունով։ Առաջինում ինքը, կինը, զոքանչն ու տնային ծառայողն են մի կերպ տեղավորվում։ Իսկ երկրորդում ո՞վ է ապրում։ Չգիտե՞ս։ Չէի սպասում։ Երկրորդ առանձնատունը զբաղեցնում է մեր ընդհանուր բարեկամ Կարո Բադամյանը։ Շա՛խ։

— Իսկ ի՞նչ կա դրա մեջ,— ոչինչ չհասկացա ես։

— Ապացույց, որ նրանք մտերիմներ են։

— Նա կարող է ասել, որ վարձով է ապրում։

— Չի՜ կարող։ Այդ առանձնատունը նրան նվիրել է Վեզիրյանի կինը։ Մա՜տ։

— Նվիրե՞լ է։ Հենց այնպե՞ս։

— Հենց այնպես ոչ ոք ոչ ոքի ոչինչ չի նվիրում։ Այն էլ առանձնատուն։ Կոմս Մոնտե Քրիստոյի ժամանակները անցել են, թեև նա էլ հենց այնպես շռայլողներից չէր։ Հիմա նվիրատվությունը կատարվում է հետևյալ կերպ. կամ պայմանավորվող երկու կողմին էլ շահավետ է նվիրատվություն խաղալ, որպեսզի հետագայում ստիպված չլինեն բացատրություն տալ, թե որտեղից են ձեռք բերել կամ ինչ են արել առևտրի միջոց հանդիսացած վիթխարի գումարը, կամ էլ նվիրատվությունը կատարվում է ի պատասխան մատուցված խոշոր ծառայությունների, որպես կաշառք՝ անշարժ գույքով, որը համապատասխանում է Հայկական հանրապետության քրեական օրենսգրքի հարյուր տասնչորսերորդ հոդվածի երկրորդ մասին։

— Ուրեմն, քո կարծիքով...

— Ես միայն շարադրում եմ փաստերը։ Լրացուցիչ կարող եմ ասել, որ Վեզիրյանն առաջին անգամը չէ, որ մերկացվում է։ Նախավերջին անգամ նրա խարդախությունների մասին ահազանգվել է նվիրատվության արարողությունից երեք ամիս կամ ավելի ճիշտ՝ սրանից ուղիղ չորս տարի առաջ։ Սակայն ստուգող հանձնաժողովը գտել է, որ առանձնապես ոչինչ չի եղել, որ ահազանգում բերված փաստերը միտումնավոր ուռճացված և աղավաղված են։ Հանձնաժողովը արձանագրել է, որ Վեզիրյանին կարելի է թողնել իր աշխատանքում և բավարարվել բանավոր նկատողությամբ։ Եվ մի նրբին մանրամասն, հանձնաժողովը ղեկավարել է Կարո Բադամյանը։

— Չի՛ կարող պատահել։ Նա այդքան միամիտ չէ։

— Վեզիրյանն էլ միամիտ չէ։ Դրա համար էլ առանձնատունը ձևակերպել է կնոջ անունով, որի հետ ինքը օրենքով ամուսնացած չէ, և այդ կինն էլ իր հերթին տունը նվիրել է Կարո Բադամյանի կնոջը։ Դե գնա գտիր։

— Իսկ դու ո՞նց գտար։

Մանուկի շուրթերին մի այնպիսի քմծիծաղ հայտնվեց, որին կնախանձեր ինքը՝ Շերլոք Հոլմսը։ Իսկ ես ցնծում էի։ Վրե՜ժ, վրե՜ժ, վրե՜ժ։ Ո՞ւմ մտքով կանցներ, թե կհաջողվի այսքան շուտ։ Մի՞թե հնարավոր է։ Վրե՜ժ... իմ անքուն, մղձավանջային գիշերների համար, իմ խելացնոր մենախոսությունների, հեռացող հավատի, ցավագնորեն սեղմվող սրտի համար։ Ախր օրեր շարունակ ես չեմ քնել, չի եղել թեկուզ մի պահ, որ ինքս ինձ հետ մնամ, մտածեմ ուրիշ հազար ու մի բանի մասին, ինչպես այլ մարդիկ են մտածում։ Ամեն անգամ աչքերիս առաջ Սարգսյանի առանձնասենյակն է եղել, և Բադամյանը, Վեզիրյանը, Պարթևը, Բենիկը։ Ամեն վայրկյան ես կռվել եմ, վիճել եմ, համոզել եմ, խնդրել եմ, ծիծաղել եմ, լաց եմ եղել, ճչացել եմ, բողոքել եմ և այդ բոլորը մտքումս, ուղեղիս մեջ։ «Դու դեռ ինձ շատ կզգաս քո կողքին»,— ասաց այն ժամանակ Վեզիրյանը։ Իսկ հիմա մենակ նա՛ չէ, նրանք են, նրանք բոլորը իմ կողքին են, և անհնար է նրանցից փախչելը, ազատվելը։ Ես քայլել եմ փողոցով, հետո ակամա կանգ եմ առել ու վիճել եմ նրանց հետ, տրամվայ եմ նստել ու վիճել եմ նրանց հետ, բարևել եմ ծանոթներիս ու վիճել եմ նրանց հետ, հաց եմ կերել ու վիճել, անկողին եմ մտել ու վիճել նրանց հետ... Վրե՜ժ, վրե՜ժ, վրե՜ժ։ «Ճաշդ կեր, սառչում է»,— հառաչում էր մայրս, իսկ ես նայում էի նրան ու Բադամյանին ասում. «Դու ստոր ես, ստո՛ր, ստո՛ր»։ «Ուզում եմ արձակուրդ վերցնել»,— ասում էր հայրս, իսկ ես խնդրում էի խեղդվելով. «Մեսրոպ ջան, գոնե դո՜ւ ինձ հավատա»։ «Այն պատը տեսնո՞ւմ եք»,— հարցնում է քրքրված, մորթե գդակով ծերունին, իսկ ես լաց էի լինում ու պարզում ձեռքերս. «Չէ, չէ, տղե՜րք, խնդրում եմ, մի՛ քվեարկեք...», «Ամաչում եմ, ախր շատ եմ ամաչում»,— մրմնջում էր Քրիստոսի դեմքով մուրացիկը, իսկ ես նայում էի նրան ու ասում էի. «Ես էլ եմ ամաչում»։ Կուզե՞ս ես էլ կանգնեմ քո կողքին, որովհետև ես էլ եմ ամաչում։ Դու երջանիկ ես, դու խենթ ես, դու կարողանում ես ասել, իսկ ես ամաչում եմ ասել, թե որքա՜ն եմ ամաչում... Վրե՜ժ, վրե՜ժ մեր տխուր հարսանիքի, հորս զսպված հառաչանքների, Նանարի կեղծ ծիծաղի և թաքուն անկեղծ արցունքների համար...

Մենք բավականին հեռացել էինք այնտեղից, որտեղ փոշու սյուներ էին բարձրանում և քանդում էին մեր հին քաղաքը։ «Դանակ֊մկրա՜տ սրեմ, դանակ մկրա՜տ». մեջիդի աշտարակից մուեզին ձգող մոլլայի ձայնով կանչում էր մի մարդ։ Գետնի տակ, կլոր անցքի մեջ իրար հայհոյում էին հեռախոսային ցանցի բանվորները։ Ես կողքից գրկեցի Մանուկին ու ամուր սեղմեցի։ Չգիտեի ինչ անել։

— Ի՞նչ պատահեց, տո՛,— ծիծաղեց Մանուկը։

Նա գիտեր, թե ինչ է պատահել։ Նրա աչքերը փայլում էին երջանկությունից։ Նա իսկապես նման էր քննությունը հաջող հանձնած մարդու։ Իսկ ես նայում էի նրան ու մտածում, թե, այնուամենայնիվ, որքա՜ն լավ բան է կյանքը։ Ու մտածում էի, որ աշխարհում ոչ մի բան ինքնանպատակ չէ երևի։ Եթե իմ դեմ կազմակերպված այդ դավադրությունը չլիներ, ո՞վ գիտե, երբևէ առիթ կունենայի՞ համոզվելու, թե ինչպիսի ընկեր է ինձ համար Մանուկը։ Ասում են՝ ընկերներին կարելի է ճանաչել կյանքի վճռական րոպեներին։ Այդպես էլ կա։ Ես ճանաչեցի Նանարին, Նվարդին, Մանուկին, Մեսրոպին, հետո շատերին ճանաչեցի, նույնիսկ առանց հետները խոսելու։ Դեռ հեռվից նկատելով ինձ, իմ ընկերը մյուս մայթն էր անցնում, ու ես տխուր ճանաչում էի նրան։ Հանդիպում էինք անակնկալ, հարցնում էր՝ հայացքը փախցնելով. «Ո՞նց ես», ու չլսելով, թե ինչ եմ ասում՝ «Դե՛, կներե՜ս, շտապում եմ»,— ասում էր նա, ու ես մեկին էլ էի ճանաչում։ Հիմա նորից կվերադառնան նրանք, բոլորն էլ իմ մայթով կանցնեն, կգա՜ն...

— Բայց սա հաղթանակ է, Մանո՛ւկ։

— Իհարկե։ Նրանք այդ հարվածին չեն դիմանա։

— Եվ այդ բոլորը ինձ համար...

— Ոչ միայն քեզ համար,— ասաց Մանուկը։— Դա մե՜զ համար էր։ Մենք չպետք է թողնենք, որ մեզ հետ վարվեն այնպես, ինչպես ուզում են։ Մենք արդեն մեծ ենք։ Եվ հետո, ազնիվ խոսք, սա իմ քննությունն էր։ Ուզեցի տեսնել, թե ինչի եմ ընդունակ։

— Ո՜վ գիտե, թե ինչքան ես չարչարվել։

— Ինչ ճիշտ է, ճիշտ։ Լավ աշխատեցի։ Բայց ի՜նչ զոքանչ ունի, գիտե՞ս։ Եթե այդ Վեզիրյանը քիչ թե շատ կարգին մարդ լիներ, նրան բրոնզե հուշարձան պետք է կանգնեցներ։ Պարտիզանը քեզ օրինակ՝ «Չգիտե՜մ, չե՜մ լսել, չե՜մ ասի»։ Տնային կառավարչուհին փառք էր նրա մոտ, բայց էլի համարյա թե սեր խոստացա, մինչև որ տեղեկանքն ստորագրեց։

— Որեմն, տեղեկանք է՞լ ես վերցրել։

— Զարմանում եմ, թե ինչու ես անընդհատ մոռանում, որ քննիչի հետ գործ ունես։

Ես ծխախոտ վառեցի և, ինչպես միշտ, առաջին գլանակից թեթևակի պտտվեց գլուխս։ Ահա՜ և հաղթանակը։ Ափսոս որ կիրակի է, և ես չեմ կարող այդ տեղեկանքը գոնե հեռվից ցույց տալ Կարո Բադամյանին։ Ցույց տալ ու նայել նրա աչքերին, ցույց տալ ու ծիծաղել, ցույց տալ ու նրա ձայնով բղավել՝ «Ընդունո՞ւմ եք, թե՝ ոչ»։ Հետաքրքիր է թե ինչպես կպահի իրեն։ Իհարկե սկզբում կգունատվի, հետո կսկսի քծնել ու ժպտալ, կհիշեցնի, որ մենք համարյա ազգականներ ենք, կասի դու իմ փոքրիկ դային ես ու կխնդրի ներել, մոռանալ։ Ներե՜լ, մոռանա՜լ... Բայց մի՞թե դա երբևէ կարելի է մոռանալ։ Չէ՜, երանի թե չխեղճանա, երանի թե բղավի, ահաբեկի, հերքի, ասի, որ դա զրպարտություն է։ Այդ ժամանակ ես գիտեմ, թե ինչ կանեմ։ Իսկ եթե խեղճանա, հավանաբար ես էլ կխեղճանամ։ Բայց ես չե՜մ ուզում նրան ներել։ Չէ՜։

— Երբ փոքր էի,— ասացի ես Մանուկին,— մի անգամ վիրավորել էի եղբորս, ու նա ուզում էր ինձ ծեծել։ Ես թաքնվել էի մորս թիկունքում, կպել էի փեշից, իսկ նա հարձակվում էր անընդհատ։ «Թո՜ղ, թո՜ղ,— ասում էր նա մորս,— պետք է սպանեմ դրան»։ Եվ հանկարծ մայրս զայրացած ու հոգնած ինձ դուրս բերեց իր թիկունքից ու հրեց դեպի Բաբկենը. «Դե սպանի՛,— ասաց,— սպանի՛, քո գլուխն էլ հողեմ, նրա՜նն էլ»։ Իմ հույսն ու ապավենը մայրս էր, նա էլ լքեց ինձ։ Հուսահատ ու համակերպված, մատաղացու գառան նման, կանգնել եմ Բաբկենի առջև ու սպասում եմ, որ նա ծեծի ինձ։ Իսկ նա չի ծեծում, կանգնել ինձ է նայում շփոթված։ «Դե սպանի, է՜,— ասում է մայրս,— բա ինչի՞ չես սպանում»։ «Ախր ո՞նց սպանեմ,— լացակումեց Բաբկենը,— չի՛ փախչում, է՜, որ սպանեմ։ Դե ասա թող փախչի՛...»։ Առաջ մայրս ծիծաղեց՝ մի տեսակ հպարտ ու երջանիկ, հետո Բաբկենը ծիծաղեց, հետո էլ ես ծիծաղեցի։ Իսկ հետո մենք բոլորս էլ իրար գրկել ու ծիծաղում էինք։

— Այսի՞նքն,— ժպտաց Մանուկը։

— Եթե նա զղջա, այդ տեղեկանքը մեզ պետք չի գա այլևս,— ասացի ես։— Գուցե արյունի հարց է, ես ի՞նչ իմանամ։

— Զարմանալի մարդ ես,— նեղացած ասաց Մանուկը։— Քեզ ստորաբար, անմարդկայնորեն ուզում են ոչնչացնել, իսկ դու Քրիստոս ես խաղում։ Եվ հետո, մարդ պետք է սկզբունք ունենա։ Նրանց ի՞նչն ես ուզում ներել, մեկը հանցագործ է, իսկ մյուսը՝ հանցագործին հովանավորող, որն առաջին իսկ առիթով անմեղ մարդուն դուրս է շպրտում կյանքից։ Այստեղ հո միայն քո հարցը չէ։ Այդ մարդկանց պետք է պատժել՝ հանուն բոլորի շահերի։ Դրանք վնասակար մարդիկ են, և եթե իմ կամքը լիներ, ես քրեական գործ կհարուցեի նրանց նկատմամբ։

— Բայց արդեն Վեզիրյանի նկատմամբ գործ կա, չէ՞։

— Կա՛, բայց ինքը ազատ շրջում է քաղաքում, քեֆեր է անում, աշխատում է լինել այնտեղ ուր մարդիկ շատ կան։ Օրինակ՝ Չինաստանի ու մեր բասկետբոլիստների մրցությանը, որպեսզի ցույց տա, թե ոչինչ էլ չկա, թե ինքը անմեղ է և շուտով հերքում կլինի թերթում։ Իսկ դու ասում ես՝ ներե՛նք...

— Իսկ մրցության մասին դու որտեղի՞ց գիտես։

Մանուկը ծուռ֊ծուռ նայեց ինձ։

— Երբ ես մի գործով զբաղվում եմ, հիմնավորապես եմ զբաղվում։ Ես քեզ համար մի անակնկալ էլ ունեմ, թեև դու, ինչպես երևում է, չարժես դրան։ Տե՜ս...

Նա գրպանից հանեց ու ինձ մեկնեց փոքրիկ մի լուսանկար։ Մի պատկեր էր մարզադաշտից, նկարված մրցության ժամանակ։ Ծայրեծայր՝ ծափահարող մարդիկ էին։ Եվ հանկարծ բազմաթիվ գլուխների միջից ես նկատեցի երկուսին։ Նստած էին կողք֊կողքի, մեկը թեքվել էր դեպի մյուսը ու ծիծաղելով ինչ֊որ բան էր ասում նրան։

— Ոչի՛նչ չեմ հասկանում,— ասացի ես սրտնեղած,— անհնարին է, որ Սարգսյանը մոտ լինի Վեզիրյանին։ Այնուամենայնիվ, նա այդպիսի մարդ չէ։ Ինձ կասեր, եթե մոտ լիներ։

— Իսկ ես ե՞րբ ասացի, թե նրանք մոտ են։ Ես միայն փաստեր եմ հավաքում։

— Լա՛վ, նկա՞րն ինչպես գտար։

— Դա արդեն դատարկ բան է, ախպե՜րս։ Հարց՝ առաջին կուրսեցուն։ Եթե մի փոքր ուշադիր լինեիր, նկարի անկյունում կտեսնեիր նաև իմ չքնաղ գլուխը։ Տեսա՞ր։ Ապրե՛ս։ Նկատեցի, որ մեկը լուսանկարում է մեզ։ Խաղից անմիջապես հետո մոտեցա, իմացա որ «Ավանգարդ» թերթի լուսանկարիչն է, ասացի, որ նա պատահաբար ինձ էլ է նկարել, և խնդրեցի այդ պատկերից ինն օրինակ։

— Իսկ ինչո՞ւ հատկապես ինը։

— Իսկ մի՞թե կուսշրջկոմի բյուրոյի անդամները ինը հոգի չեն։

Ես մի պահ լուռ ու զարմացած նայում էի Մանուկին։ Ինձ թվում էր, թե ես լիովին հասկանում եմ նրան, ու մեկ էլ՝ թե բոլորովին չեմ հասկանում։ Իհարկե, նա ուրախ էր, որ կարողացել է փաստորեն փրկել ընկերոջը։ Օրեր շարունակ մտածել է, ծրագրեր է կազմել, այս ու այն կողմ է գնացել, փաստաթղթեր է ստուգել, խոսել է հազար մարդու հետ, իմանալով, որ օգնում է ինձ և հաստատ համոզված լինելով, որ ես պարզապես զոհ եմ։ Իհարկե նրան ոգևորել է և այն, որ առաջին անգամ անձամբ զբաղվելու է իր մասնագիտությամբ, և երբ ի վերջո հաջողության է հասել, ավելի է ոգևորվել։ Ես գիտեի, որ նա ազնիվ ու համարձակ մարդ է, նա ամբողջ կյանքում ապացուցել էր դա։ Ինձ միայն մի բան էր շփոթեցնում. նրա խոր վճռականությունը և այդ վճռականության մեջ՝ չորությունը, միջոցների հարցում խտրություն չդնելը, և այդ վճռականության մեջ նրա թեթև, կատակախառն խոսելաձևը՝ համենայնդեպս մարդկանց և նրանց սպասող անախորժությունների ու հարվածների նկատմամբ։ Մի՞թե իսկապես այդ ամենը մասնագիտությամբ է պայմանավորված։ Չեմ հասկանում։

Մենք անցնում էինք գարեջրի կրպակի մոտով, ու ես հանկարծ զգացի, որ կոկորդս չորացել է։

— Մի֊մի գարեջուր չխմե՞նք, Մանուկ։

— Խմենք,— համաձայնեց նա։

Մենք երկու գավաթ գարեջուր վերցրեցինք ու անցանք կրպակի ետևի կողմը։ Այնտեղ դատարկ արկղներ կային, իսկ գետնին թափված էին տառեխի փշեր ու երշիկի չորացած թաղանթի կնճռոտված կտորներ։ Մի կումով համարյա դատարկեցի գավաթի կեսը և ներքևից վեր նայեցի Մանուկին։

— Խնդրում եմ նախքան հայհոյելդ և ապերախտ անվանելը, մի քիչ մտածես,— ասացի ես,— բա դու չե՞ս վախենում, որ ակամա հորդ ճանապարհով ես գնալու։

Նա կարծես թե սպասում էր իմ հարցին, որովհետև քմծիծաղ տվեց ու պատասխանեց անմիջապես։

— Վախենում եմ, այդ պատճառով էլ երբեք նրա ճանապարհով չեմ գնա։

— Դե, ուրեմն, տո՛ւր ինձ այդ տեղեկանքն ու նկարները,— խնդրեցի ես։— Ես քեզանից շատ շնորհակալ եմ, Մանո՜ւկ ջան։ Գուցե մեզ չի սազում իրար հետ սենտիմենտալ խոսելը, ի վերջո մենք բեռնակիրների բրիգադիր Գասպարի սաներն ենք, բայց համոզված եղիր, ու ես էլ կանեի ու կանեմ քեզ համար այն, ինչ դու արեցիր ինձ համար։ Եվ այդքանը հերիք է։ Տուր ինձ այդ տեղեկանքը։

Ես նրան ուզում էի բացատրել մի բան, որ ինքս կարծես թե ներքնապես զգում ու հասկանում էի, բայց բառերով չէի կարողանում արտահայտել։ Դրա համար խոսում էի երկար, ու անտանելի ճոռոմ էր ստացվում ամեն ինչ։ Ես նրան ասում էի, որ եթե նախքան բյուրոն ինձ հայտնի լիներ այդ փաստը, ես անպայման կհրապարակեի այն։ Բայց հիմա ուրիշ բան է ստացվում։ Ստացվում է այնպես, որ ես չեմ կարողանում արդարանալ բյուրոյում ինձ տրված մեղադրանքներից, դրա համար էլ բիծ եմ որոնում Բադամյանի կամ մյուսների կենսագրության մեջ, փորփրում եմ նրանց արխիվը։ Այսինքն՝ վարվում եմ այնպես, ինչպես նրանք վարվեցին իմ նկատմամբ։ Այսինքն՝ մենք բոլորս էլ նույնն ենք։ Այնինչ ես չեմ ուզում նույնը լինել։ Չե՜մ կարող։ Շա՜տ֊շա՜տ այդ տեղեկանքը ես ցույց կտամ իրեն՝ Բադամյանին, ու երևի մի քանի խոսք կասեմ։ Գուցե և չասեմ էլ ոչինչ։ Այդքանը։ Իսկ նկարը պատահականություն է միայն։

— Առանց այդ թղթի չի՜ լինի,— բարկացավ Մանուկը,— ի՞նչ ես սար ու ձոր ընկնում։ Կամ դու պետք է ապացուցես, որ քեզ հեռացրել են ֆելիետոնի համար, կամ էլ փողոց դուրս չգաս, որովհետև մարդ մի քիչ էլ ամոթ պետք է ունենա։

Ու Մանուկն իրավացի էր, ես վաղուց համոզված էի հոգուս խորքում։ Այլ ելք չկար։ Բայց ի՞նչ անես, որ այդ փաստաթղթի հայտնվելուն պես, սրտիս ողջ չարությունը անհետացել էր։ Ասես արդեն բոլորը գիտեին, թե ինչպես է եղել պատմությունը, և դա ինձ բավարարում էր լիուլի։

— Դե լավ,— ասացի ես,— թող առայժմ մնա։ Միայն խոսք տուր, որ ոչ ոքի ցույց չես տա, հը՞, Մանուկ։ Ես մի բան որոշեցի։

— Ի՞նչ։

— Վաղը չէ մյուս օրը քեզ կասեմ, ազնի՜վ խոսք։

Մանուկը ծիծաղեց, բարձրացավ արկղից, մոտեցավ կրպակի կիսաբաց դռանն ու կամացուկ ասաց.

— Երկու բաժակ սպիտակ,— հետո ձեռքի ափի մեջ օղու բաժակները բռնած ետ եկավ ու մեկը մեկնեց ինձ։

— Խմենք, ես էլ իմ գաղտնիքը ասեմ։

Խմեցինք, վրայից էլ գարեջուր, և Մանուկը ասաց.

— Գիտե՞ս ի՜նչ, Արտակ, ախր ես քեզ վաղուց գիտեմ, անգիր գիտեմ։ Առավոտը որ քեզ կանչեցի և ուզում էի ասել տեղեկանքի մասին, հաստատ գիտեի, որ գրկելու ես ինձ, ասելու ես՝ ախպեր ջան, ասելու ես՝ դու փրկեցիր ինձ և ես քեզ երբեք չեմ մոռանա։ Հավատա՜, հաստատ գիտեի։ Լսիր, եկ մի֊մի բաժակ էլ խմենք, հը՞։

— Խմե՜նք,— ասացի ես։

Ու մենք դարձյալ խմեցինք մի֊մի բաժակ օղի։

— Հետո՞,— հիշեցրի ես։

— Հետո, ախպորս ասեմ, ախր ես քեզ լավ գիտեմ, չէ՞։ Ես քո գծով գերազանցիկ եմ։ Հաստատ գիտեի, որ մեկ֊երկու ժամից հետո նորից ինձ գրկելու ես, թե եկ ձեռք քաշենք տեղեկանքից, թե եկ վատություն չանենք մարդկանց։ Ճիշտ չե՞մ ասում, այդպես էլ չեղա՞վ։

— Լավ, հետո՞։

— Հետո այն, որ քեզ հետ միասին ի՜նձ էլ լավ ճանաչելով և, հաստատ համոզված լինելով, որ վերջիվերջո դու ինձ քո խղճով հաղթելու ես, և որպեսզի ես հետո չզղջամ, այդ անիծյալ փաստաթուղթը մի գեղեցիկ նամակի հետ երեկ ուղարկեցի քո խմբագիր Սարյանին և պատճենն էլ կուսշրջկոմի քարտուղարին։

— Ի՞նչ։

— Վե՛րջ։ Ես հարբած եմ և այլևս ոչինչ չեմ հասկանում։ Գուցե մի֊մի բաժակ էլ խմենք ու հավերժ բաժանվենք, հը՞։ Դե, առ մատներս բացիր։

— Իսկ քեզ ո՞վ է խնդրել, որ խառնվես իմ գործերին,— բղավեցի ես,— ինչո՞ւ ես առանց ինձ...

— Լա՜վ, լա՜վ, էլ չեմ խառնվի,— մեծ գլուխը տխրությամբ թափահարեց Մանուկը,— բայց թույլ կտա՞ս գոնե հեռվից հաճույքով դիտել, թե ինչպես են քեզ ուտում...

— Դե թող ուտեն, նրանց հե՜րն էլ անիծած,— անչար ու հոգնած ասացի ես։ Օղին սկսել էր տեսնել իր գործը, հաճելիորեն տաքացել էր կուրծքս, ու մեղուները վայրենացել էին գլխիս մեջ։— Ավելի լավ է քեզ ուտեն, քան դո՜ւ ուտես ուրիշներին։ Սա կարծեմ ուրիշի խոսքեր են, բայց դու այնպես ընդունիր, իբր ես եմ հայտնագործել։ Այսինքն՝ գուցե հենց ես էլ գտել եմ, ի՞նչ իմանաս։ Ի վերջո, մինչև չզգաս, որ քեզ ուզում են ուտել, նման գյուտեր չես անի։

— Ախպոր պես, ուտելու մասին էլ մի՛ խոսի, քաղցած մեռնում եմ,— ասաց Մանուկը, ու ես զգացի, որ նա էլ է հարբած։ Վեր կացավ, ընդգծված ուղիղ քայլերով կրպակին մոտեցավ ու ետ եկավ՝ ձեռքին բռնած դարձյալ երկու բաժակ օղի ու մի քանի կարկանդակ։— Կարկանդակ֊դը֊արկ,— ծիծաղեց նա։— Զարմանքից քար է կտրել, որ իրեն ուտող չկա։ Հավանաբար երկու տարեկան կլինի։ Իսկական սառը զենք է, սուր կողմով որ խփես՝ փրկություն չկա։ Է՜խ կարկանդակ, կարկանդակ, այնինչ երկու տարի առաջ ինչպե՜ս էինք քեզ սիրում, ինչպես էինք տենչում քեզ։ Կարոտում էինք, երգեր էինք հյուսում։ Այն ժամանակ դու կոչվում էիր պերաշկի։ Օ՜, պերաշկի, պերաշկի, դու ես լույսը մեր աշքի...

— Մանո՛ւկ, նամակդ անստորագի՞ր ուղարկեցիր,— հարցի ես։

Մանուկը ժպտաց, օրորեց գլուխը։

— Ինչքա՜ն ես ուզում, որ ստոր լինեմ... Չէ՜, ընկեր Լևոնյան, ինքս գրեցի, ստորագրեցի ինչպես հարկն է, նշեցի աշխատանքիս վայրը, հասցես, հեռախոսիս համարը, շատ էի ուզում բնակարանիս հեռախոսի համարն էլ գրել, բայց առայժմ ոչ բնակարան ունեմ, ո՛չ էլ հեռախոս։ Հենց որ ունենամ, լրացուցիչ կուղարկեմ։ Պրծա՞նք։ Ասենք չէ՜, դեռ չպրծանք։— Նա գրպանից հանեց ու իմ առջև արկղին նետեց մարզադաշտի նկարների կույտը։

Ես ձեռքս առա նկարներից մեկը, ու սիրտս նորից դառնությամբ լցվեց։ Ո՜նց թունավորեցին կյանքս, ինչի՜ մասին ենք խոսում, ինչո՜վ ենք զբաղված։ Հիմա Բադամյանն ինչ ասես չէր տա, որ տեսներ մեզ այստեղ, գարեջրի կրպակի ետևում, դատարկ արկղների վրա հարբած նստած, գաղտնի վաճառվող օղու բաժակները ձեռքներիս, էժանագին տառեխի ու երշիկի մնացորդների ֆոնի վրա։ Նա, իհարկե անմիջապես լուսանկարել կտար մեզ, և երկու օր հետո կուսշրջկոմի բյուրոյում հաղթանականորեն կթափահարեր այդ նկարները։ Կնկարեր, անպայման կնկարեր, և այն էլ ոչ թե ինն, այլ ինը հարյուր օրինակ, կնկարեր, ինչպես Մանուկն է նկարել տվել այդ խեղճ Սարգսյանին՝ Վեզիրյանի հարևանությամբ։ Նրանք՝ մեզ, մենք՝ նրանց, նրանք՝ մեզ, մենք՝ նրանց։ Եվ ահա մենք իրար նման ենք։ Մենք նույնն ենք։ Կողքից նայողը չի իմանա, թե ով է սկսել, ով է մեղավորը։ Նա կասի՝ դե լավ, վե՛րջ տվեք, ամոթ է։ Նա կասի՝ ի՜նչ եղել է, եղել է, մոռացե՜ք։ Նա կասի՝ դու էլ ես մեղավոր, նա էլ է մեղավոր, լռե՜ք։ Ահա թե ինչու չէի ուզում կռվել ու հաղթել։ Իսկ Նանարը չի հասկանում, ասում է. «Դու պիտի հաղթես»։ Իսկ Մանուկն օգնում է, որ հաղթեմ։ Ո՜նց թունավորեցին կյանքս։

Ես պատառ֊պատառ արեցի լուսանկարներն ու նետեցի ոտքերիս տակ։ Մանուկը ծիծաղեց թույլ֊թույլ, հարբած, ու ասաց կակազելով.

— Ես էլ... տեսա, որ չարժե, դը֊դրա համար չուղարկեցի։ Ես էլ ախր դեռ ա֊ազնիվ մարդ եմ։ Արի խմենք մեր ազնվության կենացը, քանի ու֊ուշ չէ։

Աչքերիս առջև ամեն ինչ շաղվում, օրորվում էր։ Ես նայում էի ոտքերիս տակ, նկարներին, ու հիմա ինձ թվում էր, թե դրանք շատ են, շատ, անհաշիվ են, ու ամեն մի նկարից Վեզիրյանը ծափ է տալիս ու ծիծաղում է, և ամեն մի նկարից Վեզիրյանը թեքվել ու ինչ֊որ բան է ասում Սարգսյանին։ Ի՞նչ։ Երևի ուրախացել է, որ նրա պես ազնիվ մարդուն էլ է իր նման դարձրել։ Երևի ասում է, թե Բադամյանին կասի, որ նա նրան առաջ տանի, դարձնի քաղկոմի քարտուղար։ Ի՜նչ էլ սրտանց է ծիծաղում։ Ծիծաղիր, ծիծաղի՜ր, ծիծաղեք, ծիծաղեք... Նկարները պտտվում էին անընդհատ՝ ձայնասկավառակին փակցված պիտակի նման, ու ես այլևս որոշակի ոչ մի դեմք չէի տեսնում, այլ մի սև ստվեր, որ գալիս ու անցնում էր։ Եվ միայն մի ծիծաղ էր լսվում՝ անտանելիորեն երկար ու վայրենի։

— Չխմե՞նք,— հարցրեց Մանուկը։

— Ինչո՞ւ չխմենք,— ասացի ես,— ողջ լինես, Մանո՜ւկ։

— Մարդ մնանք,— ասաց Մանուկը։

Մենք խմեցինք երկար ու դանդաղ, չգիտես ինչու իրար աչքերի մեջ նայելով։ Հետո ես զգացի, որ նա ինչ֊որ բան է մրմնջում։ Լարեցի ուշադրությունս, բայց ոչինչ չհասկացա։

— Այդ ի՞նչ ես ասում, Մանո՛ւկ։

— Արտասանում եմ,— ասաց Մանուկը։ Ու բղավեց հանկարծ խռպոտած ու խոնավ ձայնով.— «Մենք բոլորս, բոլորս մանուկներ ենք որբ»։— Հետո լռեց ու խոնարհեց գլուխը։

— Էլի՛ ասա։

Մանուկը բարձրացրեց գլուխը, ու նրա խոշոր, խամրած աչքերում, արդեն արցունք կար։ Ես սպասում էի, որ նա դարձյալ կբղավի, բայց նա խոնարհվեց կրկին ու ասաց դողացող, կերկերուն շշուկով.

— «Մենք բոլորս, բոլորս մանուկներ ենք խեղճ...»։

ՄԵՆՔ ԲԵՌՆԱԿԻՐՆԵՐ ԵՆՔ

Դեռ հեռվից նկատեցի, որ մուտքի մոտ Թաթոս֊պետն է կանգնած։ Նրա հագին նույն զինվորական կանաչ վերնաշապիկն էր և հեծելակի լայն տաբատը՝ երկարաճիտ կոշիկների մեջ, իսկ դեմքին հավերժ քարացած մի արտահայտություն՝ «Իմ ձեռքից չեք պրծնի»։ Նրան գրեթե ոչ ոք չէր սիրում, և պատճառն այն չէր, որ նա խուզարկում էր մարդկանց։ Չէ՜։ Գործարանից դուրս եկողներին բոլոր պահակներն էլ ստուգում էին, սակայն նրա որոնող շարժումների մեջ ինչ֊որ շատ վիրավորական բան կար։ Երբ նրա մատները շոշափում էին իմ անձրևանոցի կամ պիջակի գրպանները, ինձ թվում էր, թե մեկ մարմնիս վրայով անձրևաորդեր են սողում։ Նրան անընդհատ բացատրում էին, թե կարիք չկա մարդկանց շոշափելու, թե սա պահածոների գործարան է, ու եթե մեկն ուզենա այստեղից որևէ բան դուրս տանել, ապա դա կամ մրգի, կամ բանջարեղենի պահածո պետք է լինի և ոչ թե, ասենք՝ ադամանդ։ Բայց նա շարունակում էր շոշափել մարդկանց, և հաստատում էր այն շշուկը, թե պատերազմի տարիներին վերակացու է եղել ռազմագերիների սիբիրյան ինչ֊որ ճամբարում։

Նա էլ ինձ էր նկատել և սպասում էր բարևի, սակայն ես հարցրի չոր֊չոր.

— Պահակը դո՞ւք եք։

Թաթոս֊պետը տարակուսանքով ու վիրավորված ինձ նայեց, բայց որովհետև իմ անվրդով դեմքը նրան ոչինչ չէր ասում, նետեց ատամների արանքից.

— Ես պահակապետն եմ։

— Դե դա միևնույն է,— ամբարտավանորեն ասացի ես,— ինձ հարկավոր է մի քանի բան ստուգել ձեզ մոտ։ Ես խմբագրությունից եմ։

Նա երկար դիտում էր թղթակցի իմ փաստաթուղթը՝ աչքերից բավականին հեռու պահելով այն, անձայն շարժելով շրթունքները, հետո բարձրացրեց գլուխն ու ինձ նայեց։

— Ի՞նչ է, կասկածելի որևէ բա՞ն կա,— հեգնանքով հարցրեցի ես։

— Չէ՜, չէ՜,— անմիջապես պատասխանեց նա, շտապ վերադարձնելով տեղեկանքը։

Տատանվում էր։ Պարզ զգացվում էր, որ անասելի ցանկություն ունի հարց տալու, բայց չի համարձակվում։ Վերջապես հաղթեց հետաքրքրությունը։

— Ասում եմ՝ ձեր դեմքը շատ է ծանոթ։

Ես վեր ձգեցի ուսերս։

— Չեմ կարծում, թե ձեզ որևէ տեղ տեսած լինեմ։

— Ասում եմ՝ մեր գործարանում՝ ըը՜...— երևի ուզում էր ասել «բեռնակիր», բայց սիրտ չարեց,— չե՞ք աշխատել։

— Իսկ ինչո՞ւ պիտի աշխատեի։

— Չէ՜, դե հարցնում եմ, էլի՛,— կրկին նեղացած ասաց նա,— կներեք։ Գրասենյակը աջ թևի վրա է։

Ես դանդաղ բացեցի պահակատան դուռը, հաստատ իմանալով, որ նա նորից է դիմելու, ծոծրակիս զգալով Թաթոս֊պետի ապշած հայացքը և հազիվ ինձ զսպելով, որպեսզի չքրքջամ...

— Ընկե՛ր ջան, ընկե՛ր ջան,— հնչեց նրա ձայնը։

Ես շրջվեցի ու անբավականությամբ կնճռոտեցի ճակատս։

— Ասում եմ՝ դուք հո եղբայր չունե՞ք։

— Ունե՜մ,— բարկացած պատասխանեցի ես։— Միլիցիայի վարչության պետն է, ի՞նչ կա։

— Չէ՜, չէ՜, բան չկա,— գլուխն օրորելով, բարակ ձայնով ասաց նա,— կներեք։ Ասում եմ, կներեք։

Ես ինձ գործարանի բակը նետեցի ու ծիծաղեցի սրտանց։ Դե գնա, ութոտնո՛ւկ, սա էլ քեզ՝ քո բոլոր շոշափուկների ու շոշափումների համար։ Ու անմիջապես մոռացա Թաթոս֊պետին։ Գործարանի բակը նույնն էր, ինչ մեկ տարի առաջ, երևի միայն «Պատվո տախտակ»֊ի վրայի նկարները փոխված լինեին։ Հեռվում, բարձրադիր ծածկի տակ, լոտոյի քարերի նման շարված են ջեմի ու պովիդլոյի ուռած տակառները, նրանց դատարկ եղբայրները քիչ այն կողմ «քարաբաղնիս» են ընդունում և իրար ետևից գլորվում դեպի մրգի բաժանմունքը։ Ձախ կողմում՝ բանջարեղենի բաժանմունքի կիսաբաց դարպասից, առատորեն գոլորշի է ելնում՝ հետը բերելով ու գործարանի վրա տարածելով այն յուրահատուկ հոտը, որը նկարագրելն անհնարին է, բայց որը մոռանալ չես կարող, եթե երբևէ աշխատել ես պահածոների գործարանում։ Ես հենց հոտն զգացի առավոտյան, երբ արդյունաբերության բաժնի վարիչն ասաց, որ խմբագրի հանձնարարությամբ պետք է պահածոների գործարան գնամ՝ մի փոքրիկ հարց ստուգելու։ Ահա և իմ գործարանը։

Ո՜նց անցավ մի տարին...

* * *

Այո, ուղիղ մեկ տարի առաջ էր։ Ամառային արձակուրդի օրերն էին։

Մանուկը մի քանի օր չէր երևում։ Հետո հանկարծ հայտնվեց աղմուկով, ինձ հափշտակեց տնից, ասաց, որ զարմանալի բաներ է պատմելու, որ ինքը ցնցված է, ապշած, ասաց, որ ինքը կյանքում մինչև հիմա ոչինչ չի տեսել ու չի հասկացել ոչինչ։ Նրա աչքերը փայլում էին հրճվանքից, իմ հարցերին ի պատասխան միայն թափահարում էր գլուխը ու կրկին սկսում իր անիմաստ բացականչությունները։ Այլևս չհամբերեցի.

— Ի՞նչ է պատահել, ախր։

— Ո՞նց թե, մինչև հիմա ասում եմ, չե՞ս հասկանում,— ծիծաղեց Մանուկը,— աշխատում եմ պահածոների գործարանում։

— Իրավախորհրդատո՞ւ։

— Բեռնակի՛ր։

Նա այդ անմիջապես ասաց ու հիմա կողքից ինձ էր նայում այնպիսի ծիծաղկոտ աչքերով, ասես սպասում էր, որ ես ցնծագին աղաղակներով նրա գիրկն ընկնեմ։

— Գժվե՞լ ես, տո...— կանգ առա ես։

Իսկ առավոտյան Մանուկի հետ քայլում էինք դեպի պահածոների գործարան, և նա վերջին խորհուրդներն էր տալիս ինձ։

— Կարևորն այն է, որ չհուզվես։ Քեզ անկախ պահիր։ Եթե հարցնեն՝ սանր ունե՞ս, ասա՝ չէ։ Ուզում են ծուղակը գցել։ Սանր ունեցողներին տանել չեն կարող։ Ասում են՝ պիժոն է։ Հատկապես աշխատիր Գասպարին դուր գալ։ Գիտե՞ս ինչ տղա է, հարյուր կիլոգրամանոց երկու պարկ ուսին երգելով գնում է։ Հա՛, քիչ էր մնում մոռանայի, հետները խոսելու ժամանակ կուրծքդ ուռցրու։— Այդ ասելիս Մանուկը ուռցրեց իր նեղ կուրծքը։ Դա շատ ծիծաղելի էր, բայց ես չծիծաղեցի։ Ես իսկապես հուզված էի։

Իսկ Գասպարն իրոք այնպիսին էր, ինչպես նկարագրել էր Մանուկը։ Նա մի բարձրահասակ երիտասարդ էր երկար, մկանուտ ձեռքերով, լեռնական սասունցու թուխ, քամհար դեմքով ու խիստ, քնքշություն չտեսած աչքերով։ Նրան նայելով Դավիթ կարելի էր նկարել, կամ ավելի ճիշտ՝ Փոքր Մհեր, որովհետև այնպես զգույշ ու թեթև էր քայլում, ասես վախենում էր հողը չդիմանա։ Բայց Մանուկը ըստ երևույթին չափն անցել էր մի հարցում. նրա պիջակի արտաքին, փոքրիկ գրպանից երևում էր սանրի պոչը։ Ասենք, ո՞վ գիտե, գուցե պրովոկացիայի համար էր դրել։

— Սա՞,— որոտաց Գասպարը, աչքերով ինձ ցույց տալով, և համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետի հինգերորդ կուրսի ուսանող Մանուկ Շիրինյանը խոնարհ ժպիտով գլխով արեց։

— Դո՞ւ ինչ ես,— հարցրեց ինձ։

Ես չհասկացա, թե ինչ իմաստով տրվեց հարցը և անօգնական նայեցի Մանուկին։

— Մասնագիտությունդ է հարցնում,— թարգմանեց նա,— ասա՛, ասա՛։

— Ժուռնալիստ,— ասացի ես։

Նա նայեց ինձ այնպիսի մի հայացքով, որն ասում էր՝ դե արի էս ժուռնալիստներով ու իրավաբաններով բեռների փոխադրման պլան կատարի։ Հետո ավելի ուշադիր նայեց, ինչպես երևի Հալեպի շուկայում գերավաճառներն էին նայում սևամորթ ստրուկներին, ու հավանաբար դժգոհ չմնաց, որովհետև շրջվեց ու գնաց շաքարավազի պահեստի կողմը։ Մանուկը քաջալերիչ աչքով արեց ինձ, ու մենք հետևեցինք բրիգադիր Գասպարին։

Շաքարավազի երկար ու ընդարձակ պահեստում երկու բեռնակիր անշտապ ինչ֊որ պարկեր էին տեղավորում երկաթե սայլակի վրա, և ըստ Մանուկի նկարագրության, ես անմիջապես ճանաչեցի Մարկոսին ու Ազատին։ Մարկոսը կարճ ու ամուր մարդ էր՝ մասնագետ բեռնակրի դուրս ընկած կռնակով։ Ազատը նրա մոտ երեխա էր երևում։ Մինչ Գասպարն ու Մանուկը հագուստներն էին փոխում, ծանոթացանք։ Երկուսն էլ հանեցին թաղիքե ձեռնոցները։ Իսկ էլի մի քանի րոպե անց իմ նոր ծանոթները մի պարկ էին օրորում, որպեսզի գցեն մեջքիս։ Քննությունն սկսվում էր։ Շաքարավազով լեցուն սայլակը պահեստից երկաթե գծերի վրայով բերել կանգնեցրել էին բաժանմունքի առջև։ Գծերն այդտեղից բաժանմունք էին մտնում, այնինչ հարկավոր էր պարկերը տանել աջ՝ դեպի շաքարավազի արտադրամասը։ Եվ դա պետք է արվեր մեջքով։ Ուղիղ մեր ոտքերի տակով, գոլորշու մշուշներ բարձրացնելով, տաք ջրի գետ էր անցնում, որը հետագայում մենք անվանեցինք Գոլֆստրիմ։ Ես սկզբում պետք է անցնեի այդ գետի վրա թեքությամբ գցված երկու տախտակների վրայով, կտրեի մինչև շենքն ընկած չոր ճանապարհը, մտնեի շենք, բարձրանայի երկաթե սանդուղքի աստիճաններով, անեի ևս մի քանի քայլ և պարկը նետեի մեծ կաթսայի մոտ, որի մեջ եռում էր եփվող շաքարավազը։

— Դե՛,— գոչեց Գասպարը։

Մարկոսն ու Ազատը չուշացրին։

— Մեկ֊երկու, ա՛ռ,— ձայնեցին նրանք ու ճոճվող պարկը նետեցին ծոծրակիս։

Պարկի մեջ հարյուր կիլո շաքարավազ կար, պահեստային խոնավությունից քարացել, կոշտերի էր վերածվել։ Այդ կոշտերից մեկը ամուր հարվածեց ողնաշարիս, և ես մի ակնթարթ կորցրեցի գիտակցությունս։

— Խորը շնչիր, խորը շնչիր,— հեռվից, ինչ֊որ տեղից ինձ հասավ Մանուկի կարեկից ձայնը։

Ես խորը շունչ քաշեցի և կարողացա նկատել երկար գերանատախտակները, որ ընկած էին տաք առվի վրա։ Ուրեմն հարկավոր է անցնել դրանց վրայով։ Մատներիս մեջ ամուր բռնած պարկի անկյունածայրերը, ես մտքով մի քանի անգամ անցա այդ ճամփան, մինչև որ կատարեցի առաջին քայլը։ Հետո կանգ առա։ Դողում էին ոտքերս, ծնկներս ամեն վայրկյան պատրաստ էին ծալվելու, վիզս ցավում էր անասելի, ծնոտս սեղմում էր կուրծքս, աչքերիս առջև սև շրջանակներ էին հայտնվում ու կորչում, նորից հայտնվում ու պտտվում էին մոլեգին։ Ես նորից խորը շունչ քաշեցի ու ասացի հառաչի միջից.

—Պարկը մեջքիս գցեք, վիզս...

— Տա՛ր, տա՛ր,— լսեցի բրիգադիր Գասպարի ձայնը,— վզով պետք է տանես։

Ես ամաչեցի։ Ի՞նչ է պատահել վերջապես։ Եթե պետք է՝ տանել, ուրեմն պետք է տանել։ Հո միայն ե՛ս չեմ։ Բոլորն էլ երևի այսպես են տարել իրենց առաջին բեռը։ Դե գնացեք, ոտքե՛ր, գնացեք, ելք չկա։ Ես երկու քայլ էլ արեցի ու հայտնվեցի տախտակներից մեկի վրա, հետո, աշխատելով չկորցնել հավասարակշռությունս՝ աջ ոտքս մյուս տախտակին դրեցի ու նորից կանգ առա։ Տախտակները դողում ու օրորվում էին։ Չէ, դրանք անցնել չի լինի։ Կշրջվեմ, գետը կընկնեմ ու շաքարը կհալվի, ջուր կդառնա։ Գոնե պարկը մեջքիս լիներ, թե չէ անհնարին է շնչելը։ Ասացին հարյուր կիլո է, չէ՛, չի կարող պատահել, այստեղ շատ կլինի։ Շա՜տ֊շատ։ Գոնե չօրորվեին տախտակները։ Չէ՛, ընկնել չի կարելի։ Մարդիկ շատ ավելի ծանր բաներ են տարել։ Հայրս ողջ կյանքում մեր ընտանիքի հոգսի պարկը հենց այսպես ուսերին է տարել, ո՞նց էր ասում Գասպարը, հա՛, վզո՛վ, վզո՛վ։ Չէ՛, միայն թե չընկնեմ։ Ինչ ուզում է լինի, միայն թե չընկնեմ, միայն թե տեղ հասցնեմ այս քաղցր դառնությունը։ Կամաց֊կամաց, մի՛ շտապիր, սպասիր, թող անցնի դողը, հիմա ձախով փոքրիկ֊փոքրիկ քայլ, իսկ հիմա աջը։ Իսկ այժմ շնչիր, շնչի՛ր։ Խե՜ղճ Մանուկ, հիմա ինչքա՜ն է տառապում ինձ համար։ Ահա՛ մի քայլ էլ, հիմա աջով։ Տե՜ր աստված, որտեղի՜ց են գտել այս երկար տախտակները։ Վերջ չունեն, դեռ ինչքան կա անցնելու։ Դե ոչինչ, կանցնես, ախպե՜ր ջան, միայն թե մի՛ շտապիր։ Կամաց֊կամաց։ Պարկի միջից ի՞նչ ջուր կարող է թափվել։ Ախ, հա՜, քրտինքս է։ Դե, ոչինչ, թող թափվի։ Երևի այսպես թափվել է, որ հետո մարդիկ ասել են՝ հալալ քրտիքով է ապրում։ Իհա՛րկե, բայց ծանր, շատ ծանր բան է այդ հալալ քրտինքը։ Դե լավ, հանգստացիր, հիմա նորից ձախը։ Դու պետք է տեղ հասնես, շնչիր ու գնա, խորը շնչիր։ Ենթադրիր, որ եթե տեղ հասնես, հաղթելու ես, կատարվելու են քո բոլոր երազանքները։ Հա՛։ Ուրեմն պետք է գնաս։ Ես ջղայնացա, միանգամից մի քանի քայլ արեցի, անցա տախտակն ու ճոճվելով, լայն֊լայն դնելով ոտքերս՝ շենք մտա։ Հիմա պետք է ձախ թեքվել, բայց չեմ կարողանում, պարկը ինձ ուղիղ առաջ է հրում։ Քանի քայլ կորցրեցի։ Տեսնես երբևէ կազատվե՞մ այս բեռից։ Մնաց սանդուղքը։ Աստիճանները թաց են ու լպրծուն։ Շաքարավազ է թափվել նրանց վրա ու խառնվել ջրին։ Ո՞նց անցնեմ, որ չսայթաքեմ։ Ի՞նչ անեմ։ Բայց նախ հարկավոր է բարձրանալ։ Ես լարեցի բոլոր ուժերս, աջ ոտքս դրեցի առաջին աստիճանին և հենվեցի վրան։ Մեկ էլ։ Չէ՜, բարձրացա։ Միայն թե ցնցումի հետ պարկը ետ սահեց ուսերիցս ու հիմա ինչ֊որ տեղ մեջքիս վրա է։ Ջարդվում են ձեռքերս, մատներս արդեն չեմ զգում, իսկ պարկը ձգում հա՛ ձգում է ցած։ Դեռ երեք աստիճան էլ կա։ Շատ է։ Շա՜տ֊շատ է։ Գոնե չսահեր պարկը, հիմա ես ո՞նց պահեմ ու բարձրանամ միաժամանակ։ Ես մտքումս հարյուր անգամ աջ ոտքս դնում եմ երկրորդ աստիճանին, բայց շարունակում եմ կանգնած մնալ։ Շարժվել չեմ կարող, կանգնել չեմ կարող, ընկնել չեմ կարող, իսկ պարկը ահավոր ծանրությամբ քաշում է ինձ։ Միայն թե չպոկվի ձեռքիցս։ Ընդամենը երեք աստիճան է մնացել ախր։ Տե՜ր աստված... Հայրս հիմա կծիծաղեր. «Հենց որ տեղներդ նեղն է լինում, Տեր աստծուն եք հիշում»։ Լա՛վ, պետք չէ ցրվել, հարկավոր է կենտրոնանալ։ Հիմա ես կբարձրացնեմ աջ ոտքս ու կդնեմ երկաթե սանդուղքի երկրորդ աստիճանի եզրին։ Հետո կմտածենք։ Առայժմ միայն այդքանը։ Դե սկսի՛ր։ Ես բարձրացրի աջ ոտքս, հետո լրիվ թեքվեցի, հասա գետնին, կողքի վրա հենվեցի երկաթե բազրիքին և հևալով ու տնքալով կանգնեցի երկրորդ աստիճանի վրա։ Ահա՛, հիմա պետք է ուղղվել։ Եվ անմիջապես էլ զգացի, թե պարկի ձախ անկյունածոպը դուրս թռավ քարացած մատներիս միջից։ Պարկը միանգամից շրջվեց մեջքիս վրա ու կընկներ, եթե ես ամբողջովին չկռանայի և ազատ ձեռքով չկառչեի երկաթյա բազրիքին։

— Գնամ օգնեմ,— լսեցի Մանուկի տագնապած ճիչը։

— Չէ՛,— որոտաց Գասպարը,— ինքը պիտի տանի։

Բայց ես նրանց չէի հասկանում։ Ինձ համար ոչինչ գոյություն չուներ՝ երկաթյա սանդուղքից բացի, որ դեռ բարձրանալու էի։ Երկու աստիճան։ Դե, հիմա հո չպիտի ընկնես,— ասացի ինքս ինձ,— ընդամենը երկու աստիճան է մնում և դու պիտի բարձրանաս։ Դե, ձգի՛ր։ Ես ամուր ձգեցի բազրիքին կառչած ձեռքս ու համարյա ծնկներիս վրա հայտնվեցի երրորդ աստիճանին։ Ահա՛, հիմա մնում է մի աստիճան և վերջ։ Ինձ համար ամեն ինչ շնչավորվել էր՝ պարկը, ձեռքերս, ոտքերս, երկաթյա սանդուղքը, և ասես մենք բոլորս մի ընդհանուր կռվի էինք մասնակցում։ Ես արդեն ե՛ս չէի։ Ես կողքից էի նայում ինձ ու ասում էի աղերսանքով. հիմա միայն մի աստիճան է մնում, միայն մեկը։ Թափահարիր քեզ։ Հո վերջին քայլին չե՞ս խայտառակվելու։ Բոլորը քեզ են նայում։ Դե շարժվիր ախպե՛ր ջան։ Լավ, ուզո՞ւմ ես մի քիչ էլ հանգստացիր։ Խելոք մտածեցիր, որ հենվեցիր բազրիքին։ Բայց այլևս հերիք է։ Հը՞, հը՞։

Սուտ են ասում, թե վերջին քայլն ամենից դժվարն է, ամենադժվարը վերջին քայլին հասնելն է։ Հիմա վստահ էի, որ կհաղթեմ։ Ես նորից բարձրացրի աջ ոտքս, խոնարհվեցի գետնին և ուզում էի ձախ ոտքս էլ բերել, երբ հանկարծ պարկը ուսիս վրայով, աշխարհի բոլոր ծանրությունների հետ, եկավ, անցավ ու աղմուկով հարվածեց գետնին՝ կաթսայի մոտ։ Հաջորդ վայրկյանին թվաց, թե պարկը կրկին ինձ է գալիս։ Ես սարսափահար փակեցի աչքերս ու գլխով զարնվեցի պարկի կոշտ քաթանին՝ հասկանալով միանգամից, որ վայր եմ ընկել։ Հետո բարձրացա հաղթանակած ու թեթև, առա՛նց բեռի, առա՛նց ծանրության։ Ու նոր հասկացա, թե որքա՜ն լավ բան է աշխարհում առանց բեռի ապրելը։

Եվ հանկարծ անմիջապես էլ սարսափով նկատեցի, որ պատռվել է պարկը ու սպիտակ շաքարավազը դանդաղ հոսում է ցեխոտ հատակին՝ բժշկական ժամացույցից սահող ավազի նման։ Ահա և վերջ, մտածեցի ես, հիմա ինձ կհեռացնի և դեռ կպարտադրի վճարել շաքարավազի արժեքը։ Դա շատ ամոթ էր, բայց ես հոգուս խորքում ինչ֊որ տեղ ուրախ էի, որ այդպես եղավ։ Չի՛ ընդունի, ես էլ դուրս կգամ այդ գործարանից ու... կեցցե՛ ազատությունը։ Հիմա ուր որ է Գասպարը զայրացած կգոռա։ Եվ գոռաց... բայց ոչ թե իմ, այլ Մանուկի վրա։

— Ի՞նչ ես կանգնել, պարկը վերև գցիր, իսկ դուք նորը տվեք նրան,— ասաց նա Մարկոսին ու Ազատին։

— Ի՞նչ,— հարցրեցի ես,— ուրեմն չե՞ք հեռացնում։

— Ե՞րբ ընդունեցինք, որ հեռացնենք,— հանկարծ ծիծաղեց Գասպարը։— Դե՛...

— Մեկ, երկու, ա՛ռ...

Երբ ես կատաղի վարգով երկրորդ պարկը ի վերջո տեղ հասցրեցի ու թեթևացած հառաչելով տղաներին մոտեցա, Գասպարն ասաց.

— Այսօրվանից աշխատում ես։ Վաղը մի հին շոր հագիր։ Սանր ունե՞ս,— հանկարծ հարցրեց նա։

— Չէ՛,— անմիջապես պատասխանեցի ես,— սանրն ի՞նչ եմ անում։

Գասպարը նայեց Մանուկին ու նա, Մարկոսը, Ազատը սկսեցին հռհռալ։ Մանուկը կարմրեց սաստիկ, հասկանալով, որ իր հետ խաղ են խաղացել, ու ինքն էլ ծիծաղեց։

— Լա՛վ,— ասաց Գասպարը,— Մարկո՛ս, Ազա՛տ, դուք դատարկեք սայլը, իսկ մենք գնանք պահեստ։

Ճանապարհին բոլորս լուռ էինք։ Միայն պահեստի մոտ ես հարցրեցի Գասպարին.— Իսկ շաքարավազի համար ի՞նչ պիտի անեմ։

Գասպարը թափ տվեց ձեռքը։

— Օգուտն էլ, վնասն էլ բրիգադինն է...

Նանարն սպասում էր ինձ իրենց նեղ փողոցում։ Մենք պետք է կինո գնայինք, բայց ես չէի կարողանում շարժվել տեղից։ Ամբողջ մարմինս ցավում էր ու տնքում վիրավոր։ Սկզբում կարծեց, թե հարբած եմ, հետո իմացավ, հառաչեց, արտասվեց անձայն, գլուխը հենեց ուսիս, և որովհետև ես ծիծաղելով տնքացի՝ անկարող պահել նույնիսկ նրա գլուխը, թևանցուկ արեց ինձ և ուղեկցեց տուն։ Եվ առաջին անգամ կյանքումս ես թողեցի, որ նա միայնակ վերադառնա։ Տանը ասացի, որ հիվանդ եմ և անկողին մտա։ Այդպիսի ֆիզիկական ցավ երբևէ չէի զգացել, ուզեցի ջուր խմել և չկարողացա բարձրացնել բաժակը։ Թեքվեցի, խմեցի բաժակից ու ծիծաղեցի իմ անզորության վրա։ Քունս չէր տանում։ Սովորականի պես որոշեցի գիրք կարդալ։ Սկզբում գիրքը բռնել էի ձեռքով, բայց մի քանի րոպե անց մատներս թուլացան։ Ես գիրքը ծնկներիս հենեցի ու տարածեցի ձեռքերս՝ զգալով, թե ինչպես է ճչում, աղաղակում յուրաքանչյուր մկանը։ Ձեռքերիս ափերն այրվում էին։ Ես դրանք մեծ ճիգով ետ տարա ու դրեցի զով բարձի տակ։ Եվ հանկարծ... և հանկարծ մատներս շոշափեցին բարձի անկյունածոպերը։ Սիրտս տրոփեց տագնապով ու ցավով, ինձ թվաց, թե հիմա ուր֊որ է Մարկոսն ու Ազատը կգոչեն.

— Մեկ֊երկու, ա՛ռ։

Եվ շաքարավազի պարկը նորից կիջնի իմ տանջահար ուսերին։

Հետո ես երկար ժամանակ ժպտում էի ինձ ու ինձ, չկարողանալով շարժվել, չկարողանալով քնել հոգնածությունից, բայց և զարմանալի մի երանությամբ մեկնված փափուկ անկողնին, վայելելով աշխատած ու վաստակած մարդու հանգիստը, կյանքումս առաջին անգամ հասկանալով բանվոր հորս և նրանց, ովքեր «վզով» են տանում իրենց ու աշխարհի բեռը։

* * *

Կեսօր է։ Նստել ենք եռահարկ դասավորված մեծ տակառների շարքերի արանքում, տախտակե արկղներին։ Մանուկը գնացել, խանութից բերել է հաց, պանիր ու մի շիշ օղի։ Ազատը բանջարեղենի բաժանմունքից ծանոթության կարգով երկու տուփ բադրիջանի խավիար է դուրս հանել, Մարկոսը մեջտեղ է դրել տնական խաշած կարտոֆիլը։ Ուտում ենք ծանրորեն, արժանապատվությամբ ու լուռ։ Շուտով մի ամիս կլինի, ինչ միասին ենք, և ինչ որ կա այստեղ, մեր ձեռքի գործն է։ Հեռվից լոտոյի քարեր թվացող այս խոշոր տակառները մենք ենք մեկիկ֊մեկիկ գլորել, բարձրացրել ու նետել, կազմել եռահարկ շինություններ, մենք ենք տեղափոխել, դասավորել ու վագոնները դրել մուրաբաների և մրգահյութերի հազարավոր արկղներ, և այդ բոլորի շաքարավազը մեր ուսերին ենք տարել պահեստից մինչև արտադրամաս։ Հիմա մենք նստել ենք տակառների արանքում, երբեմն֊երբեմն զարմացած նայում ենք մեր իսկ կատարածին և ուտում անշտապ։ Դեռ շատ ժամանակ կա մինչև շչակի ձայնը։

— Ծիծաղ բան էր,— հանկարծ փռթկում է Ազատը։— Էքսկուրսիայի եկածներին տեսա՞ք։ Հիմա դես֊դեն նայելով գնում են բաժանմունքի միջով, կանգնում են կաթսաների մոտ, իսկ մեր էս Ֆրիդմանն էլ նրանց ռուսերեն պատմում է։ Մեկ էլ տեսնեմ մի կնիկ կամաց֊կամաց ետ է մնում։ Տեսնես ինչի՞ է ետ մնում, մտածեցի։ Մեկ էլ կամաց֊կամաց տակառների կողմը գնաց։ Մի տակառ կար, լավ չէր կապած, կողքից ջեմը դուրս էր տվել։ Տղե՛ք, մեկ էլ տեսա էս կնիկը դես֊դեն նայեց ու մատը մտցրեց ջեմի մեջ։ Մտցրեց, մատը բերանը տարավ ու աչքերը փակեց։ Մի տեսնեիք ի՜նչ երես ուներ։ Ծիծաղ բան էր։ Ո՜ր չծիծաղեցի... կարմրեց, վազելով փախավ։

Մանուկը արհամարհանքով նայում է Ազատին, ուզում է ինչ֊որ բան ասել, բայց Գասպարը կանխում է.

— Հիմար։ Ծիծա՜ղ բան էր։ Ուրիշը լաց կլիներ։ Գիտես հիմա քչե՞րը կան, որ քաղցրի կարոտ են։ Դատա՛րկ։ Ծիծաղը քո բարևն էր ընկեր Անգինյանին։

Ազատը շիկնում, փոքրանում է, իսկ Մանուկը ծիծաղում է բավարարված վրիժառությամբ։ Ես էլ եմ ծիծաղում, անհնար է այդ պատմությունը հիշելն ու չծիծաղելը։

Օրեր առաջ, աշխատանքի վերջում Ազատն ինձ մոտեցավ ու խնդրեց, որ իմ անձրևանոցը մեկ օրով տամ իրեն։ Ես անմիջապես տվեցի, չհարցնելով, թե ինչու, բայց նա հասկացրեց, որ ժամադրության է գնալու և վախենում է հանկարծ անձրև գա։ Այնինչ անձրևանոցը բոլորովին ուրիշ նպատակի պիտի ծառայեր։ Սպասելով մինչև հեռանանք, Ազատը փորձում է բաժանմուքից թռցռած մի տուփ մուրաբան տեղավորել լայն անձրևանոցիս գրպանում, բայց գրպանը նեղ էր, և ստիպված Ազատը ձեռքը գրպանն է տանում ու հենց գրպանով ներսից բռնում մուրաբայի տուփը։ Ուշացած բանվորների հետ զրուցելով, նա պահակատուն է մտնում՝ իմանալով, որ հերթապահը շոշափող Թաթոս֊պետը չէ, կեղծ ժպիտով տագնապը թաքցրած՝ անցնում է պահակատան միջով ու փողոց դուրս գալիս։ Փողոցում նա շունչ է քաշում թեթևացած։ Վե՛րջ, չբռնվեց։ Բայց ի՞նչ իմանաս, թե որտեղ է թաքնված օրհասը։ Որտեղից֊որտեղ նրա առաջ հայտնվում է գործարհկոմի նախագահ Անգինյանը։ Ամենայն հավանականությամբ, նա ինչ֊որ խորհրդակցությունից էր վերադառնում, որտեղ խոսվել էր բանվորների նկատմամբ ղեկավարության ուշադիր և զգայուն վերաբերմունքի մասին, որովհետև ընկեր Անգինյանը ժպտալով Ազատին է մոտենում, բարևի համար մեկնում է ձեռքը ու հարցնում.

— Ինչպե՞ս եք, մեր երիտասարդ և առաջավոր բանվոր։

Նման ուշադրությունից շոյված Ազատը, մոռանալով ամեն ինչ, ձեռքը հանում է գրպանից, և նույն ակնթարթին նրանց ոտքերի մոտ աղմուկով պայթում է մուրաբայի ապակե տուփը։ Ու մինչ գործարհկոմի նախագահը վախեցած ու շփոթահար, իր ներկված կոշիկներին ու գուլպաներին է նայում, երիտասարդ ու առաջավոր բանվորը լայն֊լայն քայլերով փախչում է փողոցով՝ գործարան չվերադառնալու հաստատ մտադրությամբ։ Բայց վերադարձրինք։ Գասպարը խոսք տվեց ընկեր Անգինյանին, և մուրաբայի գողը հանձնվեց մեր դատին։ Դատախազը Մանուկն էր։ Ծանր դատ էր դա։ Ընդմիջմանը ուտում էինք ու խոսում։ Նույնիսկ Մարկոսը խոսեց, իսկ նա խոսում էր միայն այն ժամանակ, երբ երազում է, և երազում է միայն այն ժամանակ, երբ բնակարանի մասին է երազում։

— Տղե՛րք, ասում եմ, մարդ տո՜ւն ունենա, իրա տունը։ Ուզենա պառկի, ուզենա՝ լոտո խաղա։ Տունն իրենն ըլնի, էլի։ Ուզենա լաց ըլնի, ուզենա ծիծաղի։ Ըսենց, էլի՜։ Իրա տունը։

Նա նայում է մի կողմ, ինչ֊որ տեղ, և աչքերը տխուր ու պղտոր են։ Տնփեսա է Մարկոսը։ Քսան տարի առաջ Բայազետից է եկել։ Տուն չի ունեցել, տեղ չի ունեցել, շոր չի ունեցել, կոշիկ չի ունեցել։ Ոչինչ չի ունեցել։ Մեկի տանը բանվորություն է արել ու քնել է մարագում։ Տանտիրոջ ամուսնացած֊այրի աղջիկը ծիծաղելով նայել է Մարկոսին։ Տեսել է փայտ է կտրում, նայել ու ծիծաղել է։ Տեսել է ջուր է բերում, նայել ու ծիծաղել է։ Իսկ երբ Մարկոսը իրիկունը մարագ է մտել ու կծկվել անկյունում, չոր խոտին, խղճացել է տանտիրոջ ամուսնացած֊այրի աղջիկը։ Մի տաշտ ջուր է տաքացրել, մառան է տարել ու ասել է Մարկոսին.

— Լողացիր, ա՛յ տղա։

Հետո, երբ լողացել է Մարկոսը, աղջիկը կիսաբաց դռնից շորեր է տվել նրան, իր մեռած ամուսնու շորերը, ու ասել է.

— Հագիր, ա՛յ տղա։

Իսկ երբ հագնվել է Մարկոսը, աղջիկը մարագն է մտել ու նստել նրա մոտ, չոր խոտին։ Մթան մեջ փայլեցրել է աչքերն ու ծիծաղել է։ Խառնել է Մարկոսի թաց մազերն ու ծիծաղել է։ Խաղացել է Մարկոսի հոգու հետ ու ծիծաղել է։ Ու հարցրել է ծիծաղի միջից՝ տաք, դողացող ձայնով.

— Ինձ կառնե՞ս, ա՛յ տղա։

— Ինչի՞ չեմ առնի,— ամաչելով ասել է Մարկոսը։

Ջահել է եղել Մարկոսը։ Չի իմացել, ուրիշի շոր է հագել, ուրիշի կին է առել, ուրիշի տուն է մտել։ Եվ աշխարհը նրա համար դարձել է ուրիշ։ Եվ բոլորը, ամեն ինչը, հատիկ֊հատիկ գումարվել է, եկել խառնվել, մեծացել֊մեծացել է, դարձել է մի մեծ ուրիշ։ Եվ ահա այդ հազար ու մի ուրիշների միջով մինչև օրս էլ քայլում է բեռնակիր Մարկոսը, փնտրելով իրենը, ա՜յն, որ ուրիշ չլինի, ուրիշինը չլինի, իրենը լինի։ Մարկոսին թվացել է, թե մնացած հազար ուրիշից կազատվի ինքը, եթե գոնե այդ մեկը ուրիշ չլինի։ Տո՜ւնը։

— Շուտ էստեղից գնացած կլինեի, բայց լավ փող են տալիս։ Քսան տարի աշխատել եմ, ու փա՜ռք աստծո, մի քիչ փող եմ ետ գցել։ Մի քանի տարի էլ որ աշխատեմ, մի տուն եմ առնելու։ Տղե՛րք, մի փոքր տուն։ Ու գիտե՞ք, ինչ եմ անելու։ Մի լավ անգլիական կողպեք եմ առնելու՝ փակեմ։ Բանալին առնելու եմ, մի քիչ գնամ, հետո ետ գամ ու դուռը բացեմ։ Մտնելու եմ ներս, պինդ հազամ, ոտքերս թփթփացնեմ գետնին, էլի դուրս գամ ու դուռը փակեմ։ Ու ըտենց ամբողջ օրը։ Քո տունը ուրի՛շ բան է, տղե՛րք։ Մնացածը սաղ հեչ։ Աշխարհում ամեն մարդ իր տունը պիտի ունենա։

Ու քայլում է ամեն օր ծանր պարկը մեջքին, կուզը դուրս գցած, քայլում է Մարկոսը դեպի իր տունը։ Ու ինձ այնպես է թվում, թե նա շատ անգամ չի էլ իմանում, թե ինչ է տանում, թե նրա համար միևնույն է, որովհետև մեկընդմիշտ գիտի, որ քար է տանում իր տան համար և գնում է գտնելու իրեն։

Մի անգամ երկար տատանվելուց և Մանուկի հետ խորհրդակցելուց հետո, Գասպարին մի կողմ տարա, ասացի. ի՞նչ կլինի, եթե արտաժամյա աշխատենք ու այս ամսվա մեր աշխատավարձի կեսը տանք Մարկոսին։ Թող վերջապես առնի իր տունը, ի՞նչ կլինի։ Գասպարը շոյեց վիզը, ինձ նայեց մի տեսակ զարմացած ու մեղմ աչքերով, հետո թափահարեց գլուխը.

— Չի՛ լինի։ Որ իր ընտանիքը ուրիշ է, մենք ուրիշ չե՞նք։— Հետո մտածեց, որ ես չեմ հասկանա ու ավելացրեց։— Մարկոսն ուզում է ի՛ր տունն ունենա, ի՜ր, հասկացա՞ր, ուսանող։

Ուրիշ տեսակ է ասում Գասպարն այդ «ուսանող» բառը։ Նրա ձայնի մեջ և՛ տխրություն կա, և՛ հիացմունք, և՛ ակնածանք, և՛ հեգնություն, և՛ էլի հազար ու մի բան։ Եվ որպեսզի ազատվի այդ բոլորից, Գասպարը հաճախ ավելացնում է՝ «հասկացա՞ր», ու մի քիչ երջանկանում է դրանից։ Երկրորդ դասարանի կրթություն ունի Գասպարը։ Իսկ հետո ոչխար է պահել սարերում, կռվել է գայլերի հետ և նույնիսկ գլուխը մեխած մահակով լուսան է սպանել մի օր։ Բայց մինչև սպանելը, լուսանը թիկունքից հարձակվել է նրա վրա, և երբ լվացվում է Գասպարը, թվում է, թե վայրի կատուն հենց նոր է իջել նրա թիկունքից։ Պատերազմ է գնացել, դեռ ոչ մի գերմանացի չտեսած, Մոզդոկի մոտ հեռահար մի արկից վիրավորվել է ծանր ու հայհոյելով վերադարձել գյուղ։ Եկել տեսել է՝ չկա մայրը, ուզեցել է սար գնալ, ասել են ոչխար էլ չկա, քշել են մսամթերման։ Եվ իր ոչխարների հետքով քաղաք է եկել Գասպարը, դարձել բեռնակիր։ Երկրորդ դասարանի կրթություն ունի, բայց երբ խմում է, շատ է սիրում արտասանություն լսել և խնդրում է Մանուկին։

— Դե, դե, ուսանո՜ղ։

Իսկ Մանուկը երկու բան գիտի մինչև վերջ. մեկը Ցիցերոնի պերճախոս ճառն է Հռոմի քաղաքացիներին ուղղված, մյուսը՝ Համլետի «Լինե՞լ, թե չլինել» մենախոսությունը։ Եվ աշխատանքից հետո, տակառների արանքում Գասպարը, Մարկոսը, Ազատը և ես կիսախուփ աչքերով լսում ենք հեռավոր աշխարհների ու մարդկանց ձայնը։ Գասպարը լսում է անշարժ, խիստ դեմքով ու կիսաբաց բերանով, տանջալից աշխատելով հասկանալ, թե ինչ է թաքնված այդքան սիրուն ու շքեղ բառերի ետևում։ Նա զմայլված հետևում է Մանուկի դեմքի յուրաքանչյուր մկանի խաղին, ու վա՜յ նրան, ով արտասանության ժամանակ որևէ բառ փոխանակի կամ շարժվի աղմուկով։ Երբ Մանուկը ոգևորված ձեռքը մեկնում է պահեստի կողմը, Գասպարն էլ է շրջվում ու սևեռուն նայում այդ ուղղությամբ, և անմիջապես էլ երկինք է հառում աչքերը, երբ Մանուկը հարկ է համարում դիմել երկնքին։ Այդ ասմունքի համար Գասպարը բացահայտորեն հովանավորում է Մանուկին, շարժելով մեր նախանձը։ Նրան միշտ թեթև տեղամաս է ուղարկում, չի թողնում, որ արտաժամյա աշխատի, ինքն է տանում այն բեռները, որ Մանուկը պիտի տաներ, և խնդրում է...

— Էսօր էլ, հա՜, ուսանող... էն մեկը, որ ասում է. «Ո՜վ քաղաքացիներ ազատ Հռոմի»։

Լսում է Մանուկին ու խմում, լսում է ու խմում, հետո կնճռոտում է ճակատը, ուզում է մի բան էլ ինքը ասի, մտածում, մտածում, գնում է հեռու, հասնում սարերի մուժի մեջ կորած իրենց գյուղի հողոտ դպրոցի երկրորդ դասարան, նստում է գետնին, խսիրին, անձայն շարժում է շրթունքները ու միշտ միայն մի տող է հիշում, միայն մի տող, ու գոռում է իր իմացած այդ միակ տողը.

— Դպրոցի ճամփան դժվար է, երկար, շատերի համար...

Հետո երկար ժամանակ մնում է արձանացած, ուղիղ ու խստադեմ՝ հնդիկ ծերուկ առաջնորդի նման։ Իսկ երբ շչակի հետ բարձրանում է տեղից, իրար է խառնվում բեռնակիրների մեր խումբը։ Նա բարձրագոչ աղաղակներով մեզ ստիպում է արագ աշխատել, վազել բեռան տակ։ Երբ գործ չի լինում այլևս, իսկույն նորն է հնարում, ու ինքն էլ մեզ հետ, մեզանից առաջ, մի պարկի փոխարեն երկու պարկ ուսին, վազում է պահեստից֊պահեստ, վազում է ինչ֊որ խելագար մոլուցքի մեջ, չգիտես ում և ինչի վրա զայրացած, անցած տափաստանների անեզր աչքերի դեմ վանդակաճաղերին զարկվող ընձայռուծի նման, վազում է մինչև անուժություն ու հևք։

Ամառվա վերջին պարզվեց, որ բեռնակիրների մեր խումբը շատ առաջ է անցել մյուս հերթափոխների բեռնակիրներից և գրավել փոխանցիկ դրոշը։ Տեղի ունեցավ նույնիսկ մի փոքրիկ արարողություն։ Գործարհկոմի նախագահ ընկեր Անգինյանը եռանկյունի կարմիր դրոշը ձախ ձեռքով մեկնեց Գասպարին, աջով սեղմեց նրա ձեռքը և հայտարարեց.

— Ապրե՜ն մեր առաջավոր բեռնակիրները։

Սակայն այդ ասելիս, նա կասկածելիորեն գետին էր նայում և իրարից բավականին հեռու էր դրել ոտքերը։

— Անամո՛թ,— Ազատի կողքին թաքուն խփելով շշնջաց Մանուկը,— կորցրել ես մարդու հավատը։ Խեղճը ամեն մի բարևից հետո պայթյունի է սպասում։

Ազատը փռթկաց, գրավելով ընկեր Անգինյանի ուշադրությունը։ Գործարհկոմի նախագահը ամոթախածորեն ժպտաց և ցուցամատով սպառնաց Ազատին։ Դրանով էլ արարողությունն ավարտվեց։

Իսկ երկու օր անց սկսվեց մի նոր արարողություն։ Չնայած արտադրական առաջադրանքի գերակատարմանը, աշխատավարձը մնաց նույնը։ Դա կասկածելի էր։ Կուսբյուրոյի քարտուղարի թույլտվությամբ, ես և Մանուկը ստուգեցինք մեր աշխատանքային կարգագրերը և ընկեր Ֆրիդմանին ստիպեցինք բեռնակիրներին վճարել չգիտես ինչու չվճարված արտաժամյա աշխատանքի համար։ Ընկեր Ֆրիդմանը կարմրեց, հայհոյեց հաշվառներին, ներողություն խնդրեց և վճարեց, իսկ հետո ժպտալով ասաց բրիգադիրին.

— Գասպա՜ր, պրոստի, աշիբկա։

— Տի, տավարիշչ Ֆրեդման, սվո՜լոչ,— զարմանալի մաքուր ռուսերենով ասաց Գասպարը, ցույց տալով, որ զուր չէ Թալինից հասել Մոզդոկ։

Հետո նա իր ծանր ձեռքով թփթփացնում էր Մանուկի ու իմ ուսին և հարցնում գոռգոռալով.

— Ա՛յ տղա, ո՞նց իմացաք, է՜ ուսանող, ուսանող...

* * *

Երեկոյան մեր լրացուցիչ աշխատավարձի, կամ ինչպես Մարկոսը որակեց՝ կորած փողի հաշվին, հավաքվեցինք «Զանգեզուր» ռեստորանում։ Մարկոսը սրտաշարժվել էր, ասաց, որ եթե միշտ այսպիսի բարձր աշխատավարձ ստանան, գուցե թե մի երկու տարի հետո ունենա իր տունը, իսկ հետո բոլորիս համար անակնկալ երգեց մի պարզունակ ու տխուր երգ՝ Սևանա լիճ գնացած ու էլ ետ չեկած ձկնորսի մասին։ Մանուկն էլ էր բացվել։ Նա բավականին գիտականորեն և մեծ փիլիսոփաներից քաղվածքներ բերելով շարադրում էր իր տեսակետները երջանկության և կյանքում մարդու տեղի մասին։ Նրան սկզբում ոչ ոք չէր առարկում, բայց երբ ցանկանալով կոնկրետացնել, որպես օրինակ ասաց, թե Գասպարը կարող է միանգամայն երջանիկ լինել իր աշխատանքում, Գասպարը բարկացած թափահարեց գլուխը, իսկ Մարկոսն ասաց, որ մարդ միայն իր տանը կարող է երջանիկ լինել։ Մանուկն արդեն Հեգելին էր հասել, բայց հանկարծ սթափված նայեց մեզ, մոռացավ գերմանացի գիտնականին, տխրեց ու լռեց։ Այդ լռության մեջ ես բաժակ բարձրացրի և խմեցի Գասպարի, Մարկոսի ու Ազատի կենացը, առանձնապես Գասպարի կենացը, և ասացի, որ եթե երբևէ ես ու Մանուկը խմենք համալսարանի մեր սիրելի դասախոսների կենացը, նրանց հետ Գասպարի կենացն էլ ենք խմելու, որովհետև շատ բան սովորեցինք նրանից։

— Ճի՞շտ,— պայծառացավ հանկարծ Գասպարը։

— Հա՛,— ասացի ես,— ճիշտ եմ ասում, Գասպար։

Ու ասացի, որ երկու ամսվա ընթացքում մենք ախպեր դարձանք, և որտեղ էլ հանդիպենք, որպես ախպեր ենք իրար հանդիպելու։ Հետո խնդրեցի խմել Մանուկի ու իմ կենացը, որովհետև վաղվանից համալսարանում սկսում են դասերը, ու չենք կարող այլևս աշխատանքի գալ։ Թե մենք որքան ենք սովորել, որքան ենք սիրում, որքան չենք ուզում բաժանվել, թող վկա լինի այն, որ մինչև վերջին օրը աշխատանքի եկանք։

— Վա՜հ,— վշտացավ Մարկոսը։

— Ճիշտ է, վաղը սեպտեմբերի մեկն է,— ասաց Ազատը,— անցյալ տարի վաղը ես դպրոց գնացի։

Իսկ Գասպարը շրջվեց դեպի Մանուկը։

— Հանաքո՞վ, ուսանող։

— Չէ՛,— ասաց Մանուկը ու ոտքի կանգնեց,— Գասպա՜ր ջան, Մարկո՜ս ջան, Ազա՜տ ջան... ու նստեց գլուխը ձեռքերի մեջ առավ։

Շատ խմեցինք, մատուցողներն օրորում էին գլուխները, բուֆետապանը դուրս էր եկել իր տեղից. կանգնել, հիացած մեզ էր նայում, իսկ հաճախորդները վաղուց ցրվել էին։ Խմում էինք ու լռում, միայն Գասպարն էր մեկ֊մեկ ծլթացնում վշտացած.

— Ուսանո՜ղ, ուսանո՜ղ...

Հետո Մանուկն առաջարկեց մի վերջին անգամ գրկել իրար։ Մենք վեր կացանք, խոնարհվեցինք սեղանին, գլուխներս մոտեցրինք ու թևերով ամուր բռնեցինք իրար։ Ու այդպես երկար կանգնած էինք, ու չէինք ամաչում իրարից։ Իսկ երբ նստեցինք, Գասպարն արդեն հարբած էր.

— Տղե՜րք,— ասաց նա,— հիմա գնում եք չէ՞։ Գնացեք։ Գնացեք սովորեք։ Դու էլ գնա, արա՜,— դիմեց նա Ազատին,— գնա, գնա սովորիր, մա՛րդ դառիր, աչքիս չերևաս։ Հասկացա՞ր։ Բոլորդ էլ գնացեք։ Երեխեքիս մեկ֊մեկ կմորթեմ, կսատկացնեմ, թող սովորեն, նրանք էլ պետք է մարդ դառնան։ Թող նրանք էլ ձեզ հետ... Թող բոլորն էլ... Իսկ մենք կմնանք,— նա ձեռքը դրեց Մարկոսի ուսին,— մենք տեղ չունենք գնալու, չէ՞, ախպեր։ Մենք հա՛ պիտի տանենք մեր բեռը, իսկ դուք գնացեք, գնացեք, էն ո՞նց էր, ուսանո՜ղ, հա՜... «Ո՜վ քաղաքացիներ ազատ Հռոմի...»։

Մարկոսն անհանգստացավ, շարժվեց ու ասաց ամաչելով.

— Չէ՜, Գասպար ջան, որ տուն ունեցա, իմ, է՜, իմ տունը, ես էլ եմ մի կողմի վրա գնալու։

— Գնա՛,— հանկարծ մեղմացած ասաց Գասպարը,— դու էլ գնա։ Բոլորդ էլ... Իսկ ես կմնամ։ Մեկը պիտի մնա։ Մեկը միշտ պիտի մնա։— Նա լռեց, սեղմեց շուրթերն ու ասաց դառնացած. «դպրոցի ճամփան դժվա՜ր է, երկար, շատերի համար»։— Նորից լռեց ու մեկ էլ դարձավ Մանուկին.— Ո՜նց չեմ մոռացել, չէ՞, ուսանող։ Քսանչորս տարի է անցել, է՜ մի կյանք։ Հասկացա՞ր...

* * *

... Ահա և իմ գործարանը։ Ո՜նց անցավ մի տարին։ Ինչքան բան է փոխվել, իսկ գործարանը չի փոխվել։ Թերևս միայն պատվո տախտակի զարմացած նկարները։ Ասենք, չէ՛, դիմացի շենքը չկար։ Սրանք էլ չկային, մտածեցի ես՝ նայելով այս ու այն կողմ սլացող էլեկտրասայլակներին։ Մեկի վրա սպիտակ պարկեր կային։ Ջահել մի տղա այս ու այն կողմ էր տանում լծակը, և սայլակը կտրուկ փոխում էր ուղին, սլանում։ Սիրտս հանկարծ կծկվեց։ Պատկերացրի Գասպարին այսպիսի մի փոքրիկ սայլակի վրա՝ բարձրահասակ ու մռայլ։ Չէր սազում։ Այսինքն եթե գործարանը լցրել են էլեկտրասայլակներով, երևի վերացրել են բեռնակիրների հերթափոխը։ Բա ի՞նչ կանեն Գասպարը, Մարկոսը, աշխատավարձն ախր կիջնի։ Գուցե այլևս չեն էլ աշխատում։ Չէ՜, Մանուկն ասաց, որ հանդիպել է։

Իմ կողքով բանվորներ ու բանվորուհիներ էին անցնում, բայց նրանցից ոչ մեկի դեմքը ծանոթ չէր։ Չհամբերեցի այլևս, կանգնեցրի մեկին.

— Գասպարը որտե՞ղ կլինի։

— Ի՞նչ Գասպար,— հարցրեց կինը՝ գլխաշորն ուղղելով։

— Բեռնակիրների բրիգադիրը,— ասացի ես զարմանալի հուզված և սպասումով։

— Հա՜, մե՞ր Գասպարը,— ծիծաղեց կինը,— մրգի բաժնում է։

— Մարկոսն է՞լ,— հարցրեցի արդեն նրա թիկուքին։

Կինը ետ նայեց ու ձեռքով արեց միայն։ Ուրեմն այստեղ են։ Լավ է։ Ես քայլեցի բանջարեղենի բաժնի մոտով, ձեռքս թափահարելով բարևեցի ապակիներ գցող վարպետին, անցա տակառագործների տեղամասը, մի էլեկտրասայլակի վրայից բացականչություն լսելով, շրջվեցի ու թեև չճանաչեցի վարորդին, բայց նրան էլ բարևեցի և մոտեցա շաքարավազի պահեստին։ Հենց պահեստի դռան մոտ, մեջքով դեպի ինձ կանգնել և էլեկտրական տեղափոխիչի կախովի մատների հանգույցն էր քանդում պնդակազմ մի բանվոր։ Անմիջապես ճանաչեցի։ Այդպիսի մեջք աշխարհում միայն մեկը կարող էր ունենալ, այդ մեջքը ես մի կիլոմետրից էլ կճանաչեի։ Մարկոսն էր։ Մոտեցա կամացուկ ու հենց այդպես էլ մեջքից ամուր գրկեցի նրան՝ թաքցնելով գլուխս։

— Վա՜յ,— փնչաց Մարկոսը,— էս ո՞վ ա, տո՛։ Վա՜յ, էս մերոնցից չի, էս ի՞նչ սպիտակ ձեռքեր են։ Ո՞վ ես, է՜...

— Ես եմ,— ասացի, բաց թողնելով նրան, հանելով լայնեզր գլխարկս ու խոնարհվելով։

— Ուսանո՜ղ,— գոռաց Մարկոսն ու ինձ գրկեց արջավարի։ Գրկեց ու արագ ետ քաշվեց։— Ա՜յ մարդ, շորերդ կկեղտոտեմ։ Բայց ի՞նչ անեմ, է՞...

— Ոչինչ,— ասացի ես ինքս գրկելով նրան։— Ո՞նց ես, ո՞նց, Մարկոս, ո՞նց ես, ախպեր...

— Լավ եմ, լավ,— գոռգոռում էր Մարկոսը,— էսա, հա՜, քիչ ա մնացել։ Տուն եմ առնելու, ի՜մ տունը...

— Էն ո՞վ ա, է՜,— պահեստի միջից լսվեց Գասպարի ձայնը։

Մարկոսը որպես պատասխան գոռգոռաց, ու դռան մեջ հայտնվեց Գասպարը՝ ինչպես միշտ բարձրահասակ ու խստադեմ, ուսին շաքարավազի պարկը։ Նա էլ համարյա չէր փոխվել, միայն թե մազերն էին մի քիչ... Ասենք գուցե շաքարավազ էր թափվել նրա թուխ, գռուզ մազերի վրա։

— Պա՜հ,— ասաց Գասպարը,— պա՜հ։— Նա մոռացավ իջեցնել պարկը, հենց այդպես էլ թեքվեց, գրկեց աջ ձեռքով, թփթփացրեց մեջքիս, հետո պարկը թեթևորեն սայլակի մեջ նետեց, ետ կանգնեց ու ծլթացրեց՝ օրորելով գլուխը,— պա՜հ, ա՜յ քեզ ուսանող...

— Դե դուք էլ ի՞նչ եք՝ ուսանող, հա՛, ուսանող։ Էլ ուսանող չկա։

— Բա ի՞նչ ես,— աչքերով ծիծաղեց Գասպարը։

— Ժուռնալիստ եմ։ Ֆելիետոններ եմ գրում։ Չե՞ք կարդացել։

— Ֆելիետոնն ի՞նչ է,— հարցրեց Մարկոսը։

— Զիբիլ է,— ասացի ես,— չոռ ու զահրումար է։ Երանի ձեզ, որ չեք կարդում։ Ես ձեր անգրագետ ցավը տանեմ։

— Ի՞նչ պատահեց քեզ, ա՛յ տղա,— հարցրեց Գասպարը։

Չգիտեի, թե ինչ է պատահել, բայց երջանիկ էի։ Երևի վաղուց այսքան ուրախ չէի եղել։ Հոգիս թեթև֊թեթև էր, ուզում էի անընդհատ ծիծաղել։ Նրանց կոշտ ու կոպիտ խոսքերն ու բացականչությունները երգ էին ինձ համար։ Խոսեցնում ու լսում էի։ Ախր նրանք լավ են խոսում, ախր նրանք պարզ մարդիկ են։ Երբ մի բան ասում են, հենց այդպես էլ ընդունիր, էլ մի՛ մտածիր, թե ինչ են ուզում ասել, էլ մի՛ մտահոգվիր, թե ինչու ասացին։ Ու դու էլ նույնը։ Խոսիր, ոչի՛նչ, որ նախադասությունը ճիշտ չես կազմել, ոչի՛նչ, որ սխալվեցիր, նրանք կհասկանան, որովհետև հավատում են քեզ։ Ահա՛ ամբողջ գաղտնիքը։ Նրանք հավատում են։

— Ազա՞տն ուր է,— հարցրի ես։

Մարկոսը քմծիծաղ տվեց ու վերևից ներքև նայեց Գասպարին։

— Բա ես ասացի, չէ՞,— զարմացավ Գասպարը,— ձեզ հետ գնաց։ Ի՞նչ տեխնիկում էր, հա՞, կոշկակարական ընդունվեց։

— Հիմա էլ կաշի կթռցնի։

— Բան չկա,— ասաց Մարկոսը,— կաշին չի պայթում։

— Դե, մի՛ կանգնեք, գործ արեք, ես կգամ ձեր կողքով, կխոսենք։

Սայլակն արդեն բեռնված էր և նրանք հրելով տարան այն երկաթե նեղ գծերի վրայով։

— Էդ ձեռիդ թուղթն ի՞նչ է,— հարցրեց Մարկոսը, ակնարկելով խմբագրության կարմիր դրոշմով ծոցատետրս։

Պատասխանեցի։

— Ուրեմն գործով ես եկե՞լ։

— Հա՛,— ասացի ես,— հաշվապահությունում մի փոքր գործ կա ստուգելու։

— Ստուգի, ստուգի,— ուրախացավ Մարկոսը,— ո՞վ գիտի, մեկ էլ տեսար աշխատավարձներս նորից բարձրացան։

— Բա Մանո՞ւկն ինչ է անում, Մանո՜ւկը,— հարցրեց Գասպարը,— հիշո՞ւմ ես. «Ով քաղաքացիներ ազատ Հռոմի»։ Շատ լավ տղա էր։

— Քննիչ է,— ասացի ես,— նա շատ առաջ կգնա։ Բայց դուք հանդիպել եք, չէ՞, Գասպար։

— Չէ,— ասաց Գասպարը,— իսկի չեմ տեսել։

Ուրեմն աշխատանքից հեռացնելու օրը նա դիտմամբ էր խոսում, որ ցրի ուշադրությունս։ Ա՜խ, Մանուկ, Մանուկ...

— Ինձ ասաց, թե հանդիպել է քեզ ու դու էլ ասել ես՝ Արտակին վերցրու, եկեք մեր բրիգադը։ Լավ գործ կա։

Գասպարը ծիծաղեց, իսկ Մարկոսն ասաց.

— Վայ, վայ, վայ, շա՜տ օյինբազ տղա էր։

Սայլակը կանգ առավ։ Երկաթե գծերն այդտեղից մրգի բաժանմունք էին գնում, այնինչ հարկավոր էր պարկերը աջ տանել՝ դեպի շաքարավազի եփման տեղամասը։ Գոլֆստրիմի վրա թրջված մեկնվել էին երկար տախտակներն ու գոլորշի էին շնչում։ Սիրտս տրոփեց մի տեսակ տագնապով ու հաճելի։

— Հիշո՞ւմ եք, որ ինձ քննում էիք,— հարցրեցի ես։— Մարկոսն ու Ազատը ասում էին «մեկ֊երկու, ա՛ռ», ու պարկը գցում էին վզիս։

Երևի իմ ձայնի մեջ հարցից բացի, էլի ինչ֊որ բան կար, որովհետև Մարկոսը ծիծաղեց, իսկ Գասպարը լուրջ ասաց.

— Կարոտե՛լ ես։

Նա չհարցրեց կարոտել եմ, թե ոչ, նա վստահ ասաց. «կարոտե՛լ ես», դրա համար էլ առանց այս ու այն կողմ ընկնելու խնդրեցի թույլ տալ, որ մի քանի պարկ տեղափոխեմ։

— Այ մարդ դու հո գի՞ժ չես,— ծիծաղեց Մարկոսը։

— Բա ի՞նչ եմ,— ասացի ես։

Արագորեն պիջակս ու գլխարկս հանելով, կախեցի սայլակի անկյունից, եկա կանգնեցի Մարկոսի կողքին՝ մեջքով դեպի պարկերը։ Համոզվելով, որ չեմ կատակում, Մարկոսն իր գլխի վրայից հանեց դատարկ պարկն ու տվեց ինձ։ Ես պարկը անկյունով հագցրի գլխիս, ինչպես հին֊հին օրերին, և ասացի հուզմունքից դողացող ձայնով.

— Դե՛։

Գասպարն ու Մարկոսը ճոճեցին պարկը։

— Հաշվեք,— խնդրեցի ես։

— Մեկ, երկու։ Ա՛ռ։

Մեջքս տաքացավ։ Ես երերացի մի փոքր, դեռևս ուժերիս անվստահ, հետո գնացի, քայլեցի երկար տախտակների վրայով, շենք մտա, կտրուկ թեքվեցի, զգուշորեն անցա լպրծուն սալահատակի վրայով, բարձրացա երկաթե սանդուղքով, մեկ, երկու, երեք չորս, կատարեցի ևս մի քայլ ու պարկը նետեցի հատակին, կաթսայի մոտ։ Վազելով ու մի քիչ հևալով ետ եկա։

— Դե՛։

Ու քայլում ու քայլում էի շարունակ, զգալով, թե ինչպես է գալիս հոգնությունը և ինչպես է ուսերիս հետզհետե ծանրանում շաքարավազի պարկը։ Եվ այնպես թեթև էի զգում այդ ծանրության տակ։ Ու քայլում ու քայլում էի շարունակ՝ հազար ու մի բան մտածելով, և մտածելով, որ բեռը դեռևս ծանրություն չէ, որովհետև շատ ավելի ծանր բաներ կան այս տարօրինակ աշխարհում։ Ու մտածում էի, որ երևի ճիշտ էր ռեստորանում Մանուկը, երբ ասում էր, թե երբեք էլ չես իմանա. որտե՞ղ ես ավելի երջանիկ։ Ավելի շուտ՝ քեզ թվում է, թե երջանիկ ես եղել այնտեղ, որտեղից արդեն անցել ես ու այլևս երբեք չես կարող վերադառնալ։

ՉԵՆ ԹՈՂՆՈՒՄ, ՉԵՆ ԹՈՂՆՈՒՄ...

Աստիճաններից իջա հոգնած ու մոլոր։ Նանարը հայտնվեց ինչ֊որ տեղից, կողքից, ու բռնեց թևս։ Երևի միջանցքում սպասում էր։

— Մի՛ ասա, մի՛ ասա, արդեն գիտեմ, հաղթել ես,— շշնջաց նա։

— Ինչի՞ց եզրակացրիր,— հոգնած ժպտացի ես։

— Բոլորը փսփսում, նայում էին ինձ ու բարևում էին։ Եվ գիտե՞ս, Բադամյանն էլ բարևեց։

Ես ուզեցի պատասխանել, բայց նույն պահին ոտնաձայն լսեցի աստիճանների վրա և, շրջվելով, տեսա Սարգսյանին։

— Արտա՛կ,— ասաց նա։— Բարև ձեզ,— ասաց Նանարին։— Արտա՛կ, հավատա, պապայիս արև, ես Վեզիրյանին չէի ճանաչում, ուղղակի պատահականություն էր։

— Գիտեմ։ Չէ՞ որ այնտեղ էլ ասացի, գիտե՛մ, ընկեր Սարգսյան։

— Չէ, ես ուզում եմ, որ դու հավատաս։

— Հավատում եմ, ընկե՛ր Սարգսյան։

— Շնորհակալություն։ Կներեք,— ասաց նա Նանարին։

Ու մենք շարունակեցինք իջնել աստիճաններով։

Մի քանի րոպե առաջ կուսշրջկոմի բյուրոյում Սարգսյանը քիչ մնաց լաց լինի։ Ես որոշել էի չխոսել այդ մասին, բայց նրանք ստիպեցին։ Ես այլ ելք չունեի։ Ես նրանց ասացի, որ թերևս չկա ավելի հեշտ բան, քան մարդկանց վարկաբեկելը։ Թող Սարգսյանը պատասխանի, թե ինչ գործ ուներ նախանցյալ օրը Վեզիրյանի կողքին։ Իսկ եթե նա կառարկի ես կարող եմ ցույց տալ լուսանկարները։ Բյուրոյի անդամները բազմանշանակալից իրար նայեցին, իսկ Սարգսյանը գունատվեց ու վեր թռավ տեղից. «Ճիշտ է, նա իմ կողքին էր նստել, բայց ազնիվ խոսք ես նրա հետ ոչ մի բառ չեմ խոսել, խնդրում եմ հավատացեք, ես նրան հազիվ եմ ճանաչում»։ Ինչո՞վ կապացուցեք, ասացի, իսկ ես համոզված եմ՝ դուք պարծենում էիք, որ հեռացրել եք ինձ, շնորհակալություն էիք ակնկալում։ Այդ ժամանակ Սարգսյանն ինձ դարձավ ու դողացող շրթունքներով ասաց այն խոսքերը, որ քիչ առաջ կրկնեց աստիճանների վրա. «Արտա՛կ, պապայիս արև, ես Վեզիրյանին չեմ ճանաչում»։ Չարագուշակ լռություն էր տիրում, նույնիսկ Բադամյանն էր կծկվել ու խոնարհել գլուխը։ Եվ ես ժպտացի ներողամտորեն։ Ես հավատում եմ ընկեր Սարգսյանին, ասացի, հավատում եմ, որ դա պատահականություն էր։ Ես պարզապես ուզեցի համոզել ձեզ, որ շատ հեշտ է մարդկանց վարկաբեկելը։ Ես այս փաստով ամեն ինչ կարող էի ասել ձեզ, ընկե՛ր Սարգսյան, բայց ձեզ հավատում եմ։ Ուրեմն ինչո՞ւ դուք էլ չեք ուզում հավատալ ինձ, ինչո՞ւ ձեզ մոտ, բյուրոյում չորս ժամ շարունակ ինձ ստիպում էիք արդարանալ և կասկածի տակ չէիք դնում ձեր մեղադրանքները, որ ինքներդ էլ հնարել էիք։ Սարգսյանը բարձրացրեց գլուխը ու թշնամանքով ատելությամբ նայեց Բադամյանին, իսկ շրջսովետի գործկոմի նախագահը, ծեր ու հոգնած մի մարդ, ասաց Բադամյանին. «Ջահել մարդ ես, ա՛յ տղա, քեզ մոտ որտեղի՞ց այդքան թույն, ձեռքդ ո՞նց էր բարձրանում անմեղ մարդու վրա»։

— Ուրեմն ասում ես Բադամյանը բարևեց քեզ, հա՞,— հարցրի Նանարին

— Այո՛,— ասաց Նանարը,— շատ զարմացա։ Իսկ հետո մտածեցի՝ ուրեմն հաղթել ես։

— Չէ՛, Նանար, նրանց չես ճանաչում, նրանք բոլորն էլ բարևում են։ Այդ նույն Բադամյանը բյուրոյից առաջ էլ ինձ բարևեց, երբ եկել էր հեռացնելու։ Ես մի ընկեր ունեի, նա էլ էր այդպես։ Մի օր շատ զայրացած խոսում էր մեկի մասին, զարհուրելի փաստեր էր բերում, թե անձամբ իր դեմ ինչեր է արել։ Ես ատելությամբ լցվեցի նրա նկատմամբ, որովհետև հավատում էի ընկերոջս։ Ես միշտ բարևում էի այդ մեկին, բայց որոշեցի այլևս չբարևել։ Հետո մենք փողոց դուրս եկանք և զարմանալի պատահականությամբ հանդիպեցինք նրան։ Ես ցուցադրաբար շրջեցի գլուխս, իսկ ընկերս մոտեցավ։ Ժպտում, խոսում, ծիծաղում էր։ Շատ զայրացա։ Եվ ի՞նչ, ընկերս ամենայն անկեղծությամբ հայտարարեց, թե ինքը հիմա էլ նրա մասին շատ վատ կարծիքի է և եթե տեղը գա՝ իր վրեժը կլուծի, բայց ինչո՞ւ չպետք է խոսի, բարևի։ «Բարևի մեջ ի՞նչ կա»,— ասաց նա։

— Ուրեմն չե՞ս հաղթել,— հանկարծ կասկածով հարցրեց Նանարը։

Նրա այդ համառությունը պարզապես ծիծաղելի էր։

— Հին Հունաստանի պատմությունը ո՞նց գիտես,— հարցրեցի ես։

— Ուզում ես ասել, որ դա Պյուրոսի՞ հաղթանակ էր։

— Գերազանց,— ասացի ես,— դա իսկական Պյուրոսի հաղթանակ էր։ Ես հաղթեցի, բայց չգիտեմ, թե ինչ մնաց ինձ այդ հաղթանակից հետո, Նանա՜ր, ես շատ բան կորցրեցի, շա՜տ բան։

Նրանք ինձ վրա միանգամից հարձակվեցին։ Բյուրոն նոր էր սկսվել, երբ տեղից բարձրացավ Բադամյանը։ Նա հույս չէր ունեցել, թե Սարգսյանը կկարողանա անցկացնել բյուրոյի որոշումը, դրա համար էլ ինքն էր եկել։ Մոտ կես ժամ խոսեց և, ի դեպ ավելի համոզիչ էր խոսում, քան նախորդ ելույթների ժամանակ։ Նրան լսում էին ուշադիր ու համակրանքով, և Մեսրոպը վշտացած օրորում էր գլուխը։ Շատ կրքով ու գեղեցիկ էր խոսում Կարոն, երբեմն ես նույնիսկ մոռանում էի, որ նա իմ դեմ է խոսում և վերացած լսում էի նրան։ Հետո հիշեցի նրա զեկուցումը նեգր երեխաների մասին ու ժպտացի։ Հիմա հայրս այստեղ լիներ, կասեր «հոր տղեն է»։ Այնուհետև ելույթ ունեցան Պարթևը, Սարգսյանը, Բենիկը։ Նրանք կրկնեցին իրենց նախորդ ելույթները, և տպավորությունն արդեն ստեղծված էր։ Ներկաները ստեպ֊ստեպ անբարյացակամ հայացքներ էին նետում ինձ վրա և նախատինքով օրորում գլուխները։ Եվ հանկարծ ձայն խնդրեց Մեսրոպը։ Ես համոզված էի, որ նա ելույթ կունենա ու նորից երախտագիտությամբ լցվեցի նրա նկատմամբ։ Բայց շրջկոմի քարտուղարը ձայն չտվեց նրան։

«Ես գիտեմ, թե դուք ինչ պետք է ասեք, նստեք»,— ասաց նա։

«Բայց ես ասելիք ունեմ»,— բողոքեց Մեսրոպը։

«Գիտեմ, ձեր դիմումն ինձ մոտ է, նստեք»,— մեղմ, բայց վճռական պահանջեց քարտուղարը։

Ես շփոթվեցի, իսկ Բադամյանը բացահայտ ցնծում էր, չէր կարողանում հանգիստ մնալ տեղում, հաղթական հայացքներ էր նետում Մեսրոպի և ինձ վրա, թեքվում, ինչ֊որ բան էր շշնջում մեկ այս, մեկ մյուս հարևանի ականջին, ծիծաղում էր ափի մեջ։ Ու ես նորից զգացի, որ ինձ կորցնում եմ։ Մի՞թե այստեղ էլ կրկնվելու է նույնը։ Եթե Մեսրոպին չեն լսում, ինձ բոլորովին չեն լսի։ Մի՞թե այս ամենին վերջ չկա։ Ու հանկարծ հիշեցի Մանուկի նամակը։ Ուրեմն ուզում են թաքցնել։ Չե՛մ թողնի, հերիք է այլևս, թող լինի ինչպես իրենք են ուզում։ Դե կռվենք, եթե կռիվ է, զոհերը հետո կհաշվենք։

— Տուն գնանք, չէ՞,— հարցրեց Նանարը։

— Ի՞նչ։

— Ասում եմ տուն գնանք։

— Հա, իհարկե,— ասացի ես։

— Բա դու ո՞ւր ես գնում։

— Ե՞ս։ Տուն, ո՞ւր... Այսպես չի՞ կարելի գնալ, ինչ է։

— Ինչո՞ւ չէ,— շփոթված, հուզված ասած Նանարը։

Ես ձայն խնդրեցի, բայց չկարողացա խոսել։ Կարոն քմծիծաղով ինձ էր նայում, և ես խեղդվում էի։ Սկսեցի անկապ֊անկապ... պատվոգրերի, ջոկատավարների, մետաղի հավաքման կոմպանիայի մասին։ Շրջկոմի քարտուղարն ինձ ընդհատեց մի քանի անգամ, խորհուրդ տալով հանգստանալ, բայց ես շարունակում էի խորտակվել։ Ինձ արդեն չէին լսում, մարդիկ շշուկով խոսում էին իրար հետ, Կարո Բադամյանը չարախնդորեն ինձ նայելով ինչ֊որ բան էր ասում կողքին նստած շրջանի դատախազին և նույնիսկ փռթկացրեց։ Դա ինձ խելագարացրեց վերջնականապես։ «Լավ, չեմ խոսի,— բղավեցի ես,— ինչ որ ասացի դատարկ բաներ են։ Ամբողջ հարցն այն է, որ Կարո Բադամյանը Վեզիրյանի ընկերն է և վրեժ լուծեց նրա համար»։ Ներկաները աղմկեցին ձանձրացած, իսկ Կարոն ծափ տվեց ծիծաղելով և դարձավ շրջանի դատախազին. «Չասացի՞, չասացի՞, որ հիմա այդ մասին է խոսելու»։ Դատախազը գլխով արեց։ Եվ հենց նույն վայրկյանին ոտքի կանգնեց շրջկոմի քարտուղարը։ Լռեցին։ Շրջկոմի քարտուղարը սև, տխուր աչքեր ուներ և մեծ սպի՝ ականջի մոտ, իսկ երբ բարձրացրեց ձեռքը, տեսա, որ սև ձեռնոցի տակ անշարժ են մատները։

«Ընկե՛ր Բադամյան, դուք իսկապե՞ս Վեզիրյանի ընկերն եք»։

«Ոչ, ինչ եք ասում, Հաբե՛թ Լևոնիչ,— տեղից ցատկեց Կարոն,— դա բացարձակ զրպարտություն է և նպատակ ունի շեղել բյուրոյի ուշադրությունը։ Ես նրան որպես ակտիվ գիտեմ, այդքանը»։

«Իսկ ֆելիետոնի մասին ի՞նչ կարծիք ունեք»։

«Ֆելիետոնի՞... ֆելիետոնն այստեղ ոչ մի կապ չունի։ Ասում են փաստերը չափազանցված են, բայց ընդհանուր առմամբ լավն էր։ Ես կարծեմ այդպես էլ ասացի Լևոնյանին»։

«Դուք ինձ ոչինչ էլ չեք ասել։ Բայց ո՞նց եք հրաժարվում ձեր ընկերոջից»։

Բադամյանը ներողամտորեն ժպտալով շրջկոմի քարտուղարին նայեց, ասես ցանկանալով հարցնել, թե արժե՞ պատասխանել ինձ։ Իսկ ես անմիջապես Մանուկին հիշեցի։ Այնուամենայնիվ նա շատ ավելի լավ է ճանաչում մարդկանց, քան ես։ Քիչ էր մնում ներեի սրան։ Հիմա, հիմա ինչ էլ լինի՝ ես կասեմ բնակարանի մասին։

«Ներողություն,— ասաց շրջկոմի քարտուղարը, բայց մի՞թե ձեզ հայտնի չէ, որ Վեզիրյանի կինը և ձեր կինը շատ մոտ ընկերուհիներ, գրեթե քույրեր են»։

Ահա՜, ահա՜, դիմացիր, ընկե՛ր Բադամյան։

«Ո՞վ է ասում»,— հարցրեց Կարոն, բայց նա արդեն ակնհայտորեն շփոթված էր։

«Փաստաթուղթը,— հանգիստ ասաց քարտուղարը,— մի՞թե անծանոթ մարդիկ միմյանց առանձնատուն են նվիրում, ընկե՛ր Բադամյան»։

Ինձ թվաց, թե Բադամյանը կաթվածահար կլինի։ Նրա դեմքը ճերմակեց։ Ներկաները խառնվեցին իրար։ Երրորդ քարտուղարը երկրորդի ձեռքից փորձում էր ինչ֊որ թուղթ խլել։ Երևի տեղեկանքն էր։ Մի քանիսը մանրամասն բացատրություն էին պահանջում։ Բայց նրանք ինձ չէին հետաքրքրում։ Ես ոչ ոքի չէի տեսնում, բացի Կարո Բադամյանից։ Ես նայում էի նրա դեմքին ու սպասում, թե ինչ պիտի ասի նա։ Զզվելի էր, բայց հանկարծ զգացի, որ այնուամենայնիվ խղճում եմ նրան։ Բայց ես ի՞նչ մեղավոր եմ, նա՛ ուզեց այդ։

«Հաբե՛թ Լևոնիչ, գուցե մենք այդ մասին առանձին խոսենք,— շուրթերը սեղմած, շշնջաց Կարոն,— որպես քարտուղար ես... համոզված եմ, որ այստեղ խորը թյուրիմացություն կա»։

Նա դարձյալ խաղում էր։ Գիտեր, որ մերկացվել է և գոնե այստեղ կարող էր անկեղծ լինել, նա հնարավորություն ուներ մարդ մնալու, բայց ուրիշ տեսակ էր կառուցված այդ Կարո Բադամյանը։ Նա ոչ մի վայրկյան չէր մոռանում, որ քաղկոմի քարտուղար է ինքը և ահա, որպես վահան՝ մեջտեղ բերեց՝ ժամանակ շահելու, ուշքի գալու համար։ Բայց հավանաբար արդեն ուշ էր։

«Մենք քաղաքային կոմիտեի իրավասության հարցերը չենք քննում,— հանգիստ ասաց շրջկոմի քարտուղարը,— ես ձեզ հարցնում եմ իբրև կուսակցականի և այն էլ իբրև մեր շրջանի կուսակցականի։ Շարունակո՞ւմ եք պնդել, որ ձեր անսկզբունք վերաբերմունքը Լևոնյանի նկատմամբ կապ չունի Վեզիրյանի հետ, թե՞ հրապարակեմ ձեր և Վեզիրյանի համատեղ գործունեության վերաբերյալ բավականին մանրամասն փաստաթղթերը»։

Բադամյանը չպատասխանեց։ Նա ինձ էր նայում ատելությամբ, բայց և անհասկանալի ինչ֊որ բան, կարծես զարմանք, թե արժանի հակառակորդի նկատմամբ հարգանքի ինչ֊որ արտահայտություն կար նրա աչքերի մեջ։ Երևի ամենից շատ հիմա նա միայն մտածում էր, թե ինչպես ենք կարողացել պարզել։

— Լսիր, քեզ բարևում են, ինչո՞ւ չես պատասխանում,— թևս ձգեց Նանարը։

— Ո՞վ, ո՞վ է բարևում, Նանար ջան,— հարցրեցի ես։

— Ա՜յ նա, երկու անգամ գլուխ տվեց, իսկ դու...

— Հա, մեր հարևան Մայիսն է, ոչինչ, մյուս հանդիպմանը ես չորս անգամ գլուխ կտամ,— ասացի ես։

«Դու ես արել, հա՞»,— դառնությամբ հարցրեց Կարոն։

«Ոչ,— ասացի,— բայց ես էլ ընկերներ ունեմ»։

«Վերջացրե՛ք,— ձայնը բարձրացրեց շրջկոմի քարտուղարը։— Ամեն ինչ պարզ է։ Ովքե՞ր են ուզում ելույթ ունենալ»։

Բոլորն էլ ուզում էին խոսել։ Քիչ առաջ նախատինքով ու անբարյացակամորեն ինձ նայող մարդիկ հիմա ժպտում էին քաջալերանքով և Բադամյանին էին նայում նախատինքով ու անբարյացակամությամբ։ Շրջանի դատախազը նույնիսկ աղմուկով նրանից հեռացրեց իր աթոռը։ Մյուս կողքին նստած ժողկրթբաժնի վարիչը խոնարհել էր գլուխը և մեծ֊մեծ քառակուսիներ էր նկարում առջևը դրված թղթի վրա։ Գրեթե առանց բացառության, բոլորն էլ առաջարկեցին չեղյալ համարել կոմերիտմիության շրջկոմի որոշումը և բյուրոյին հայտարարել նկատողություն։ Եվ ամենազարմանալին այն էր, որ այդ առաջարկը պաշտպանեցին նաև Բենիկն ու Պարթևը։ Նրանք հայտարարեցին, որ իրենք ավելի խիստ պատժի են արժանի, որովհետև ակամա զենք են դարձել Կարո Բադամյանի ձեռքին։ Միայն Սարգսյանը չշրջվեց այդքան նողկալիորեն։ Նա փորձեց, այնուամենայնիվ մասամբ պաշտպանել որոշումը, խոսեց աշխատանքային կարգապահության մասին, սակայն նրան ոչ ոք չէր լսում։ Իսկ երբ նրանց օրինակով ես բավականին երկերեսայնորեն ակնարկեցի լուսանկարի մասին, հարցը փակվեց։ Շրջկոմի բյուրոն որոշեց խիստ նկատողություն հայտարարել Սարգսյանին, նկատողություն՝ բյուրոյի բոլոր անդամներին, իհարկե բացառությամբ Մեսրոպի, և հարց հարուցել կուսակցության քաղաքային կոմիտեի առաջ՝ խստորեն պատժել Կարո Բադամյանին։

«Լևոնյանի աշխատանքի հարցը մնաց»,— հիշեցրեց երկրորդ քարտուղարը։

«Պարզ է, թողնել աշխատանքում»,— գլխով արեց գործկոմի նախագահը։

«Ոչ,— ասաց շրջկոմի քարտուղարը,— առավոտյան զանգահարեց ընկեր Սարյանը և խնդրեց Լևոնյանին ազատել իր պարտականություններից՝ խմբագրությունում աշխատանքի անցնելու կապակցությամբ։ Այդպես էլ կձևակերպենք»։

Մեսրոպը կողքից ամուր, ամուր կսմթեց թևս, իսկ Պարթևը, ասես ոչինչ էլ չէր եղել, ծիծաղեց սրտանց, բարեկամաբար։

«Ըհը տեսա՞ր, էլ ի՞նչ ես ուզում, քո պատճառով մի֊մի նկատողություն վաստակեցինք»,— ասաց նա՝ առանց կարմրելու, առանց շփոթության։

Ի՜նչ զարմանալի մարդիկ կան աշխարհում, Տեր աստված։

«Բայց, իմացեք, որ այսպես չեմ թողնի,— ընդհանուր աղմուկի մեջ հանկարծ ասաց Բադամյանը,— այս բոլորը խմբագրության ջանքերն են։ Ես շատ լավ հասկացա։ Մենք դեռ կհանդիպենք որտեղ պետք է»։

Շրջկոմի քարտուղարը միայն թոթվեց ուսերը, իսկ դատախազը՝ մոռանալով շատ բան և ո՞վ գիտե ինչ հիշելով, նետեց ատամների արանքից. «Բայց ի՜նչ կախելու ապրանք է...»։

Բադամյանը անկյունում, ոտքերը գետնին թփթփացնելով, առանց շուրջը նայելու, հագավ կրկնակոշիկները, դրեց կեպին, եկավ անցավ իմ կողքով ու հանկարծ...

— Լսիր,— ասացի ես Նանարին, դու զարմացել ես, որ Բադամյանը բարևել է քեզ, իսկ գիտե՞ս, ինձ ցտեսություն ասաց։

— Երանի մնաս բարով ասեր,— ծիծաղեց Նանարը։

Երբ բոլորը դուրս եկան, ես մոտեցա շրջկոմի քարտուղարին, սրտանց շնորհակալություն հայտնեցի և խնդրեցի մի հարցում ևս օգնել։

«Է՜լ ինչ ես ուզում»,— ծիծաղեց նա։

«Ասացեք, որ ինձ վերականգնեն սպորտային շքերթում,— խնդրեցի ես,— չէ՞ որ նրանք ինձ այնտեղից էլ են հեռացրել»։

«Լավ, լավ, կզանգահարեմ,— ժպտաց շրջկոմի քարտուղարը, իսկ հետո առողջ ձեռքով հանկարծ այնպես, հոր նման խառնեց մազերս ու ասաց մտախոհ,— բայց քո տարիքի համեմատ շատ թշնամիներ ունես արդեն։ Ամուր մնա»։

— Ահա թե ինչ մնաց ինձ հաղթանակից հետո,— ասացի ես Նանարին։

— Ի՞նչ,— հարցրեց նա կանգ առնելով։

Մենք Գետառի կամրջի վրա էինք։ Տաք գարուն էր։ Գետը խեղճացել, փոքրացել էր ու գնում էր հիմա քարերի տակով՝ հոգնած ու անկամ, ասես գնում էր սոսկ պարտականություն կատարելու, քաղաքի աղբը մաքրելու համար։ Սակայն այդպես միայն թվում էր։ Այդպես օտարին կարող էր մոլորեցնել Գետառը։ Բայց ես հո լավ գիտեմ նրան։ Չէ՞ որ մենք միասին ենք մեծացել։ Ուրիշները չէին փորել ահռելի ձորը, և ոչ էլ վիթխարի ժայռաբեկորներ էին ծնվել այս ափերին։ Գետառն էր բերել իր հետ խենթ ու խելառ օրերին և մի օր աղմուկով իր հետ տանելու էր։ Օտարականն այստեղ կանգ կառնի զարմացած, լսելով փոքրիկ առվակի բարձր վշշոցը։ Եվ իզուր կնայի չորս կողմը ջրվեժներ որոնելով։ Գետառն է, հիմա փոքրիկ ու խեղճ Գետառն է հառաչելով անցնում իր քանդած հունով, փոթորկոտ օրերը հիշելով ու երազելով հեղեղներ։

— Արտա՛կ ջան, մի՛ եղիր այդպես, հա՞,— ասաց Նանարը։— Մի՞թե ես արդեն ձանձրացրել եմ քեզ։ Ինչո՞ւ չես խոսում ինձ հետ, ինչո՞ւ չես պատասխանում։— Չե՜ն թողնում, չեն թողնում,— ասացի ես։— Մի՞թե չես տեսնում, որ չեն թողնում։

ՄԵՆՔ ԴԵՌ ԿՀԱՆԴԻՊԵՆՔ

Իրարանցում է մեր տանը։ Մայրս, Սեդան, Նանարը հուզված, շտապով ներս ու դուրս են անում, դիպչում են իրար, ծիծաղում ու խոսում են արագ֊արագ։ Մայրս՝ որ իրեն կորցրել է։ Մեկ էլ ներս է մտնում ու կանգնում շվարած, կանգնում ու նայում է դես֊դեն, ձեռքը ծնոտին է դնում ու ասում մտազբաղ.

— Էս ինչի՞ եկա։

Նրան ոչ ոք չի պատասխանում, ու մայրս մոլոր կրկին խոհանոց է գնում՝ կորած հիշողությունը փնտրելու։

Սենյակի մեջտեղում անկարգ ու բաց դրված են զանազան ճամպրուկներ՝ փաթեթներով, տոպրակներով ու հագուստներով լի։ Բայց ինչպես երևում է, դրանք քիչ են, որովհետև նորից ու նորից են բերում։ Սեդան ձեռքի արդուկը տեղավորում է ճամպրուկներից մեկի անկյունում ու հանկարծ բարձրացնում է թղթի մեջ փաթաթած, ականջը պոկած թավշե արջուկը։

— Է՞ս ով է դրել,— հարցնում է նա ծիծաղելով։

Բոլորը քրքջում են ու նայում են մորս, իսկ նա ժպտում է խռոված ու շփոթված.

— Ուրեմն ես եմ դրե՞լ...— հարցնում է նա, հաստատ իմանալով, որ ինքը արած կլինի։

Դա պատճառ է դառնում, որ նորից մեկ առ մեկ ստուգվեն փաթեթները, հայրս զայրացած հազում է պատուհանի մոտ։

— Համա գործ անող եք, հա՜... Աղջի՛, շուտ արեք, է՜, ուշանում են։

— Ինչի՞ ենք ուշանում, դեռ երեք ժամ կա, հայրիկ։

— Ճանապարհ գնացողը շուտ կգնա,— ասում է հայրս։

Դա նրա սովորությունն է։ Եթե գնացքով երեկոյան մեկնելու է, առավոտ շուտ կգնա, կսպասի կայարանում։ Հայրս շատ է հուզված, դա դժվար չէ կռահել, ծնոտը դողում է մեկ֊մեկ ու թեև փայտե կարճ ծխամորճը կախված է շրթունքներից, բայց անհանգիստ տփտփացնում է գրպաններին, չխկչխկացնելով շարժում է լուցկին ու բղավում է մորս վրա.

— Աղջի՛, ա՛յ Անուշ, էն անտերը որտե՞ղ ա, է՜, նոր ձեռքիս էր։

Հետո «պահ» է անում՝ հայտնագործելով ծխամորճը և թաքուն, ինքն իրեն ծիծաղելով՝ վառում։

Հիշելով, գրպանիցս արագ հանում ու հորս եմ մեկնում տնային կառավարչությունից վերցրած երաշխավորագիրը։

— Ամեն ամսվա տասնութին կգնաս կապի շենք, հրապարակի վրա, կբարձրանաս հինգերորդ հարկ, ռադիոյի խմբագրությունն այնտեղ է, ու կստանաս իմ կես ամսվա աշխատավարձը,— ասում եմ ես։

— Բա դու ո՞նց ես ապրելու, ա՛յ բալա,— տխրում է հայրս։

— Մեզ ի՞նչ կա, ա՛յ հայրիկ,— ասում եմ ես, որսալով Նանարի գոհունակ հայացքը,— իսկի չլինի, Նանարը տիկնիկ կխաղացնի փողոցներում, կապրենք։

— Է՜հ,— տնքում է հայրս։

Կողքի սենյակից դուրս է գալիս Բաբկենը, կանգնում է շեմքին, հորանջում է՝ բարձրացնելով մկանուտ ձեռքերն ու ասում է իրեն հատուկ կեղծ դժգոհությամբ.

— Է՜հ, չթողեցիք քնեմ, ի՞նչ է պատահել, որ խառնվել եք իրար, չեմ հասկանում։ Առավոտվանից չըխկ հա չըխկ, չըխկ հա չըխկ։ Սե՛դա, մեկ էլ որ ջուր ես լցրել վրաս, ուղիղ հորդ տուն գնա, թե չէ սպանություն կլինի։

Քնելու մեծ վարպետ է Բաբկենը, հիմա դեռ ոչինչ, իսկ առաջ առավոտները նրան արթնացնելու գործով զբաղվում էր մեր ողջ ընտանիքը։ Ըստ որում օգտագործում էին բավականին ճիզվիտական միջոցներ. քաշքշում էին կոպտորեն, ցնցում գլուխը, ջուր լցնում վրան, խտուտ տալիս։ Մայրս մի անգամ բարկացած որոշել էր չարթնացնել Բաբկենին, որպեսզի տեսնի, թե որքան կարող է քնել և եղբայրս պատվով դիմացել է քննությանը, քնելով ուղիղ հիսունվեց ժամ։ Սա զուտ ճշմարտություն է, իսկ իր՝ Բաբկենի պատմածը, իմ կարծիքով կատակ է։ Նա երդվում է, թե պատերազմի ժամանակ Ղրիմում, մի քանի անքուն գիշերներից հետո, դիրքի մեջ հանկարծ քնել է և արթնանալով իմացել, որ երկու օր է, ինչ թեժ մարտեր են մղվում, իսկ բլուրը մի քանի անգամ ձեռքից ձեռք է անցել։ «Եթե բեկորը գլխիս չդիպչեր, էլի չէի արթնանա»,— ասաց Բաբկենը։

— Քեզ հետ չե՞մ, ի՞նչ է պատահել,— կրկին հարցնում է նա Սեդային։

— Չգիտե՞ս, որ Արտակենք գնում են,— հարձակվում է նրա վրա Սեդան՝ դժվարությամբ փակելով ճամպրուկներից մեկը։

— Գնո՜ւմ են, գնո՜ւմ են... Կարծես թե Սիբիր են գնում,— հեգնում է Բաբկենը,— երկու օրը մեկ գործուղում եմ գնում, ինչո՞ւ ինձ համար էլ այդպես իրար չեք խառնվում։ Ուրեմն, գնում եք, էլի,— դառնում է նա ինձ։

— Հա՜, Բաբկեն ջան։

— Լավ է,— ասում է Բաբկենը,— ամուսնական երկարատև ճամփորդություն դեպի արևի երկիր Շեմս֊էդ֊դին, կամ Շամշադին։ Սեդա, մենք ամուսնական ճամփորդություն կատարե՞լ ենք։

Սեդան առանց պատասխանելու, հրում է նրա ոտքն ու ինչ֊որ բաներ տեղավորում մյուս ճամպրուկում։ Բաբկենը մի կողմ է քաշվում՝ մորս ճանապարհ տալու համար, ու շարունակում է՝ անկարող դուրս գալու բռնած ոճից...

— Չե՜նք կատարել։ Ուրեմն, դուք անհամեմատ բախտավոր եք։ Շամշադի՜ն... էկզոտիկա, լեռների անտառածածկ փեշեր, կովերի բառաչ, գառների մայուն, շների լուսնահաչ, անզուգական ցեխ, առաջավոր ծխախոտագործուհիների հոգնած, բայց երջանիկ դեմքեր, սպառնալից լոզունգ. «Մասնակցե՞լ ես դու բերքահավաքին», հոնի կապտավուն օղի ու ծոպավոր տրեխներ։ Հաղորդումը վարեց ռադիոյի մեր թղթակից Արտակ Լևոնյանը։ Ո՞նց էր։

— Լավ էր,— ծիծաղեցի ես։

— Եվ ինչո՞ւ ես իմ բախտը կապեցի քրեական տարրերի հետ,— հառաչում է Բաբկենը։

— «Նմանն զնմանս գտանե»,— ասում է Սեդան։

Բոլորս ծիծաղում ենք, իսկ հայրս օրորում է գլուխը.

— Երանի՜ ձեր սրտին։

Իսկ մենք էլի ենք ծիծաղում, մենք ջահել ենք, մեզ համար ամեն ինչ հեշտ է, մեզ համար մեկնելը հեռանալ չի նշանակում, ինչպես ասում է առածը։ Մեզ համար մեկնելը նույնիսկ հետաքրքիր ու հաճելի է, մի քիչ ահավոր է և ավելի հաճելի։ Մենք գիտենք, որ ամեն տեղ կարող ենք վրան խփել ու ասել՝ սա մերն է, մեր տունն է։ Մենք ջահել ենք ու մեր տունը մեզ հետ ենք տանում։ Մենք ջահել ենք ու կարող ենք մեկնել որևէ տեղ... որովհետև դեռ շատ ժամանակ ունենք վերադառնալու կամ որևէ տեղում ընդմիշտ մնալու համար։

Նախորդ գիշեր չքնեցինք։ Պառկել ու երազում էինք շշուկով, որպեսզի չարթնացնենք մերոնց, խոսում էինք իրար ականջի, կամացուկ, փսփսալով, սաստելով իրար։ Նանարը համարյա Մարկոսի պես էր խոսում։

«Մենք մեր տունը կունենանք, փոքրի՛կ, սիրո՛ւն։ Դու կգնաս աշխատանքի, իսկ ես կմաքրեմ, կփայլեցնեմ ամեն ինչ։ Քո սիրած ճաշերը կեփեմ, ախր ես գիտեմ, թե դու ինչ ես սիրում։ Հետո կհանեմ գոգնոցս, կնստեմ պատուհանի մոտ, քո ճամփին կսպասեմ ու գուլպաներ կգործեմ քեզ համար»։

«Պատուհանի մոտ մի՛ նստիր, խանդում եմ»,— ասացի ես։ Նանարը ծիծաղեց կամացուկ։ Սո՜ւս, սո՜ւս։ «Դու կգաս տուն, միասին կճաշենք, հետո գիրք կկարդանք, ես էլի՛ կկարդամ քեզ համար։ Իսկ երեկոյան...»։ «Կքնենք»,— ասացի ես։ «Է՛, չէ, երեկոյան կինո կգնանք, իսկ երբ վերադառնանք, կնստենք ռադիոյի մոտ ու կլսենք, թե ինչ նյութեր են հաղորդում Շամշադինի շրջանի մեր սեփական թղթակցից»։ «Եվ կհաշվենք հոնորարները»,— ասացի ես։ Նանարը նորից ծիծաղեց ու ինքն էլ սաստեց ինձ՝ սո՜ւս, սո՜ւս... «Վեյե՜,— հանկարծ հեռավոր անկյունից հնչեց հորս բարկացած ձայնը,— փըս հա փըս, փըս հա փըս, հերիք չի՜, քնեք, առավոտ շուտ ճամփա եք գնալու»։ Մենք լռեցինք մի պահ ու սկսեցինք ցնցվել անձայն ծիծաղից, մահճակալի երկաթե գնդիկները զնգզնգացին, ու մեր ծիծաղն ավելի սաստկացավ։ Նանարն ամաչեց, սկսեց բարկանալ ինձ ու իր վրա, լռեց մի կերպ, իսկ ես չէի կարողանում հանդարտվել, ես ծիծաղում էի ու ծիծաղում էի արդեն բարձրաձայն, անզուսպ, ու ասում էի ծիծաղի միջից. «Ոչինչ... հայրիկ ջան... ներիր... վերջին օրն է...»։ «Ըը՜, շաշ,— ի պատասխան վրդովվեց հայրս,— վերջին օրն է... տես ինչ է ասում, է՜»։

Ինձ սթափեցնում է Բաբկենի ձայնը։

— Իսկ խմբագրիդ տեսա՞ր,— հարցնում է նա։

Ես գլխով եմ անում...

* * *

... Մոսկվայից, համամիութենական սպորտային շքերթից վերադարձա բարձր տրամադրությամբ և մեծ հույսերով։ Հեռվից իրոք որ հեշտ է թվում ամեն ինչ։ Համոզված էի, որ անցած ամսվա ընթացքում լուծվել են բոլոր հարցերը՝ Վեզիրյանն ու Բադամյանը հեռացել են ասպարեզից, իսկ խմբագրությունում իմ վերադարձին են սպասում, որպեսզի աշխատանքի ընդունեն։ Գրադարանում վստահ թերթեցի լրագրի անցած համարները, սակայն զարմանալիորեն ոչ մի տեղ և հատկապես «Մեր նյութերի հետքերով» բաժնում որևէ ակնարկ չկար ֆելիետոնի և նրա հետևանքների մասին։ Անհանգստացած զանգահարեցի հանրակացարն՝ Մանուկին, ու մենք հանդիպեցինք։ Այն, ինչ պատմեց նա, գրեթե անհավատալի էր։

Ինձ հայտնի իրադարձություններից հետո քաղաքի դատախազը կանչում է Մանուկին, շնորհակալություն հայտնում առանձնատան նվիրատվության պատմությունը բացահայտելու հարցում ցուցաբերած նախաձեռնության համար և խնդրում է պաշտոնապես զբաղվել այդ գործով։ Դատախազն առաջարկում է եղած նյութերին միացնել նաև ֆելիետոնում նշված չարաշահումների փաստերը։ Մանուկը բարեխղճորեն սկսում է քննչական գործողություններ կատարել, բայց մի քանի օր անց քաղաքի նույն դատախազը կրկին հրավիրում է նրան և խնդրում նյութերն իրեն հանձնել, պատճառաբանելով, թե վերադաս կազմակերպություններից մեկը ցանկություն է հայտնել ծանոթանալ այդ նյութերին։ Եվ էլի մի քանի օր անց պարզվում է, որ քրեական գործի հարուցումը մերժված է աննպատակահարմարության տեսակետից։ Վերադաս կազմակերպությունը բավարարվել է Վեզիրյանին ազատելով աշխատանքից և հայտարարելով կուսակցական նկատողություն։ Կուսակցական նկատողություն էր արվել նաև Կարո Բադամյանին։

Մանուկը զայրանում է՝ անարդարացի համարելով քրեական գործի հարուցման մերժումը և այդ մասին գրում է հանրապետության դատախազին։ Առայժմ ոչ մի պատասխան։ Հետո Մանուկին հայտնի է դառնում, որ աշխատանքից ազատվելու հենց հաջորդ օրը Վեզիրյանը նշանակվել է մի այլ միավորման վարչության պետ։

Այդ ասելիս Մանուկը գրեթե լաց էր լինում վիրավորանքից։ Ես թափ էի տալիս ձեռքս, ասում էի՝ նրանց հերն էլ անիծած, այդքանն էլ քիչ չէ, բայց նա չէր հանգստանում։ «Չեմ թողնի, չի կարելի, ես այս գործը մինչև վերջ կհասցնեմ»։ Տխուր բաժանվեցինք։ Իսկ հաջորդ օրը գնացի խմբագրություն։ Խմբագիրը տեղում չէր, բայց ասացին, որ հիմա կգա։ Ավտոմեքենա էր ուզել։ Թերթի օրվա համարն էի կարդում ընդունարանում, երբ հանկարծակի տիրած լռությունից զգացի, որ խմբագիրը ներս է մտել։ Իսկույն ոտքի կանգնեցի։

— Ա՜, Լևոնյան, վերադարձե՞լ ես,— ձեռքն ինձ մեկնեց Սարյանը,— նե՛րս մտիր, նե՛րս մտիր, տեսնենք ինչ նորություններ ես բերել մայրաքաղաքից։

Առանձնասենյակում նա ներողություն խնդրեց, սակայն ակնհայտորեն հուզված զանգահարեց մի քանի տեղ, հետո կարծես չկարողանալով պատասխանել ինչ֊որ ներքին հարցի, ցնցեց ուսերը, արմունկները սեղանին դրեց ու հարցրեց՝ գլուխը բռունցքներին հենած.

— Դե, պատմիր տեսնենք ինչ կա։

Ես գիտեի, որ դա հետաքրքիր չէ նրան։ Խմբագիրը հակում չուներ դեպի սպորտը, իսկ մոսկովյան շքերթը բավականին մանրամասնորեն լուսաբանված էր թերթում։ Բայց ես ոչինչ անել չէի կարող ու սկսեցի պատմել։ Նա ստեպ֊ստեպ գլխով էր անում, սակայն համոզված էի, որ չի լսում ինձ։ Մուգ կապույտ աչքերը սևեռուն պատին էին ուղղված, և մտքերը հավանաբար շատ հեռու էին շքերթից։ Այդպես դժվար էր պատմելը։ Լռեցի։ Խմբագիրը շարժվեց, նրան ակնհայտորեն անհանգստացնում էր լռությունը, դրա համար էլ հարցրեց շտապով.

— Հետո՞։

— Ընկեր Սարյան,— ասացի ես,— ձեզ ասել են, չէ՞, թե ինչով է ավարտվել ֆելիետոնը։

Ախր ես գիտեի, որ նա ազնիվ մարդ է։ Տնքաց կամացուկ, բարկացած, կարմրեց միանգամից, գրպանից հանեց թաշկինակը և ամուր, կոտրելու վտանգի տակ սկսեց սրբել ակնոցի ապակիները։

— Ասել են, հետո՞...— ասաց նա գրգռված։

— Ինչո՞ւ Վեզիրյանին դատի չտվեցին։

Նա խորը շունչ քաշեց և հարցրեց՝ ուշադիր զննելով ակնոցի ապակիները.

— Իսկ մի՞թե քիչ է, ընկե՛ր Լևոնյան, որ կուսակցական նկատողություն են հայտարարել և հեռացրել են աշխատանքից։

— Ազատել են,— ասացի ես,— և անմիջապես էլ նշանակել մեկ ուրիշ վարչության պետ,— ավելացրի հեգնանքով։

— Իսկ ի՞նչ է, քո կարծիքով պետք է դե՞ն նետեին։ Վերջիվերջո նա էլ մարդ է։ Եվ, այո, կուսակցականի համար փոքր պատիժ չէ նկատողությունը։

— Բայց նա քրեական խոշոր հանցանքներ է գործել, խաբել է պետությանը։ Հիշո՞ւմ եք, ընկեր Սարյան, դուք ասում էիք...

— Ասում էի, ասում էի...— խմբագիրը սրտնեղած բարձրացավ տեղից, սկսեց ծանր֊ծանր քայլել սենյակում, բռունցքները սեղմած։— Ասում էի և էլի՛ եմ ասում, ընկե՛ր Լևոնյան։ Բայց ուրիշներն էլ ուրիշ բան են ասում, ընկեր Լևոնյան։ Այո՛, այո՛, և այդ ուրիշները դիրքով ու իրավունքներով ինձնից ու քեզնից շատ ավելի բարձր են։ Ի՛նչ անես, ի՞նչ կարող ես անել... Եվ հետո, և հետո մենք էլ աստվածներ չենք, ընկե՛ր Լևոնյան, բաներ կան, որ պետք է հաշվի առնել...

Այնինչ, իրոք ինձ թվում էր, թե նա աստված է։

Նա իրեն վատ էր զգում։ Ես երբեք նրան այդ վիճակում չէի տեսել։ Նա սկզբում ո՛չ իր, ուրիշների խոսքերն էր ասում ու տանջվում էր դրա համար, իր հոգուն հակառակ բաներ էր ասում ու տանջվում էր դրա համար։ Եվ հիմա, ազնիվ զայրույթի պահին անկեղծ էր, բայց ավելի էր տանջվում, ո՛վ գիտե, մտածելով, թե իրավունք ունի՞ արդյոք դասախոսը նման բաներ ասելու իր ուսանողին, երբ ոչ շատ առաջ բոլորովին ուրիշ բաներ էր ասել նրան համալսարանական ամբիոնից։

Նա մոլեգնած ու վշտացած շրջում էր առանձնասենյակում, և ես անկեղծորեն ցավում էի, տեսնելով նրա տառապանքը։ Աշխարհում երևի չկա ավելի ծանր ու տխուր բան, քան ուժեղ մարդու խեղճությունը։ Նրանց մոտ սովորական մարդիկ հուսալքվում են։ Եվ ես ափսոսացի, որ եկա խմբագրություն։ Ինչո՞ւ եկա։ Կարծես թե քիչ է տանջվել։ Կարծես թե քիչ է, որ կորցրել է իրեն։ Կարծես թե քիչ է, որ կյանքում երևի առաջին անգամ իր հոգու ինչ֊որ սրբություններն է ոտնահարել այս մարդը՝ չկարողանալով դիմադրել ով գիտե ինչ հզոր ուժերի։ Եվ ահա ես եկել ու հիմարաբար, անգթորեն...

— Գիտե՞ս ինչ, Լևոնյան,— կրկին խոսեց խմբագիրը, ու նրա ձայնը արդեն մեղմ էր, գրեթե թախծոտ,— գիտե՞ս ինչ, գուցե ես նույնիսկ իրավունք չունեի ասելու քեզ... որոշ տխուր ճշմարտություններ, սակայն, իսկապես, բաներ կան, որ հաշվի չառնել չես կարող։

Նա արդարանում էր, և ես դրանից ավելի վատ զգացի։

— Դե, իհարկե, հասկանում եմ, ընկեր Սարյան,— սրտանց ուզենալով սփոփել նրան, ասացի ես։

— Աշխատանք է։ Երբեմն ստիպված ես լինում զիջել մի հարցում, որպեսզի շատ ուրիշ հարցեր կարողանաս լուծել։ Այո՛, այո՛, այդպես է։ Եվ, ի վերջո, ի՞նչ է պատահել։ Ճիշտ է, խարդախություններ են եղել, բայց չէ՞ որ բացահայտվել են, ֆելիետոն է գրվել, մերկացվել ու հասարակության դատին է հանձնվել մարդը։ Եթե այդպես նայենք, սա՜ էլ քիչ չէ։

— Իհարկե,— գլխիկոր համաձայնեցի ես։

— Եթե նկատել ես, մենք մինչև հիմա ոչ մի տող չենք գրել «Մեր նյութերի հետքերով» բաժնում, որովհետև ի սրտե համաձայն չենք արդյունքներին։ Բայց նրանք... Ավելին թերևս հնարավոր չէր անել։ Մնում էր առայժմ տեղի տալ։

— Այո, իհարկե,— կամացուկ ասացի ես։

Եվ հանկարծ ցնցվեցի՝ լսելով խմբագրի բացականչությունը.

— Ի՞նչ իհարկե, իհարկե։ Այստեղ ոչ մի իհարկե չկա։ Դու ասա՝ ո՛չ։ Որովհետև պետք չէ, որ այսպես լինի։ Ես կվշտանամ, եթե դուք այդպիսին լինեք։ Դուք ասեք ո՛չ։ Մենք քիչ բան չենք արել, բայց դուք պետք է ավելին անեք։ Մենք դաժան ժամանակներ ենք անցել։ Մենք պատերազմ ենք տեսել... Եվ հետո, և հետո մենք բատրակների, խեղճերի զավակներ ենք, և անիծյալ խեղճությունը երևի հենց մեր արյան մեջ է։ Իսկ դուք մե՛ր զավակներն եք, հասկացեք դա։ Դուք ավելի՛ լավը պետք է լինեք, ավելի՛ ուժեղ...

Նա դողացող ձեռքով դրեց ակնոցը, խստորեն նայեց ինձ, գնաց նստեց գրասեղանի մոտ ու ասաց ընդգծված կոպիտ ձայնով.

— Շա՜տ խոսեցինք։ Բայց մի օր պետք է լիներ դա։ Վերջացնենք։ Ուրիշ ի՞նչ կա...

Բայց ես ոչ մի բան այլևս ասել չէի կարող։ Այդ բոլորն ինձ համար շատ֊շատ էր։ Ես պետք է մտածեի, պիտի հասնեի դրան։ Դրա համար էլ լռեցի։ Հետո միանգամից հիշեցի երեկվա իմ հանդիպումը ռադիոյի գյուղբաժնի վարիչի հետ։ Նա ասաց, որ սեփական թղթակցի տեղ է բացվել Շամշադինում և կարող են ուղարկել ինձ։ Այն ժամանակ ես անորոշ պատասխան տվեցի, որովհետև սպասում էի, թե ինչ կասի Սարյանը։ Բայց հիմա ոչ մի գնով չէի ուզի, որ նա ստիպված լինի այդ մասին էլ խոսել։ Չէ՜, բավական է։

— Ընկե՛ր Սարյան,— ասացի ես,— ճիշտն ասած եկել էի ձեզ հրաժեշտ տալու։ Չուզեցի առանց ձեզ տեսնելու մեկնել։

— Ինչո՞ւ, ո՞ւր ես գնում,— զարմացավ նա։

— Շամշադին։ Որպես ռադիոյի թղթակից։ Արդեն աշխատանքի մեջ եմ,— ավելացրի ես։

Նա տխրեց, հետո ուրախացավ ու տխրեց, որ ես հասկացել եմ նրա վիճակը, և զայրացավ, որ ինքը այդ վիճակի մեջ է, և ինչպես միշտ, զայրույթի պահերին, շառագունեց դեմքը։

— Չէ,— ասաց նա հանկարծ, վճռականորեն ձեռքը սեղանին խփելով, չգիտես ում դեմ մոլեգնած ու ծառանալով,— չէ՛։ Դու ոչ մի տեղ էլ չես գնա։ Բավական է։ Դու այստեղ պետք է աշխատես։ Այո։ Ինձ մի փոքր ժամանակ է պետք միայն, մի փոքր։ Հետո մենք կխոսենք։ Ես նրանց կասեմ, որ...

— Պետք չէ, ընկե՛ր Սարյան, շատ եմ խնդրում,— անկեղծորեն ասացի ես,— անհարմար է, արդեն ընդունել են։ Հետո ես ինքս եմ ուզում գնալ։ Մերոնք բոլորը շրջան են գնացել և լավ չի լինի, եթե ես մնամ։ Հետո իմ հայրենիքն եմ գնում։ Շատ շնորհակալություն ձեզ ամեն֊ամեն ինչի համար։ Շա՜տ շնորհակալություն։

Ես այդ բոլորն ասացի մի շնչով ու հիմա կանգնել էի նրա դեմ՝ հրաժեշտի համար ձեռքս մեկնած։

Սարյանը մի պահ լուռ նայում էր ինձ, հետո օրորեց գլուխն ու բարձրացավ տեղից.

— Դե լավ, թող այդպես լինի։ Գնա աշխատիր առայժմ։ Մենք բոլորս էլ ի վերջո այդտեղից ենք սկսել, տղա՛ս։

* * *

— Եվ ի՞նչ ասաց խմբագիրը,— հարցում է Բաբկենը։

— Նա հրաշալի մարդ է, Բաբկեն,— ասում եմ ես։

Մայրս ներս է գալիս՝ այս անգամ Նանարի թևը բռնած, ճամպրուկների մոտ է տանում։

— Էս տոպրակի վրա, որ «Ն» կա, կտաս իմ քրոջը՝ Նորինձարին, էս մեկի վրա, որ «Վ» կա՝ Վարսենիկին, խառնես ոչ, դարդդ տանեմ։

— Չի խառնի, չի խառնի, գրագետ է,— ծիծաղում է Սեդան, փակելով վերջին ճամպրուկը։

— Ասում ես, էլի՛...— ու հենց նույն վայրկյանին էլ կողպեքի ձայնի հետ հավանաբար զգալով, որ նախապատրաստություններն ավարտված են և որ հիմա ուր֊որ է կմեկնենք, մայրս հանկարծ գրկում է Նանարին, համբուրում ու փղձկում է։— Տղիս քեզ եմ տալիս, հա՜,— ասում է խռովկան, անվստահ, կերկերուն ձայնով,— լավ կնայես...

— Դե,՛ դե՛,— բարկանում է հայրս,— ճամփից առաջ լաց չեն լինի,— ու հազում է, հազում է՝ սրբելով արցունքներն ու ասում է դժգոհ, հազի միջից,— էս հազն ինձ կսպանի։

Ծերացել են ծնողներս։ Ի՞նչ անեմ։ Ի՞նչ անեմ։

... Ավտոկայարանում Մանուկն ու Նվարդը շրջապատում են մեր մեքենան։

— Լա՜վ եք գալիս,— հեգնում է Մանուկը,— ավտոբուսը հիմա կշարժվի։

Մենք արագորեն իջեցնում ենք ճամպրուկները, շտապ մոտենում ավտոմեքենային։ Պատուհաններից, հեռավոր ուղիների լույսն ու մուժն աչքերի մեջ, ցած են նայում ուղևորները, նայում են մեղմ կարեկցանքով ու հպարտությամբ։ Նրանք արդեն գործ չունեն ներքևում, իրենց հոգսերի քայլերն անող մարդկանց հետ և ճանապարհին են գրեթե։ Ավտոբուսի վարորդը բանալիները ձեռքին կանգնել է դռան մեջ ու համոզում է գրոհող քաղաքացիներին։

— Չեմ կարող, ա՛յ հոգի, բոլոր տոմսերը վաճառված են, տեղ ունե՞ս, տե՛ղ, տոմս ունե՞ս, արի աչքիս վրա։ Չե՛մ կարող...

Նանարն ու Նվարդը գրկել են իրար, ու ես ասում եմ Մանուկին.

— Դե, լա՛վ մնացեք, ամուսնական ճամփորդության համար հիմա Շամշադին են խորհուրդ տալիս։ Սպասում ենք։

Մանուկը ծիծաղում է.

— Չէ, առայժմ գլուխս խառն է։ Երեկ կանչեցին, դատավոր են ուզում ընտրել։ Բոլորն այն գործի համար է,— աչքով է անում Մանուկը։— Միայն թե հանգիստ թողնեմ իրենց։ Բայց, չհավատա՜ս... Մինչև մինիստր չդարձնեն, ձեռք չեմ քաշելու։ Իսկ դու գնա, ախպե՛րս, գնա, որ գաս։ Սասունցի Դավիթն էլ կարծեմ որոշ նպատակներով նույնիսկ Դիարբեքիր էր հասնում։

Մենք գրկում ենք իրար, հրում ու նորից գրկում ենք։ Դժվար, շատ դժվար է լինելու ինձ առանց նրանց։

— Նանա՜ր, գնացինք, Նանա՜ր։

Ավտոբուսի մոտ խռնվածներից ներողություն ու ճանապարհ խնդրելով, դռանն ենք մոտենում, և բանալիները ձեռքին մարդը հարցնում է մեզ, ինչպես բոլորին էր հարցնում.

— Դուք տեղ ունե՞ք։ Տեղ։

ԱՇԽԱՐՀԻ ԱՄԵՆԱԴԺՎԱՐ ԵՐԹԸ

Ուշադրությո՛ւն, ուշադրությո՛ւն, տասը րոպե անց, հանրապետական մարզադաշտից մարաթոնյան վազք է սկսվելու։ Մասնակիցները պատվո շրջան կկատարեն, ապա կշարունակեն մրցությունը քաղաքամերձ խճուղում։

Ֆուտբոլի շատ կարևոր խաղ էր սպասվում։ Մարզադաշտը լեփ֊լեցուն էր և ֆուտբոլիստների աղմուկի մեջ հաղորդավարի խռպոտ ձայնը, ալեկոծ ծովին հանձնված մակույկի նման, մերթ հայտնվում էր, մերթ կորչում։ Ֆուտբոլի շատ կարևոր խաղ էր սպասվում, դրա համար էլ քչերն էին ուշադրություն դարձնում այն կիսամերկ մարդկանց, որ հուզված ետ ու առաջ էին քայլում վազքուղու վրա։ Այնինչ նրանք արժանի էին ավելի մեծ ուշադրության։ Նրանք վազելու էին քառասուներկու կիլոմետր և էլի մի քանի հարյուր մետր, որովհետև ժամանակին այդքան էր վազել աշխարհի նրանց հույն նախահայրերից մեկը։ Մարաթոնցիները հոյակապ էին իրենց սպորտային համազգեստների մեջ։ Ձյունաթույր շապիկներն ընդգծում էին նրանց թևերի թուխ մկանունքը ու հպարտ պարանոցները։ Նրանց ոտքերը դողում էին հուզմունքից՝ ցատկի պատրաստվող նժույգների սրունքների նման։ Նրանք ուժի և գեղեցկության խորհուրդ ունեին իրենց մեջ և հին աստվածներ էին հիշեցնում։

Նվագախումբը խրոխտ ու մարտական քայլերգ հնչեցրեց, և հին աստվածները խաղաղ ու համերաշխ առաջ շարժվեցին վազքուղու վրայով։ Նրանք վազում էին հանգիստ ու թեթև, գլուխները բարձր բռնած։ Նրանք դեպի առաջ էին նայում և ոչ մի գործ չունեին իրենց շուրջը աղմկող մարդկային բազմության հետ։ Նրանք նպատակներ ունեին, և նրանցից յուրաքանչյուրը վստահ էր, որ հասնելու է իր նպատակին։ Թե չէ ինչպե՞ս կարելի է սկսել քառասուներկու կիլոմետր և էլի մի քանի հարյուր մետր մի ճանապարհը։ Իսկ երբ սպիտակ հագած մարաթոնցիների խումբը շրջան կատարելուց հետո անհետացավ ելքի կամարի մեջ, ինձ հանկարծ թվաց, թե նրանք ճերմակ աղավինիներ էին, և ե՛ս նրանց թռցրի Տիգրան աղբարենց ցախատան տափակ կտուրից։

... Աղավնիները թռչում էին, բարձրանում, բարձրանում, ճերմակ գծեր էին քաշում երկնքի կապույտին ու խաղում, փայլփլում էին արևի տակ իրենց ձյունոտ թևերով։ Իսկ ես մեջքի վրա պառկում էի Տիգրան աղբարենց ցախանոցի տափակ, կանաչած կտուրին, կիսախուփ աչքերով հետևում էի նրանց գեղեցիկ գոյությանը և իմ բախտն ու երազները թռցնում աղավնիների հետ։ Եթե երկրորդ պտույտի ժամանակ առաջին աղավնին ետ ընկավ,— ասում էի ես,— ապա վաղը ստուգողականից «գերազանց» եմ ստանալու։ Եթե փամփուլավորը անընդմեջ հինգ անգամ գլուխկոնծի տվեց, նամակ է գալու Մելիքից։ Եթե հիմա, հենց այս պտույտի երամը շրջվեց, ու վերևի աղավնին առաջնորդ դարձավ, հայրիկս հեծանիվ է առնելու ինձ համար։ Եթե հաջորդ երեք շրջանի ընթացքում աղավնիներից մեկն ու մեկը լքի երամը, ուրեմն ես այս տարի կմեռնեմ։ Ու պտտվում, պտտվում էին երկնքում իմ անհեթեթ, մանկական խոհերն ու երազները՝ մերթ խուռներամ, հուսահատ ու մերթ պայծառ։ Եվ արագ, տագնապով բաբախում էր սիրտս՝ երկինք թռած ամեն մի աղավնու համար։

Ու հանկարծ զգացի, որ ֆուտբոլի այդ շատ կարևոր խաղը ինձ բոլորովին չի հուզում։ Բազմությունը ալեկոծվում, խենթանում էր մի մի քանի մարդկանց ոտքերի տակ ընկած կաշվե կարմիր գնդակի համար։ Բայց ես նրանց հետ չէի։ Ես մյուսների հետ էի։ Իսկ նրանք քիչ առաջ, սպիտակ զգեստներ հագած, հանդիսավոր ու թեթև վազքով անհետացան ելքի կամարի մեջ՝ Տիգրան աղբարենց ցախատան տափակ ու հողոտ կտուրից թռած ճերմակ աղավնիների նման։ Ու տարան իրենց հետ իմ երազներն ու բախտը։ Ես իմ մեծ գրազը, իմ հարստությունը միանգամից, ամբողջությամբ, առանց որևէ մնացորդի, նրանց վրա դրեցի։ Ես այլևս ոչինչ չունեմ։

Ու թեև չգիտեմ՝ կշահեմ, թե՝ ոչ, բայց գիտեմ, որ արդյունքի համար երբեք չեմ տրտնջալու։ Չե՛մ տրտնջա, ինչ էլ որ լինի։ Որովհետև իմ ողջ ունեցվածքը բոլորի վրա եմ դրել և ամեն մեկի վրա՝ առանձին֊առանձին։ Ես նրանցից յուրաքանչյուրի հետ եմ լինելու։ Յուրաքանչյուրի մեջ։ Ես գիտեմ, ինչ բան է մարաթոնը։ Դա աշխարհի ամենածանր երթն է, բայց բոլորն էլ ակամա մասնակցում են այդ երթին։ Ու թեև բոլորն էլ սկսում են հանդիսավոր, թեթև վազքով, սպիտակ շորերով, հավատացած իրենց հաղթանակին, բայց հաղթում են քչերը։ Իսկ հաճախ ոչ ոք էլ չի հաղթում։ Այսօր կհաղթի՞ նրանցից որևէ մեկը, իմ երազներից որևէ մեկը կանցնի՞ վերջին պատվո շրջանը։ Չգիտեմ։ Բայց ես նրանց հետ եմ։ Նրանք՝ ես եմ։ Ե՛վ վիրավորված, մրցությունից վաղ դուրս եկածը, և՛ հուսահատ, վերջին քայլերն անողը, նա, որ ընկավ ավարտի մոտ, և նա՛, որ դեռ շարունակում է վազել։ Վազում է թեթև, արդեն ո՛չ սպիտակ շորերով, ո՛չ նախկին շուքով ու թեթև, բայց վազում է...

ՀԵՂԻՆԱԿԻ ՄԱՍԻՆ

Արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ, հրապարակախոս, լրագրող, երգիծաբան Արտաշես Քալանթարյանը ծնվել է 1931թ. սեպտեմբերի 16֊ին, Երևանում։ Ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի ժուռնալիստիկայի բաժինը։ Աշխատել է «Սովետական Հայաստան», «Երեկոյան Երևան», «Գրական թերթ» պարբերականներում, 1970֊ականներից մինչև 1982թ. եղել է Հայաստանի հեռուստառադիոպետկոմի դրամատիկական հաղորդումների գլխավոր խմբագիր։

Իբրև գրող Արտաշես Քալանթարյանը մեծ ճանաչում է ձեռք բերել «Մարաթոն» (1969) վեպով։ Նրա գրչին են պատկանում նաև «Իսկ դո՞ւք որտեղ էիք» (վեպ, 1990), «Ինչո՞ւ տրորեցիր ծաղիկները» (պատմվածքներ, 1988), «Խոստովանություն» (վիպակներ, 1987) ստեղծագործությունները։

Գրողի կայքը՝ http։//kalantarian.org/artashes/

Արտաշես Քալանթարյան

Մարաթոն
(վեպ)

Երրորդ, էլեկտրոնային հրատարակություն

Artashes Kalantarian

Marathon

Երևան — 2012