Շերվուդ Անդերսոն

ԹԵՆԴԻ

պատմվածքներ

Լավագույն պատմվածքի մատենաշար

Երևան — 2014

ՀՏԴ 820 (73)
ԳՄԴ 84.7 ԱՄՆ

Անդերսոն, Շերվուդ

Թենդի: [Պատմվածքներ] / Շ. Անդերսոն, թարգմ. ռուս.՝ Հ. Վ. Վարդանյան, թարգմ. անգլ.՝ Հ. Ծուլիկյան, Լ. Մանուկյան, Վ. Ավետիսյան, Գ. Գասպարյան, Լ. Ս. Գալստյան, խմբ.՝ Հ. Հ. Դանիելյան, Ֆ. Հ. Մելոյան։ Էլեկտրոնային տարբերակը կազմեցին և հրատարակության պատրաստեցին Մ. Մ. Յավրումյանը, Տ. Ս. Հովհաննիսյանը, Ա. Ա. Անդրեասյանը։ Երկրորդ, էլեկտրոնային բարելավված հրատարակություն.— Եր.։ Յավրուհրատ, 2014.— 112 էջ։

XX դարի ամերիկյան ականավոր նովելիստ Շերվուդ Անդերսոնը (1876֊1941) ծնվել է Օհայո նահանգի Կոմդոն քաղաքում։ Գրել սկսել է բավական ուշ՝ մոտ երեսունհինգ տարեկան հասակից։ Նրա առաջին նովելները տպագրվում են ամսագրերում, 1914 թվականին։ 1916֊ից իրար ետևից առանձին գրքերով լույս են տեսնում նրա վեպերը։ Շերվուդ Անդերսոնը բացի մեծ գրող և լրագրող լինելուց, նաև մեծ հրապարակախոս էր։ Նա մեծ ազդեցություն է թողել 1920֊ական թվականներին ասպարեզ իջած ամերիկացի գրողների վրա։ 1956թ. Ու. Ֆոլքները երախտագիտությամբ ու արդարացիորեն հայտարարում էր. «Նա իմ սերնդի ամերիկյան գրողների հայրն է եղել։ Նա երբեք ըստ արժանվույն չի գնահատվել»։

Հրատարակությունում ներառված են Շ. Անդերսոնի մինչև այժմ հայերենով լույս տեսած պատմվածքները։ Հայ ընթերցողները ամերիկյան նշանավոր նովելիստին առաջին անգամ ծանոթանալու հնարավորություն են ստացել «Հայպետհրատի» «Լավագույն պատմվածքի մատենաշարով» լույս տեսած նրա «Թենդի», «Արբեցում», «Կործանված վեպ», «Դարչնագույն բաճկոնով մարդը» պատմվածքաշարով (Թենդի: [Պատմվածքներ] / Շ. Անդերսոն; Թարգմ. ռուս.՝ Հ. Վ. Վարդանյան; Խմբ.՝ Հ. Հ. Դանիելյան.— Երևան: Հայպետհրատ, 1962.— 41 էջ; 15 սմ)։ Անդերսոնի ևս չորս պատմվածք («Ուսուցչուհին», «Ձուն» «Մարած կրակներ», «Մայրը», թարգմ. անգլ.՝ Հ. Ծուլիկյան, Լ. Մանուկյան, Վ. Ավետիսյան, Գ. Գասպարյան) վերցված են՝ «XX դարի արտասահմանյան արձակ։ [Պատմվածքներ] / Կազմ. և կենսագր. գրեց՝ Ա. Ռ. Խաչատրյան; Առաջաբ. և ծանոթագր.՝ Ս. Ե. Փանոսյան.— Երևան։ ԵՊՀ հրատ., 1984.— Հ. 1; 20 սմ» հրատարակությունից։ «Մեկնում» պատմվածքն արտատպվում է հետևյալ հրատարակությունից՝ XX դարի անգլիագիր արձակ: [Ամերիկյան, կանադական և անգլիական 13 հեղ.֊ի ստեղծագործ.] / Կազմ. և թարգմ. անգլ.՝ Լ. Ս. Գալստյան, խմբ.՝ Ֆ. Հ. Մելոյան.— Երևան: Լուսակն, 2002.— 219 էջ; 20 սմ։

«Մայրը», «Թենդի», «Ուսուցչուհին», «Արբեցում» և «Մեկնում» պատմվածքներն ընդգրկված են Շ. Անդերսոնի՝ Winesburg, Ohio ժողովածուում (1919), «Ձուն», «Մարած կրակներ», «Դարչնագույն բաճկոնով մարդը»՝ The Triumph of the Egg (1921) ժողովածուում, «Կործանված վեպը»՝ Death in the Woods (1933) ժողովածուում։

ՀՏԴ 820 (73)

© Յավրուհրատ, 2014 (հրատ.)

Բոլոր իրավունքները վերապահված են։

Այս հրատարակության ցանկացած ձևով և եղանակով (էլեկտրոնային, մեխանիկական, պատճենահանման, ձայնագրման և այլն) մասնակի կամ ամբողջական վերարտադրությունը, տարածումը, պահպանումը որոնողական համակարգերում առանց հրատարակչի գրավոր թույլտվության արգելվում է։

Հեղինակի այս գործերը հանրային սեփականություն են և ենթակա չեն հեղինակային իրավունքների հայտնի սահմանափակումների։ Այս գիրքն արտոնված է միայն անհատական էլեկտրոնային սարքավորումներում ընթերցանության համար։

Շերվուդ Անդերսոն, 1876֊1941

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

Մայրը

Թենդի

Ուսուցչուհին

Արբեցում

Մեկնում

Ձուն

Մարած կրակներ

Դարչնագույն բաճկոնով մարդը

Կործանված վեպ

Ծանոթագրություններ

ՄԱՅՐԸ

Ջորջ Ուիլարդի մայրը՝ Էլիզաբեթ Ուիլարդը, բարձրահասակ, նիհարավուն, ծաղկատար դեմքով կին էր։ Ընդամենը քառասունհինգ տարեկան էր, բայց անհասկանալի մի հիվանդություն արդեն մարել էր նրա կրակը։ Անտարբեր շրջում էր հին ու անկարգ հյուրանոցով մեկ, նայելով խունացած պաստառներին ու հնամաշ գորգերին։ Եվ երբ ի վիճակի էր լինում մի բան անելու, սպասուհու նման կարգի էր բերում գեր տղամարդկանց աղտոտած անկողինները։ Նրա ամուսինը՝ Թոմ Ուիլարդը, սև բեղերով, քառակուսի ուսերով, զինվորական արագ քայլվածքով, կտրուկ շարժումներով, սլացիկ մարմնով բարետես տղամարդ էր։ Նա ամեն կերպ աշխատում էր մոռանալ կնոջը։ Սրահներով դանդաղորեն շարժվող գունատ, երկարավուն կերպարանքը կարծես կենդանի հանդիմանանք լիներ։ Կնոջ մասին հիշելիս, նա զայրանում ու հայհոյում էր։ Եվ ուզում էր գլուխն ազատել այդ հյուրանոցից, որը եկամտաբեր չէր և մշտապես գտնվում էր սնանկացման եզրին։ Նրա համար կինն ու այդ հին տունը վաղուց կորած ու իր կյանքից ջնջված բաներ էին։ Հյուրանոցը, որտեղ մի ժամանակ այնպիսի հույսերով սկսել էր իր կյանքը, հիմա երազածի ստվերն էլ չէր։ Ուայնսբուրգի[1] փողոցներով, կոկիկ հագնված ու գործնական քայլելիս, նա մերթընդմերթ կանգնում ու արագ ետ էր շրջվում, կարծես վախենալով, որ հյուրանոցի ու կնոջ ոգին կարող է հետապնդել նրան նույնիսկ փողոցում։ «Անիծված լինի այդպիսի կյանքը, անիծված»,— փնչացրեց նա մտացրիվ։

Թոմ Ուիլարդը քաղաքական կյանքի կրքոտ սիրահար էր և տարիներ շարունակ թունդ հանրապետականների համայնքում դեմոկրատների առաջնորդ էր։ Նա հույս էր տալիս իրեն, թե մի օր քաղաքական վիճակն իր օգտին կփոխվի, և կգա ժամանակ, երբ երկար տարիների անօգուտ ծառայությունը կբերի փոխհատուցման պարգևը։ Նա երազում էր Կոնգրես ընկնել, նույնիսկ նահանգապետ դառնալ։ Մի անգամ, երբ քաղաքական մի խորհրդակցության ժամանակ կուսակցության երիտասարդ անդամներից մեկը սկսեց պարծենալ, թե անձնվեր ծառայում է կուսակցությանը, Թոմ Ուիլարդը զայրույթից գունատվեց։ «Ձայնդ կտրիր,— շուրջը նայելով մռնչաց նա։— Էյ, պատանի, դու ի՞նչ գիտես, թե ծառայությունն ինչ է։ Իսկ ես, ես դեմոկրատ էի այստեղ, Ուայնսբուրգում դեռ այն ժամանակ, երբ դեմոկրատ լինելը հանցանք էր համարվում։ Այո, այն օրերին մեզ անխնա հալածում էին»։

Էլիզաբեթ Ուիլարդն իր որդուն, Ջորջին կապված էր մի խորունկ սիրով, որը թաքնված էր նրա աղջկական վաղեմի երազանքի փլատակներում։ Որդու ներկայությամբ երկչոտ ու ձգված էր, բայց երբ տղան իր լրագրական գործերով քաղաք էր գնում, երբեմն մտնում էր նրա սենյակը, ծունկի գալիս պատուհանի մոտ՝ խոհանոցի սեղանից սարքած մի գրակալի առջև։ Ու այստեղ, գրակալի մոտ մի արարողություն էր սկսում, որը և աղոթք էր, և պահանջ, ուղղված դեպի երկինք։ Որդու պատանեկան կերպարի մեջ նա տենչում էր վերակենդանացած տեսնել այն, ինչ այժմ գրեթե մոռացված էր, իսկ մի ժամանակ իր էության անբաժան մասն էր։ Այս էր նրա աղաչանքը. «Թեև ես մեռնում եմ, բայց վերջնականապես տանուլ չեմ տա»,— գոչում էր նա այնպիսի խոր վճռականությամբ, որ ամբողջ մարմնով դողում էր։ Աչքերը փայլում էին, ու սեղմում էր բռունցքները։ «Եթե իմ մեռնելուց հետո նա ինձ նման մի գորշություն դառնա, ես ետ կգամ։ Աղաչում եմ, աստված, տուր ինձ այդ արտոնությունը, ես պահանջում եմ։ Ես կհատուցեմ դրա համար։ Թող աստծո պատժին արժանանամ, ես կտանեմ ինձ բաժին ընկած հարվածները, միայն թե իմ որդին կարողանա մեր երկուսի փոխարեն աշխարհին ասել այն, ինչ իմ մեջ էլ կա»։ Հետո տարակուսանքով լռում ու հայացքը սևեռում էր դեպի սենյակի խորքը։ «Եվ թույլ մի տա, որ նա ճարպիկ ու ձեռներեց դառնա»,— ավելացնում էր տարտամորեն։

Արտաքուստ Ջորջի ու մոր միջև կապը ձևական էր թվում։ Երբ մայրը հիվանդ էր լինում և օրն անցկացնում էր իր սենյակում՝ պատուհանի մոտ նստած, տղան երբեմն երեկոներն այցելում էր նրան։ Երկուսով նստում էին այն պատուհանի մոտ, որը մի փայտաշեն տնակի վրայով նայում էր դեպի մայրուղին։ Կողքի պատուհանից երևում էր մի նրբանցք, որը ձգվում էր մայրուղու խանութների ետևի կողմից և գալիս, հատվում էր Աբներ Գրոֆի հրուշականոցին։ Ու հաճախ նրանց աչքի առաջ գյուղական կյանքից մի պատկեր էր հասնում։ Իր խանութի ետնամուտքում մի փայտի կտոր կամ դատարկ կաթի շիշ ձեռքին հայտնվում էր Աբներ Գրոֆը։ Հրուշակագործի և դեղագործ Սիլվեստր Վեստի մոխրագույն կատվի միջև վաղեմի թշնամություն կար։ Մայր ու որդի նայում էին, թե ինչպես էր կատուն սողոսկում հրուշականոցի դռնից ներս և շուտով կրկին հայտնվում էր, ետևից էլ՝ հրուշակագործը, հայհոյելով ու ձեռքերը թափահարելով։ Նա մանր ու կարմրած աչքեր ուներ, իսկ սև մազերն ու մորուքը թաթախված էին լինում ալրափոշով։ Երբեմն այնպես կատաղած էր լինում, որ կատվի չքանալուց հետո էլ շարունակում էր նետել փայտի, ապակու կտորներ և նույնիսկ իր ձեռքի տակ եղած գործիքները։ Մի անգամ նա Սինինգի երկաթեղենի խանութի ետևի կողմում մի լուսամուտ կոտրեց։ Նրբանցքում մոխրագույն կատուն սեղմվում էր պատռած թղթերով ու կոտրած շշերով լիքը տակառներին, որոնց վերևում սև ճանճերի մի պարս էր լինում։ Մի անգամ, երբ Էլիզաբեթ Ուիլարդը մենակ էր, հրուշակագործի երկարատև ու զուր կատաղությունը դիտելուց հետո գլուխը հակեց սպիտակ, երկարավուն ձեռքերին ու լաց եղավ։ Դրանից հետո, ամեն անգամ դեպի նրբանցք նայելիս՝ աշխատում էր չհիշել մորուքավորի ու կատվի կռիվը։ Դա կարծես իր սեփական կյանքի կենդանի, սարսռազդու կրկնությունը լիներ։

Երեկոյան, երբ որդին մոր հետ նստում էր սենյակում, ճնշող լռություն էր տիրում։ Օրը մթնում էր, և կայարան էր ժամանում երեկոյան գնացքը։ Ավելի հեռվում, փողոցի փայտե տախտակամածը դոփելով, վեր ու վար էին անում անցորդները։ Երեկոյան գնացքի մեկնելուց հետո կայարանամերձ հրապարակը ընկղմվում էր թանձր խավարի ու լռության մեջ։ Թերևս միայն առևտրական շրջիկ գործակալ Սկիններ Լիզոնը կայարանի տախտակամածի լայնքով մեկ բեռնասայլ քաշեր։ Փողոցով մեկ հնչում էր տղամարդու ծիծաղի ձայնը։ Շրխկում էր առաքման գրասենյակի դուռը։ Ջորջ Ուիլարդը վեր էր կենում, անցնում էր սենյակով ու խարխափելով գտնում դռան բռնակը։ Երբեմն նա դիպչում էր աթոռին, մի կողմ հրելով այն։ Հիվանդ կինը մնում էր պատուհանի մոտ նստած՝ անշարժ ու հեղգ, երկար, սպիտակ ու անարյուն ձեռքերը կախ ընկած աթոռի հենակներին։ «Լավ կլինի դուրս գնաս, տղաների մոտ։ Շատ ես տանը մնում»,— ասում էր նա, փորձելով որդու հեռանալուց առաջ ցրել պահի անհարմարությունը։ «Երևի մի քիչ զբոսնեմ»,— շթոփված պատասխանում էր Ջորջ Ուիլարդը։

Ահա թե ինչ պատահեց Էլիզաբեթ Ուիլարդի հետ հուլիսյան մի երեկո, երբ Նյու Ուիլարդ Հաուսն իրենց ժամանակավոր կացարանը դարձնող հյուրերը պակասել էին, և նավթի կանթեղներով թույլ լուսավորված միջանցքները թաղվել էին կիսախավարի մեջ։ Նա մի քանի օր անկողնում հիվանդ պառկել էր, և որդին չէր այցելել իրեն։ Հոգին խռովահույզ էր։ Տագնապը բոցավառեց նրա մեջ մնացած կյանքի թույլ կայծը, և նա դուրս սողաց անկողնուց, հագնվեց ու, չափազանցված երկյուղից դողալով, արագ անցավ միջանցքով՝ դեպի որդու սենյակը։ Քայլելիս ձեռքով պահում էր մարմինը, սահուն, հուշիկ անցնում էր նախասենյակի պաստառած պատերի կողքով ու ծանր շնչում էր։ Օդը սուլում էր նրա ատամների արանքում։ Արագ առաջանալով, մտածում էր, թե ինչ հիմար է ինքը։ «Հիմա նա տարված է իր տղայական գործերով,— ասաց ինքն իրեն,— երևի սկսել է երեկոները զբոսնել աղջիկների հետ»։

Էլիզաբեթ Ուիլարդը միշտ վախենում էր, որ կենվորներն իրեն կտեսնեն հյուրանոցում. հյուրանոց, որը ժամանակին պատկանում էր իր հորը, և որի սեփականության իրավունքը մինչև հիմա էլ, ըստ շրջանային դատարանի արձանագրության, իրենն էր։ Խարխուլ հյուրանոցը շարունակ կորցնում էր իր հաճախորդներին, և Էլիզաբեթը մտածեց, որ ինքն էլ այդպես խղճուկ է ու լքված։ Նրա սենյակը տան մի մութ անկյունում էր, և երբ ի վիճակի էր աշխատել, ընտրում էր այն ժամանակը, երբ հյուրերը քաղաքում զբաղված էին իրենց առևտրական գործարքներով։

Որդու սենյակի դռան մոտ մայրը ծունկի եկավ, փորձելով որսալ ներսից եկող ինչ֊որ ձայներ։ Լսելով, որ տղան այս ու այն կողմ գնալով՝ շշուկով խոսում է, թույլ ժպտաց։ Ջորջ Ուիլարդը ինքն իրեն բարձրաձայն խոսելու սովորություն ուներ, և ամեն անգամ, նրան ականջ դնելիս, մայրը մի յուրատեսակ հաճույք էր ստանում։ Նա զգում էր, որ որդու այդ սովորությունը ավելի էր զորացնում իրենց երկուսի միջև եղած թաքուն կապը։ Շատ ու շատ անգամներ մեկուսի շշնջացել էր այդ մասին։ Ու հիմա էլ մտածեց. «Տղաս ջանում է ճանաչել, գտնել ինքն իրեն։ Նա սովորական, տաղտկալի բթամիտ չէ՝ ճարպիկ ու պոռոտախոս։ Նրա մեջ մի թաքուն բան կա, որն աճում է ու զորանում։ Այդ նույն բանը ես թույլ տվեցի, որ մեռնի իմ մեջ»։

Կինը վեր կացավ դռան մոտից և միջանցքի մթության մեջ ուղղվեց դեպի իր սենյակը։ Նա վախենում էր, որ դուռը կբացվի, ու տղան կտեսնի իրեն։ Երբ արդեն որոշ տարածություն անցել էր և պիտի թեքվեր դեպի մյուս միջանցքը, կանգ առավ և մարմինն առնելով թևերի մեջ, սպասեց, կամենալով թոթափել թուլության դողը։ Իմանալով, որ տղան սենյակում է, նա երանության զգացումով համակվեց։ Երկար ժամեր մենակ անկողնում պառկած մնալուց նրա անհանգստությունն ահագնացել էր։ Հիմա նա նորից հանդարտվեց։ «Գնամ սենյակս ու քնեմ»,— շշնջաց հաճույքով։

Բայց Էլիզաբեթ Ուիլարդը ոչ պառկելու էր և ոչ էլ քնելու։ Մինչ նա մթության մեջ կանգնած դողում էր, որդու սենյակի դուռը բացվեց ու դուրս եկավ տղայի հայրը՝ Թոմ Ուիլարդը։ Վերջինս կանգնեց դռների վրա ընկնող լույսի տակ, ձեռքը՝ բռնակին ու խոսեց։ Նրա ասածները կատաղեցրին կնոջը։

Թոմ Ուիլարդը փառասիրական ձգտումներով էր կապված որդու հետ։ Նա միշտ իրեն հաջողակ էր համարել, թեև իր ձեռնարկած ոչ մի գործ բարեհաջող չէր ավարտվել։

Բայց և այնպես, երբ բավական հեռու էր լինում Նյու Ուիլարդ Հաուսից և վստահ էր, որ չի հանդիպի կնոջը, իրեն ձևացնում էր քաղաքի ազդեցիկ մարդկանցից մեկը։ Նա ուզում էր, որ որդին հաջողակ լինի։ Այդ նա էր տղայի համար տեղ ապահովել «Ուայնսբուրգյան Արծիվ» խմբագրատանը։ Ու հիմա, ձայնի լուրջ շեշտով կշտամբում էր որդուն նրա վարքագծի համար։ «Լսիր, Ջորջ, դու պետք է սթափվես,— ասաց նա խստորեն։— Ուիլլ Հենդերսոնը երեք անգամ այդ մասին խոսել է ինձ հետ։ Նա ասում է, թե դու շարունակ անհաղորդ նստում ես, երբ հետդ խոսում են և քեզ մի անտաշ աղջնակի նման ես պահում։ Ի՞նչ է պատահել»։

Թոմ Ուիլարդը բարեհոգաբար ծիծաղեց։

«Դե ես հուսով եմ, որ կանցնի,— ասաց նա։— Ես Ուիլլին էլ եմ ասել։ Դու ոչ հիմար ես և ոչ էլ կինարմատ։ Դու Թոմ Ուիլարդի որդին ես և պետք է սթափվես։ Ես վստահ եմ։ Քո ասածներից ամեն ինչ պարզ է դառնում։ Վատ չէ, որ լրագրությունը քո մեջ գրող դառնալու միտք է ծնել։ Բայց կարծում եմ, որ դրա համար էլ դու պետք է սթափվես, չէ՞»։

Թոմ Ուիլարդն արագ անցավ միջանցքով, իջավ մի սանդուղքաբաժին և ուղղվեց դեպի գրասենյակ։ Մթության մեջ կանգնած կինը լսում էր, թե նա ինչպես էր խոսում ու ծիծաղում մի հյուրի հետ, որը կամենալով փարատել երեկոյի տաղտուկը՝ նստել էր գրասենյակի դռան մոտ մի աթոռի ու ննջում էր։ Կինը ետ դարձավ որդու սենյակի դռան մոտ։ Կարծես հրաշքով նրա մարմնի թուլությունը վերացել էր ու քայլերն էլ համարձակ էին։ Լսելով ներսից եկող աթոռի ճռռոցն ու թղթի վրայով սահող գրչի ձայնը, նա կրկին ետ շրջվեց ու միջանցքով անցավ դեպի իր սենյակը։

Մի խիստ, որոշակի վճռականություն համակեց ուայնսբուրգյան հյուրանոցի տնօրենի հուսաբեկ կնոջը։ Այդ վճռականությունը երկար տարիների լուռ ու ապարդյուն մտորումների արգասիքն էր։

«Հիմա,— ասաց ինքն իրեն,— ես պետք է գործի անցնեմ։ Իմ որդուն վտանգ է սպառնում, և ես պետք է կանխեմ այն»։ Նրան կատաղեցնում էր, որ Թոմ Ուիլարդի և որդու միջև տեղի ունեցած խոսակցությունը բավական խաղաղ էր ու բնական, կարծես թե նրանք համամիտ էին։ Թեև նա տարիներ շարունակ ատել էր ամուսնուն, բայց այդ ատելությունը տարտամ էր ու անկերպարանք։ Նա եղել է իր արած ամեն ինչի մի մասնիկը։ Հիմա, դռան մոտ ասված մի քանի խոսքից այդ զգացմունքը կերպարանք ստացավ։ Մթության մեջ կինը սեղմեց բռունցքներն ու մոլեգնած շուրջը նայեց։ Մոտենալով պատից կախված պահարանին՝ հանեց դերձակի իր երկար մկրատն ու պահեց դաշույնի պես։ «Ես կսպանեմ նրան,— ասաց բարձրաձայն։— Նա չարիքի մարմնացում է դարձել, ու ես պետք է սպանեմ նրան։ Եվ երբ մեռնի, մի բան կփշրվի իմ մեջ ու ես էլ կմեռնեմ։ Դա բոլորիս փրկությունը կլինի»։

Իր աղջկական տարիներին, ամուսնությունից առաջ, Էլիզաբեթը կասկածելի վարկ ուներ Ուայնսբուրգում։ Տարիներ շարունակ նա «թատրոնի գիժ» էր և ճչան շորեր հագած ցուցադրաբար քայլում էր փողոցներում, հոր հյուրանոցի զբոսաշրջիկների հետ, ստիպելով նրանց պատմել իրենց քաղաքների կյանքի մասին։ Մի անգամ Էլիզաբեթը ցնցեց քաղաքը. տղամարդու շորեր հագած, հեծանվով անցավ գլխավոր փողոցով։

Այն տարիների բարձրահասակ, թուխ աղջիկը մտովի նրան պատկերանում էր խռովահույզ ու մոլոր։ Նրա մեջ մի անհատնում տագնապ կար, և դա արտահայտվում էր երկու ձևով։ Նախ՝ նրան հանգիստ չէր տալիս փոփոխության, իր կյանքում որոշակի տեղաշարժ տեսնելու մի անդիմադրելի ձգտում։ Այս զգացումը Էլիզաբեթին մղեց դեպի թատրոն, դեպի բեմ։ Նա երազում էր մտնել որևէ թատերախմբի մեջ ու թափառել աշխարհով մեկ, միշտ տեսնել նոր մարդկանց ու իր էությունից ինչ֊որ բան տալ ամենքին։ Երբեմն գիշերներն այդ ձգտումը խելագարեցնում էր նրան, բայց երբ փորձում էր այդ մասին խոսել Ուայնսբուրգ ժամանած և իրենց հյուրանոցում իջևանած թատերախմբի անդամների հետ, լրիվ թևաթափ էր լինում։ Նրանք անհաղորդ էին մնում իր ասածին, իսկ եթե հաջողվում էլ էր ինչ֊որ չափով արտահայտել իր տենչը, միայն ծիծաղում էին։

«Այդպես չէ,— ասում էին,— ամեն տեղ էլ նույնքան տաղտկալի է ու անհետաքրքիր։ Ոչինչ էլ մի սպասիր դրանից»։

Սակայն իր հետ զբոսնող շրջիկ առևտրականներն ու Թոմ Ուիլարդը բոլորովին այլ էին։ Թվում էր, թե նրանք միշտ հասկանում ու կարեկցում էին իրեն։ Գյուղի մայթերով քայլելիս, ծառերի տակ, մթան մեջ նրանք բռնում էին իր ձեռքը, և այդ պահերին նա մտածում էր, որ իրենց երկուսի մեջ էլ խորունկ, թաքնված, չարտահայտված զգացմունքները դուրս էին հորդում ու ձուլվում իրար։

Նրա անհանգստությունն ուրիշ կերպ էլ էր արտահայտվում։ Եվ դա պարգևում էր իրեն ազատության ու երջանկության պահեր։ Նա չէր մեղադրում իր հետ ժամանակ անցկացնող տղամարդկանց և ոչ էլ հետո՝ Թոմ Ուիլարդին։ Ամեն անգամ նույնն էր՝ սկզբում համբույրներ, բուռն, հիասքանչ հույզեր, հետո անդորր, իսկ վերջում՝ զղջումի հեծկլտոցներ։ Հեկեկալիս ձեռքը դնում էր տղամարդու դեմքին ու միշտ նույն բանն էր պատկերացնում։ Եթե նույնիսկ մի խոշոր ու մորուքավոր տղամարդ էլ լիներ, միևնույն է, թվում էր, թե նա հանկարծ փոքրիկ տղա է դարձել։ Ու զարմանում էր, թե ինչո՞ւ նա էլ չէր լալիս։

Ուիլարդների հին տան անկյուններից մեկում ծվարած իր սենյակում Էլիզաբեթը լամպ վառեց ու դրեց դռան մոտի զարդասեղանին։ Նա մի բան էր վճռել. շարժվեց դեպի պատի պահարաններից մեկը, այնտեղից հանեց փոքր քառակուսի մի տուփ ու դրեց սեղանին։ Հարդարանքի պարագաներ պարունակող այդ տուփը ուրիշ իրերի հետ մի ժամանակ թողել էր Ուայնսբուրգ այցելած թատերախմբերից մեկը։ Էլիզաբեթ Ուիլարդը որոշել էր գեղեցիկ երևալ։ Նրա մազերը դեռ սև էին և մի առատ փունջ հյուսված ու ոլորած էր գլխի շուրջը։ Մտքում աստիճանաբար գծագրվում էր այն տեսարանը, որը տեղի էր ունենալու ներքևի սենյակում։ Թոմ Ուիլարդին դեմառդեմ կելնի ոչ թե գունատ ու տանջահար կերպարանք, այլ կհայտնվի անսպասելի ու սահմռկեցնող մի պատկեր։ Բարձրահասակ, ուսերից իջնող առատ վարսերով, մռայլադեմ կերպարանքով մեկը խոշոր քայլերով կիջնի աստիճաններով ու կկանգնի հյուրանոցի գրասենյակում թրև եկող ապշահար դատարկապորտների առաջ։ Նա կանցնի լուռ, սրընթաց և սարսռազդու տեսքով։ Կհայտնվի վագրի նման, որի ձագին վտանգ է սպառնում։ Երկար, սրածայր մկրատը ձեռքին՝ նա կելնի ստվերների միջից ու անաղմուկ առաջ կընթանա։

Հեծկլտոցը կոկորդում խեղդելով, Էլիզաբեթ Ուիլարդը մարեց սեղանին դրված լամպի լույսը և մնաց խավարի մեջ կանգնած՝ թույլ ու դողահար։ Այն ուժը, որը հայտնվել էր հրաշքի պես, չքացավ։ Նա թեթևակի օրորվեց, առաջ թեքվեց ու բռնեց այն աթոռի հենակից, որին նստած այնքան օրեր էր անցկացրել, նայելով դուրս, թիթեղյա տանիքների վրայով՝ դեպի Ուայնսբուրգի գլխավոր փողոցը։

Նախասենյակում ոտնաձայներ լսվեցին, և դռների մեջ հայտնվեց Ջորջ Ուիլարդը։ Նա նստեց մոր կողքին ու սկսեց խոսել. «Ես պետք է հեռանամ այստեղից։ Չգիտեմ, թե ուր եմ գնալու, ինչ եմ անելու, միայն մի բան գիտեմ, որ պետք է գնամ»։

Մայրը լուռ, լսեց ու սարսռեց։ Հետո մի ճիգով կարողացավ ասել. «Այո, լավ կլինի, որ սթափվես։ Դու էլ ես այդ ուզում, չէ՞։ Ուզում ես գնալ քաղաք ու փող աշխատել, հա՞։ Կարծում ես՝ ավելի լա՞վ կլինի՝ գործարար դառնաս, լինես ձեռներեց, խորամանկ ու եռանդո՞ւն»։

Մայրը նորից լռեց ու դողաց։

Որդին տարուբերեց գլուխը. «Գիտեմ, որ չեմ կարողանա բացատրել քեզ, բայց, ա՜խ, որքան կուզենայի, որ հասկանաս,— լրջախոհ ասաց նա։— Նույնիսկ հորս չեմ կարող ասել այդ մասին։ Չեմ էլ փորձում, անօգուտ է։ Ես չգիտեմ, թե ինչ պետք է անեմ։ Ես պարզապես ուզում եմ հեռանալ այստեղից, դիտել շուրջս, մարդկանց ու մտածել»։

Սենյակում լռություն տիրեց, որը նախորդ երեկոների նման ճնշող էր։ Որոշ ժամանակ անց տղան փորձեց նորից խոսել. «Մեկ, թե երկու տարի կլինի, ինչ մտածում եմ այդ մասին։— Այս ասելով, ելավ տեղից ու շարժվեց դեպի դուռը։— Հայրիկն ինձ մի բան ասաց, և ինձ համար պարզ դարձավ, որ պետք է հեռանամ»։

Նա ձեռքը տարավ դռան բռնակին։ Սենյակի լռությունն անտանելի դարձավ կնոջ համար։ Որդու շուրթերից այդ խոսքերը լսելով, նա հրճվանքից ուզում էր ճչալ, բայց ուրախության զգացում արտահայտել վաղուց արդեն անկարող էր դարձել։

«Լավ կլինի դուրս գնաս, տղաների մոտ»,— ասաց նա։ «Գնամ մի քիչ զբոսնեմ»,— պատասխանեց որդին, շփոթված շարժումով դուրս եկավ սենյակից ու ետևից ծածկեց դուռը։

1917

ԹԵՆԴԻ

Մինչև յոթ տարեկան հասակը նա ապրում էր Կենտրոնական մայրուղուց ճյուղավորվող հին փողոցի չներկված, խարխուլ տներից մեկում։ Մայրը վաղուց էր մեռել, իսկ հայրը գրեթե ուշադրություն չէր դարձնում նրան։ Կրոնի մասին դատողություններն ու զրույցներն էին կլանել հորը, որն իրեն ագնոստիկ էր համարում և այնքան էր տարված հարևանների գլուխներում բուն դրած կրոնական գաղափարները ժխտելով, որ իր կողքին չէր էլ նկատում աստծո արարածին, և անուշադրության մատնված երեխան ապրում էր հանգուցյալ մոր մեկ այս, մեկ մյուս ազգականի ողորմածությամբ։

Մի անգամ Ուայնսբուրգ եկավ անծանոթ մի մարդ, որն այդ աղջկա մեջ տեսավ այն, ինչ հայրը չէր նկատել։ Գրեթե միշտ հարբած, բարձրահասակ, շիկակարմիր մազերով երիտասարդ էր նա։ Երբեմն նրան և աղջկա հորը՝ Թոմ Հարդին, կարելի էր տեսնել Նյու Ուիլարդ հյուրանոցի մոտ։ Թոմը շատախոսում էր, պնդում, թե աստված չկա, իսկ նորեկը ժպտալով աչքով էր անում հավաքվածներին։ Նա շատ էր մտերմացել Թոմի հետ և նրանք հաճախ էին միասին ժամանակ անցկացնում։

Նորեկը քլիվլենդցի[2] հարուստ վաճառականի որդի էր։ Ուայնսբուրգ էր եկել խմելը թողնելու որոշակի նպատակով և հույս ուներ, թե գավառական այդ խուլ քաղաքում, մտերիմներից հեռու իրեն կհաջողվի փրկվել կործանումից։

Բայց Ուայնսբուրգ տեղափոխվելը նրան չօգնեց. ձանձրույթից սկսեց առաջվանից ավելի շատ խմել։ Այստեղ նրան միայն մի բան հաջողվեց՝ նա իսկական անունով կնքեց Թոմ Հարդի աղջկան։

Մի օր գինարբուքից հետո նորեկն օրորվելով քայլում էր կենտրոնական փողոցով։ Աղջկան ծնկներին առած, Թոմ Հարդը նստել էր Նյու Ուիլարդ հյուրանոցի դիմաց գտնվող աթոռին։ Աղջիկն այն ժամանակ հինգ տարեկան էր։ Հենց այդտեղ էլ տախտակամած մայթին տեղավորվել էր երիտասարդ Ջորջ Ուիլարդը։ Նորեկը ծանրորեն ընկավ աթոռին։ Նա ամբողջ մարմնով ցնցվում էր, իսկ երբ սկսեց խոսել՝ դողում էր ձայնը։

Ուշ երեկո էր։ Մութը փռվել էր քաղաքի և բլրակի ստորոտով անցնող երկաթգծի վրա։ Հյուրանոցը կառուցված էր բլրակի գագաթին։ Հեռու, արևմտյան կողմում ինչ֊որ տեղ լսվեց շոգեքարշի երկար ու ձիգ սուլոցը։ Փողոցում քնած շունը վեր թռավ ու սկսեց կլանչել։ Նորեկն ինչ֊որ բան էր շշնջում, ու նրա անկապ շատախոսության մեջ մարգարեություն կար ագնոստիկի գրկում նստած աղջկա ճակատագրի մասին։

— Գալիս էի այստեղ և մտածում, թե կթողնեմ խմելը...— քթի տակ փնթփնթաց հարբածը. նրա այտերով արցունքներ գլորվեցին։ Նա Թոմ Հարդին չէր նայում, հայացքը խավարին էր հառել. կարծես իր առաջ տեսիլք էր հայտնվել։— Ես փախա քաղաքից... Կարծում էի կապաքինվեմ... Բայց ինձ ապաքինում չկա... Եվ ես գիտեմ ինչու։— Շրջվեց դեպի աղջիկը, որը հոր ծնկներին ձիգ նստած, համառորեն նայում էր նրան։ Նորեկը քաշեց Թոմ Հարդի թևքից։

— Միայն հարբեցողությամբ չեմ տառապում,— ասաց նա։— Ուրիշ բան էլ կա... Իմ սրտում սեր կա, բայց սիրելիիս դեռ չեմ գտել... Դա շատ կարևոր է... Իհարկե, եթե դուք միայն հասկանում եք, թե ինչ է նշանակում այդ։ Ահա թե ինչու ինձ փրկություն չկա։ Շատ քչերն են հասկանում ինձ։

Նստած էր վշտահար, լուռ և անշարժ, բայց շոգեքարշի հեռավոր սուլոցը սթափեցրեց նրան։

— Ես դեռ հույսս չեմ կորցրել։ Լսո՞ւմ եք։ Չեմ կորցրել... Միայն այստեղ համոզվեցի, որ երազանքս չի իրականանալու,— ասաց նա խռպոտած ձայնով։ Դարձավ դեպի աղջիկը և դիմեց միայն նրան։— Ահա մի կին էլ է մեծանում։— Ձայնը դարձավ ուժեղ և հստակ։— Բայց նա ինձ համար չի մեծանում։ Ուշ է ծնվել, շատ ուշ։ Գուցե դու հենց նա ես, որին ես փնտրում եմ։ Եվ ճակատագիրը հարմար է գտել, որ մենք հանդիպենք հենց այս երեկո, երբ ես անհույս մի հարբեցող եմ, կորած մարդ, իսկ նա դեռ երեխա...

Նա հեկեկում էր և ուսերը ցնցվում էին։ Ու երբ փորձեց ծխախոտ փաթաթել, գողացող մատների արանքից թուղթը ցած ընկավ։ Նա զայրացած հայհոյեց։

— Կարծում են հեշտ բան է կին լինելը, հեշտ բան է սիրելի լինելը... Ես գոնե գիտեմ, թե դա ինչ բան է,— հայտարարեց նա։ Հետո նորից դարձավ դեպի աղջիկը։— Ես գոնե դիտեմ,— ճչաց նա։— Բոլոր տղամարդկանցից գուցե միայն ես եմ այդ հասկանում։

Եվ նորից հայացքը հառեց խավարին։

— Նրա մասին ես ամեն ինչ գիտեմ, չնայած երբեք իմ ճանապարհին նա չի հանդիպել։ Ես գիտեմ նրա պայքարի ու տառապանքների մասին, և հենց այդ տառապանքներն են նրան այդքան թանկ դարձրել ինձ համար։ Տառապանքները փոխել են նրան. նա դարձել է ուրիշ։ Եվ ես նրա համար անուն ունեմ պահած... Իսկականը... Թենդի... Ես նրան անվանում եմ Թենդի։ Այդ անունը ծնվել է այն օրերին, երբ ես երազելու ընդունակ մարդ էի, երբ մարմինս ապականված չէր այս ախտով։ Իմ Թենդին այնքան ուժ ունի, որ սիրելուց չի վախենում... իսկ դա հենց այն է, ինչ տղամարդիկ որոնում են կանանց մեջ և ինչ երբեք չեն գտնում։

Նորեկը վեր կացավ ու մոտեցավ Թոմ Հարդին։ Հազիվ էր ոտքի վրա կանգնում, թվում էր, ուր որ է վայր կընկնի։ Հանկարծ ծունկի իջավ և բռնելով աղջկա ձեռքերը, սկսեց համբուրել։

— Փոքրիկս, Թենդի եղիր,— խնդրում էր նա։— Եղիր համարձակ և ուժեղ. դա է քո ճանապարհը։ Ոչնչից մի վախեցիր... Խիզախիր... Եղիր սիրելի... Բարձր եղիր ուրիշներից։ Թենդի եղիր։

Նորեկը ոտքի ելավ ու հեռացավ։ Երկու օր անց նա գնացք նստեց ու վերադարձավ Քլիվլենդ։

Հյուրանոցի մոտ ունեցած անսովոր զրույցից մի քանի օր անց Թոմ Հարդը գնում էր ազգականների մոտ, որոնք իր աղջկան հրավիրել էին իրենց մոտ գիշերելու։ Նրանք քայլում էին մութ ծառուղիով և հայրը, անծանոթի հարբած զառանցանքը բոլորովին մոռացած, նորից տարվել էր իր այն փաստարկներով, որոնց օգնությամբ ժխտելու էր աստծո նկատմամբ մարդկանց ունեցած հավատը։

Թոմ Հարդը անունով դիմեց իր աղջկան, բայց աղջիկը հանկարծ լաց եղավ։

— Չեմ ուզում, որ ինձ այդպես կանչեն,— գոչեց նա։— Ուզում եմ Թենդի լինել, Թենդի Հարդ։

Աղջկա արցունքներից հուզված, հայրը ջանում էր հանգստացնել նրան։ Թոմ Հարդը կանգ առավ ծառի տակ, գրկեց աղջկան և փորձեց համոզել։

— Դե բավական է, խելքի եկ,— վերջապես, խիստ տոնով ասաց նա։ Բայց աղջիկը չէր զիջում։

Մանկական ինքնամոռացությամբ նա հանձնվել էր վշտին, և նրա ձայնը խախտում էր փողոցի իրիկնային լռությունը։

— Ես ուզում եմ Թենդի լինել, ուզում եմ Թենդի լինել, ուզում եմ լինել Թենդի Հարդ,— թափահարելով գլուխը և հեծկլտալով նա այնպես էր ճչում, ասես անծանոթ հարբած մարդու զառանցանքից ծնված կերպարը թափանցել էր նրա հոգին։

1919

ՈՒՍՈՒՑՉՈՒՀԻՆ

Ուայնսբուրգի փողոցներում առատ ձյուն էր նստել։ Այն սկսել էր տեղալ առավոտյան ժամը տասից։ Հանկարծ ուժեղ քամի փչեց և ամբողջ Մեյն Սթրիթով մեկ ձյունը օդ բարձրացավ։ Դեպի քաղաք տանող ցեխոտ, սառած փողոցները բավականին հարթ էին, և որոշ տեղերում ձյունը ծածկել էր ցեխը։

— Լավ սահել կլինի,— մտածեց Ուիլ Հենդերսոնը՝ կանգնելով Էդ Գրիֆիթի գինետան բարի մոտ։

Դուրս գալով գինետնից, նա հանդիպեց դեղագործ Սիլվեստր Ուեստին, որն օրորվելով գնում էր «բևեռային» կոչվող ծանր կրկնակոշիկներ հագած։

— Ձյունը մարդկանց քաղաք է բերելու շաբաթ օրը,— ասաց դեղագործը։

Երիտասարդները մի որոշ ժամանակ խոսեցին իրենց անելիքների մասին։ Ուիլ Հենդերսոնը, որը բարակ վերարկու էր հագել և կրկնակոշիկներ չէր կրում, աջ ոտքի կոշիկի քթով հարվածեց ձախ ոտքի կրունկին։

— Ցորենի համար ձյունը լավ է,— նկատեց դեղագործը։

Երիտասարդ Ջորջ Ուիլարդը, որն այդ օրն աշխատելու տրամադրություն ընդհանրապես չուներ՝ ուրախ էր, որ գործ չկար։ Շաբաթաթերթն արդեն տպագրվել և փոստ էր ուղարկվել չորեքշաբթի երեկոյան, իսկ ձյունն սկսել էր տեղալ հինգշաբթի օրը։ Ժամը ութին, առավոտյան գնացքի մեկնելուց հետո, նա մի զույգ չմուշկ դրեց գրպանը և գնաց Ուատերուորքս լճի մոտ, բայց չսահեց։ Շրջանցելով լիճը, նա շարունակեց քայլել Ուայն Քրիք փողոցով, մինչև հասավ ծառերով շրջապատված ծովափնյա մի պուրակ։ Այնտեղ՝ գերանի կողքին նա կրակ վառեց և նստելով գերանի մյուս ծայրին, ընկավ մտածմունքի մեջ։ Երբ քամին փչեց և սկսեց ձյունել, նա դեսուդեն վազեց կրակի համար վառելիք ճարելու։

Երիտասարդ լրագրողը մտածում էր Քեյթ Սվիֆթի՝ իր նախկին ուսուցչուհու մասին։ Նախորդ գիշեր գնացել էր նրա տուն՝ վերցնելու համար այն գիրքը, որ Քեյթը խորհուրդ էր տվել կարդալ, և այնտեղ մի ժամ առանձին էր մնացել նրա հետ։ Չորրորդ, թե հինգերորդ անգամն էր, որ այդ կինն իր հետ զրուցել էր ամենայն լրջությամբ, և Ջորջը չէր կարողացել ըմբռնել, թե նա իրենից ինչ է ուզում։ Նա սկսեց հավատալ, որ Քեյթը գուցե սիրահարվել է իրեն, և այդ գաղափարը միաժամանակ թե հաճելի էր և թե անհանգստացնող։

Վեր ցատկելով գերանի վրայից, նա սկսեց մանր փայտեր դիզել կրակի վրա։ Հետո շուրջը նայեց և վստահ լինելով, որ մենակ է, սկսեց բարձրաձայն խոսել, ասես իր դիմաց կին կար նստած.

— Օ՜հ, դուք պարզապես դուրս եք տալիս,— ասաց նա։— Դուք այդ շատ լավ գիտեք։ Բայց ես ձեր դիտավորությունը կպարզեմ։ Սպասեք և կտեսնեք։

Նա վեր կացավ և կրակը անտառում թողնելով, քաղաք տանող ճանապարհով ետ գնաց։ Մինչ անցնում էր փողոցներով, չմուշկները նրա գրպանում զրնգում էին։ Նյու Ուիլարդ Հաուս հյուրանոցի իր առանձնասենյակում Ջորջը բորբոքեց կրակարանը, պառկեց անկողնում և տարվեց կրքոտ խոհերով։ Հետո ծածկեց պատուհանի փեղկը, փակեց աչքերը և երեսը թեքեց դեպի պատը։ Նա մի բարձ առավ թևերի մեջ ու սկսեց համբուրել այն, նախ մտածելով ուսուցչուհու մասին, որի խոսքերն ինչ֊որ բան էին շարժել իր մեջ, հետո պատկերացրեց քաղաքի բանկիրի նրբակազմ աղջկան՝ Հելեն Ուայթին, որին երկար ժամանակ կիսով չափ սիրահարված էր։

Այդ օրը, երեկոյան ժամը իննին արդեն առատ ձյուն էր նստել և եղանակը սաստիկ ցրտել էր։ Փողոցներում քայլելը դժվարացել էր։ Խանութները մութ էին, և մարդիկ տներն էին քաշվել։ Քլիվլենդից եկող երեկոյան գնացքը շատ էր ուշացել, բայց ոչ ոք չէր հետաքրքրվում նրա ժամանումով։ Ժամը տասին քաղաքի հազար ութ հարյուր բնակիչներից միայն չորսն էին արթուն։

Գիշերապահ Հոպ Հիգինսը կիսով չափ արթուն էր։ Նա կաղ էր և ծանր ձեռնափայտով էր քայլում։ Մութ գիշերներին իր հետ վերցնում էր նաև մի լապտեր և հերթապահում ժամը իննից մինչև տասը։

Նա քայլում էր ձյունակույտերի միջով Մեյն Սթրիթի մի ծայրից մյուսը՝ ստուգելով խանութների դռները։ Ապա նրբանցքներով անցնում էր խանութների ետևի կողմը և ստուգում նաև ետնամուտքերը։ Ամեն ինչ կարգին գտնելով, նա այժմ շրջվեց անկյունից, շտապեց դեպի Նյու Ուիլարդ Հաուս հյուրանոցը և թակեց դուռը. մտադիր էր գիշերվա մնացած մասն անցկացնել կրակարանի մոտ։

— Դու քնիր, ես կհետևեմ վառարանին,— ասաց Հիգինսը հյուրանոցի գրասենյակում փոքր, մանկական մահճակալի վրա պառկած տղային։

Հետո նստեց կրակարանի մոտ և հանեց կոշիկները։ Երբ տղան արդեն քնել էր, սկսեց մտածել իրեն հուզող հարցերի մասին։ Նա մտադիր էր գարնանը ներկել իր տունը և այնտեղ՝ կրակարանի մոտ նստած, հաշվում էր ներկի և աշխատանքի արժեքը։ Դրանից ծագեցին ուրիշ հաշիվներ։ Նա վաթսուն տարեկան էր և մտադիր էր թոշակի անցնել։ Քաղաքացիական պատերազմի[3] ժամանակ զինվոր էր եղել և այժմ, որպես թոշակ, մի փոքր գումար էր ստանում։ Հիգինսը հույս ուներ ապրուստը վաստակելու ինչ֊որ նոր միջոց գտնել և ցանկանում էր դառնալ ժանտաքիսներ բուծող։ Իր տան նկուղում նա արդեն չորս հատ ուներ այդ տարօրինակ, վայրի փոքրիկ արարածներից, որոնց օգտագործում էին մարզիկները նապաստակներ հետապնդելիս։

— Հիմա մի արու և երեք հատ էլ էգ ունեմ,— մտածեց նա։— Եթե բախտս բերի, մինչև գարուն տասներկուսից տասնհինգ հատ կունենամ։ Իսկ մի տարի անց կկարողանամ մարզական թերթերում ժանտաքիսներ վաճառելու մասին հայտարարություն տալ։

Գիշերապահը տեղավորվեց աթոռին և դադարեց մտածել։ Բայց չքնեց։ Տարիների փորձը նրան սովորեցրել էր երկար գիշերների ընթացքում նստել ժամերով՝ կես քուն, կես արթուն։ Առավոտյան նա համարյա այնքան թարմ էր զգում իրեն, կարծես քնած լիներ ամբողջ գիշերը։

Երբ Հոպ Հիգինսը ապահով տեղավորվեց կրակարանի ետևում գտնվող աթոռին, Ուայնսբուրգում միայն երեք հոգի արթուն մնացին։ Ջորջ Ուիլարդը «Իգըլ» թերթի գրասենյակում էր և իբր զբաղված էր պատմվածք գրելով։ Բայց իրականում նրա տրամադրությունը նույնն էր, ինչ առավոտյան, անտառում՝ խարույկի մոտ նստած ժամանակ։

Բողոքականների եկեղեցու զանգակատան մթության մեջ պատվելի Քերթիս Հարթմանը պատրաստ նստել էր՝ դիմավորելու աստծու հայտնությունը։ Իսկ Քեյթ Սվիֆթը՝ ուսուցչուհին, պատրաստվում էր դուրս գալ տնից՝ փոթորկոտ եղանակին զբոսնելու համար։

Ժամը տասն անց էր, երբ Քեյթ Սվիֆթը սկսեց իր զբոսանքը։ Այն կանխամտածված չէր։ «Մորաքույր» Էլիզաբեթ Սվիֆթը շրջկենտրոն էր գնացել և միայն հաջորդ օրն էր վերադառնալու։ Տան հյուրասենյակում, մեծ կրակարանի կողքին, որը հատակի վառարան էր կոչվում, նրա դուստրը՝ Քեյթը, նստած գիրք էր կարդում։ Հանկարծ նա վեր թռավ, դռան մոտի կախիչից խլեց վերարկուն և տնից դուրս վազեց։

Երեսուն տարեկան Քեյթ Սվիֆթին սիրուն կին չէին համարում Ուայնսբուրգում։ Նրա դեմքի մաշկը լավը չէր և ծածկված էր բշտիկներով, մի բան, որ վկայում էր վատառողջության մասին։ Սակայն գիշերը, ձմեռային փողոցներում մենակ քայլելիս, նա սիրուն էր։ Թիկունքը ուղիղ էր, ուսերը՝ կլոր, իսկ դիմագծերը ձմեռային գիշերվա աղոտ լույսի տակ նման էին այն աստվածուհու նուրբ դիմագծերին, որը կանգնած էր պարտեզում՝ պատվանդանի վրա։

Իր առողջության մասին խորհրդակցելու նպատակով, կեսօրից հետո ուսուցչուհին գնացել էր բժիշկ Ուելինգի մոտ։ Վերջինս նրան հանդիմանել էր և հայտնել, որ նա լսողությունը կորցնելու վտանգի առաջ է կանգնած։ Քեյթ Սվիֆթի կողմից հիմարություն էր այդպիսի փոթորկոտ եղանակին դրսում զբոսնելը. հիմարություն և գուցե նաև՝ անզգուշություն։

Փողոցում զբոսնող կինը չհիշեց բժշկի այս խոսքերը և եթե հիշեր էլ, ետ չէր դառնա։ Նա շատ էր մրսում, բայց հինգ րոպե քայլելուց հետո ցրտին այլևս ուշադրություն չդարձրեց։ Սկզբում գնաց մինչև իր տան փողոցի ծայրը և հետո, անցնելով հարդանոցի մոտ տեղավորված զույգ հարդակշեռքների մոտով, քայլեց դեպի Տրանյըն Փայք։ Ապա այդ փողոցով նա գնաց Նեդ Ուինտրի հարդանոցի ուղղությամբ և շրջվելով դեպի արևելք, շարունակեց քայլել փայտյա ցածր տներով եզերված մի փողոցով, որը Գոսպել Հիլի վրայով տանում էր դեպի Սաքըր Ռոուդ։ Վերջինս էլ անցնում էր ծանծաղուտ հովտով և Այք Սմիդի հավանոցի կողքով ձգվում էր դեպի Ուատերուորքսի լճակը։ Այն խիզախ ու հուզված հոգեվիճակը, որը նրան դուրս էր բերել տնից, քայլելու ընթացքում անցավ, ապա նորից համակեց էությունը։

Քեթ Սվիֆթի խառնվածքի մեջ ինչ֊որ կծող ու վանող բան կար։ Ամեն մարդ զգում էր այդ։ Դասարանում նա լուռ էր, սառը և խիստ, սակայն զարմանալիորեն անչափ մտերիմ՝ իր աշակերտների հետ։ Երբեմն պատահում էր, որ նրան համակում էր ինչ֊որ մի զգացում և նա ուրախ էր լինում։ Դասարանում երեխաներն զգում էին իրենց ուսուցչուհու ուրախ տրամադրությունը։ Մի որոշ ժամանակ նրանք դաս չէին պարապում և նստարաններին կռթնած, լուռ նայում էին նրան։

Ձեռքերը մեջքին՝ ուսուցչուհին քայլում էր դասարանի մի ծայրից մյուսը և խոսում շատ արագ։ Կարևոր չէր, թե ինչ թեմա էր ծագում նրա մտքում։ Մի անգամ նա երեխաներին պատմեց Չարլզ Լեմի[4] մասին և տարօրինակ, գողտրիկ, փոքր պատմվածքներ հորինեց մահացած գրողի կյանքի մասին։ Այդ պատմվածքները նա այնպես պատմեց, ասես Չարլզ Լեմի հետ մի տան մեջ ապրած լիներ և տեղյակ էր նրա անձնական կյանքի բոլոր գաղտնիքներին։ Երեխաներր մի քիչ շփոթվեցին, կարծելով թե Չարլզ Լեմը մի անձնավորություն է, որ մի ժամանակ ապրել է Ուայնսբուրգում։

Մի ուրիշ անգամ ուսուցչուհին երեխաներին պատմեց Բենվենուտո Չելլինիի[5] մասին։ Այս անգամ նրանք ծիծաղեցին։ Ինչպիսի պարծենկոտ, կատաղի, քաջ ու համակրելի անձնավորություն դարձրեց նա այդ ծեր արվեստագետին։ Ուսուցչուհին նույնիսկ զվարճախոսություններ հորինեց նրա մասին։ Դրանցից մեկի հերոսը գերմանացի մի դասատու էր, որն ապրում էր Միլանում՝ Չելլինիի բնակարանի վերևի սենյակում։ Այս պատմությունը ևս երեխաներին շատ ծիծաղեցրեց։ Շուգըրզ Մքնաթսը՝ կարմիր այտերով այդ գեր տղան այնքան ուժեղ ծիծաղեց, որ գլխապտույտ ունեցավ և ցած ընկավ նստարանից՝ ծիծաղեցնելով նաև Քեյթ Սվիֆթին։ Հետո հանկարծ ուսուցչուհին նորից սառը և խիստ դարձավ։

Ձմռան այդ գիշեր ուսուցչուհին քայլում էր ձյունածածկ, ամայի փողոցներով։ Ինչ֊որ բան տանջում էր նրան։ Թեև Ուայնսբուրգում ոչ ոք չէր կասկածում, բայց նրա կյանքը հարուստ էր եղել բազմաթիվ արկածներով։ Դրանք այժմ էլ շարունակվում էին։

Դպրոցում աշխատելու ժամանակ կամ փողոցներով անցնելիս՝ տրտմությունը, հույսը և ցանկությունը պայքարում էին նրա մեջ։ Սառը արտաքինի ետևում թաքնված էին ամենաարտասովոր դեպքեր, որոնք խճճում էին նրա միտքը։ Այս քաղաքի մարդիկ Քեյթին համարում էին տանը մնացած աղջիկ, և որովհետև նա խիստ տոնով էր խոսում և մենակ էր ապրում, կարծում էին, թե զուրկ է բոլոր տեսակի մարդկային զգացումներից, որոնք այնքան մեծ նշանակություն ունեն կյանքում։ Իրականում նա շատ կրքոտ էր։ Եվ վերջին հինգ տարիների ընթացքում, ինչ վերադարձել էր իր ճանապարհորդություններից Ուայնսբուրգում հաստատվելու և ուսուցչուհի դառնալու նպատակով, շատ անգամներ ստիպված էր եղել դուրս գալ տնից և քայլել գիշերվա կեսին՝ իր զգացմունքների դեմ ինչ֊որ ներքին պայքար մղելով։ Մի անգամ, անձրևոտ մի գիշեր, նա վեց ժամ դրսում էր մնացել և երբ վերադարձել էր տուն, վիճել էր «մորաքույր» Էլիզաբեթ Սվիֆթի հետ։

— Ինչ լավ է, որ դու տղամարդ չես,— կտրուկ ասել էր մայրը։— Շատ անգամներ եմ սպասել հորդ տուն գալուն՝ չիմանալով թե ինչ նոր փորձանքի է հանդիպել։ Ես ապրել եմ անորոշության իմ բաժինը և դու չես կարող այժմ ինձ մեղադրել այն բանի համար, որ չեմ ցանկանում քո մեջ տեսնել նրա վատթարագույն գծի վերարտադրությունը։

* * *

Ջորջ Ուիլարդի նկատմամբ տածած համակրանքից այրվում էր Քեյթ Սվիֆթի միտքը։ Նրա դպրոցական շարադրություններից մեկը կարդալով, Քեյթը այնտեղ տաղանդի ինչ֊որ նշույլ գտավ և ցանկացավ խրախուսել նրան։

Ամռան մի օր «Իգըլ» թերթի գրասենյակը գնալով և երիտասարդին ազատ գտնելով, Քեյթը նրան Մեյն Սթրիթի երկայնքով տարավ դեպի տոնավաճառ, որտեղ երկուսով նստեցին կանաչ խոտերի վրա և զրուցեցին։ Ուսուցչուհին փորձեց հասկացնել, գաղափար տալ նրան այն մասին, թե որպես գրող ինչպիսի դժվարությունների կարող է հանդիպել։

— Դու պետք է հասկանաս կյանքը,— ասաց Քեյթը։ Նրա ձայնը դողում էր լրջությունից։ Նա բռնեց Ջորջ Ուիլարդի ուսերից և այնպես շրջեց դեպի իր կողմը, որ կարողանար նայել նրա աչքերի մեջ։ Անցորդներին կարող էր թվալ, թե նրանք գրկախառնվելու են։

— Եթե դու գրող ես դառնալու, պետք է դադարես բառերի հետ խաղալուց,— բացատրեց նա։— Գերադասելի է, որ հրաժարվես գրելու գաղափարից, մինչև որ ավելի լավ պատրաստվես։ Հիմա ապրելու ժամանակն է։ Քեզ վախեցնելու միտք չունեմ, պարզապես ուզում եմ հասկացնել, որ այն, ինչ մտադիր ես փորձել, չափազանց կարևոր է։ Դու չպետք է բառերի սոսկ փերեզակ լինես։ Կարևորն այն է, որ իմանաս, թե մարդիկ ինչի՛ մասին են մտածում և ոչ թե ի՛նչ են ասում։

Այդ փոթորկալից հինգշաբթի օրվա նախորդ գիշերը, երբ պատվելի Քերթիս Հարթմանը նստել էր եկեղեցու զանգակատանը՝ ուսուցչուհու մարմնին հայացք գցելու հույսով, երիտասարդ Ուիլարդը այցելության էր գնացել Քեյթին, որպեսզի նրանից մի գիրք վերցնի։ Այդ ժամանակ էր ահա, որ այդ դեպքը պատահեց և շփոթեցրեց երիտասարդին։ Նա գիրքը թևի տակ դնելով պատրաստվում էր դուրս գալ, երբ Քեյթ Սվիֆթը նորից խոսեց ամենայն լրջությամբ։ Գիշերը վրա էր հասնում և սենյակի լույսը գնալով աղոտանում էր։ Երբ երիտասարդը շրջվեց, որ գնա, ուսուցչուհին մեղմորեն արտասանեց նրա անունը և ինքնաբուխ մի շարժումով բռնեց նրա ձեռքը։ Թղթակիցը համարյա տղամարդ էր դարձել, և նրա տղամարդկային գրավչությունը, ինչպես նաև զվարթությունը միայնակ կնոջ սիրտը շարժեցին։ Ուսուցչուհու մեջ կրքոտ ցանկություն առաջացավ՝ Ուիլարդին անկեղծորեն բացատրելու և հասկացնելու կյանքի կարևորությունը։ Նա դեպի առաջ թեքվեց, և շրթունքները քսվեցին երիտասարդի այտերին։ Այդ րոպեին տղան, կյանքում առաջին անգամ գիտակցեց աղջկա կառուցվածքի ընդգծված գեղեցկությունը։ Երկուսն էլ մի պահ շփոթվեցին, և իր զգացմունքները հանդարտեցնելու համար ուսուցչուհին նորից դարձավ կոպիտ ու բռնակալ։

— Ի՛նչ օգուտ,— գոռաց նա կրքոտությամբ։— Տասը տարի հետո միայն դու կսկսես հասկանալ, թե ինչ եմ ուզում ասել, երբ զրուցում եմ քեզ հետ։

* * *

Փոթորկոտ այդ գիշեր, մինչ կղերականը եկեղեցում նստած սպասում էր նրան, Քեյթ Սվիֆթը գնաց «Ուայնսբուրգ Իգըլ» թերթի խմբագրություն, երիտասարդի հետ մի անգամ էլ զրուցելու։ Ձյան մեջ երկար քայլելուց նա սկսեց մրսել, միայնակ և հոգնած զգաց իրեն։ Բարձրանալով Մեյն Սթրիթ փողոցով, Քեյթը նշմարեց տպարանի լուսամուտից եկող լույսը, որի փայլն ընկել էր ձյան վրա։ Նա բացեց դուռը և ներս մտավ։ Գրասենյակում, կրակարանի մոտ մի ժամ նստած, նա խոսեց ընդհանրապես կյանքի մասին, խոսեց կրքոտ, լրջությամբ։ Ինչ֊որ մղիչ մի ուժ նրան տնից դուրս, դեպի ձյունն էր քշել։ Այժմ այդ նույն մղիչ ուժն էր, որ իրեն խոսեցնում էր։ Խոսելու ընթացքում նա ոգևորվեց այնպես, ինչպես երբեմն պատահում էր դպրոցում, աշակերտների ներկայությամբ։ Նրա մեջ բուռն ձգտում առաջացավ կյանքի դուռը նորից բացելու երիտասարդի առջև, որը մի ժամանակ իր աշակերտն էր եղել և, իր կարծիքով, կյանքը հասկանալու թաքուն տաղանդ ուներ։ Այնքան ուժեղ էր նրա կիրքը, որ այն ֆիզիկական մղում դարձավ։ Քեյթի ձեռքերը նորից դիպան երիտասարդի ուսերին, և նա Ուիլարդին դարձրեց իր կողմը։ Աղոտ լույսի տակ ուսուցչուհու աչքերը բոցկլտացին։ Նա վեր կացավ և ծիծաղեց, բայց ոչ թե սովորականի պես սուր, այլ տարօրինակ, անհամարձակ կերպով։

— Ես պետք է գնամ,— ասաց նա։— Մի րոպե էլ որ մնամ, անկարող կլինեմ չհամբուրել քեզ։

Խմբագրատանը շփոթություն առաջացավ։ Քեյթ Սվիֆթը շրջվեց և քայլեց դեպի դուռը։ Ճիշտ է, նա ուսուցչուհի էր, բայց և կին էր միաժամանակ։ Ջորջ Ուիլարդին նայելիս, տղամարդու կողմից սիրվելու կրքոտ ցանկությունը, որ երևի հազար անգամ դրանից առաջ փոթորկի նման անցել էր իր մարմնով, համակեց նրա ողջ էությունը։ Ճրագի լույսի տակ Ջորջ Ուիլարդը ոչ թե տղայի, այլ այր մարդու տեսքն ուներ, որը պատրաստ էր տղամարդու դեր կատարել։

Ուսուցչուհին թողեց, որ Ջորջ Ուիլարդը թևերի մեջ առնի իրեն։ Տաքուկ, փոքրիկ գրասենյակում օդը հանկարծ ծանրացավ, և նա թուլություն զգաց։ Հենվելով դռան մոտ գտնվող ծանր սեղանին, նա սպասեց։ Երբ երիտասարդը մոտեցավ և ձեռքը դրեց նրա ուսին, Քեյթը շրջվեց և թողեց, որ իր ծանր մարմինը հանգչի երիտասարդի վրա։ Ջորջ Ուիլարդն է՛լ ավելի շփոթվեց։ Մի րոպե նա ուժեղ գրկեց երիտասարդ կնոջը և սեղմեց իր կրծքին։ Հետո ուսուցչուհին պրկվեց, և երկու սուր, փոքրիկ բռունցքներ հարվածներ տեղացին Ջորջի դեմքին։ Երբ ուսուցչուհին հեռացավ և երիտասարդին թողեց մենակ, վերջինս մոլեգնաբար հայհոյելով, սկսեց քայլել գրասենյակի մի ծայրից մյուսը։

Այս շփոթ կացության մեջ հայտնվեց պատվելի Քերթիս Հարթմանը։ Երբ նա ներս մտավ, Ջորջ Ուիլարդը ենթադրեց, որ մարդիկ խելագարվել են։ Իր արյունոտ բռունցքը օդի մեջ թափահարելով, կրոնավորը հայտնեց, թե այդ կինը, որին մի րոպե առաջ Ջորջն իր թևերի մեջ էր առել, աստծո միջնորդն էր և ճշմարտության միսիա էր կատարում։

* * *

Ջորջը հանգցրեց լուսամուտի մոտ գտնվող ճրագը, կողպեց տպարանի դուռը և գնաց տուն։ Հասնելով հյուրանոց, որտեղ Հոպ Հիգինսը ժանտաքիսներ բուծելու երազանքով էր տարված, նա բարձրացավ իր առանձնասենյակը։ Վառարանի մեջ կրակը հանգել էր, և Ջորջը հանվեց ցուրտ սենյակում։ Երբ անկողին մտավ, սավանները նրան ձյունե սառած ծածկոցներ թվացին։

Ջորջ Ուիլարդը շրջվեց անկողնում, որտեղ պառկած էր այդ երեկո, թևերի մեջ բարձը սեղմած և մտածում էր Քեյթ Սվիֆթի մասին։ Նրա ականջներում հնչեցին կրոնավորի խոսքերը, որին հանկարծակի խելագարվածի տեղ էր դրել։ Ջորջի աչքերը պտտվեցին սենյակով մեկ։ Խաբված տղամարդուն հատուկ բարկությունն անցավ և նա փորձեց հասկանալ, թե ինչ էր պատահել, բայց չկարողացավ։ Մտովի կրկին ու կրկին քննեց այդ հարցը։ Ժամերն անցան և նա սկսեց մտածել, որ շուտով նոր օր է բացվելու։ Ժամը չորսն էր, երբ վերմակն իր վրա քաշեց մինչև վիզը և փորձեց քնել։ Երբ թմրություն զգաց և աչքերը փակեց, ձեռքը վեր բարձրացրեց և խարխափեց մթության մեջ։

— Ես մի բան չեմ հասկացել։ Քեյթ Սվիֆթը ինչ֊որ բան էր ուզում ասել ինձ, և ես այդ չեմ հասկացել,— շշնջաց Ջորջը քունը գլխին։

Եվ ամբողջ Ուայնսբուրգում նա ամենավերջինը քնեց ձմռան այդ գիշեր։

1919

ԱՐԲԵՑՈՒՄ

Այն ժամանակ, երբ Թոմ Ֆոստերը Ցինցիննաթիից փոխադրվեց Ուայնսբուրգ, դեռ երիտասարդ էր ու տպավորվող։ Նրա տատը մեծացել էր քաղաքամերձ մի ֆերմայում և սովորել տեղական դպրոցում, երբ Ուայնսբուրգը Թրանիոն֊Պայք ճանապարհի միակ կրպակը շրջապատած տասը֊տասնհինգ տուն ունեցող մի փոքրիկ ավան էր։

Ինչպի՜սի կյանք էր ունեցել այդ կինը սահմանամերձ ավանը թողնելուց հետո և ի՜նչ ամուր ու խելացի պառավ էր դարձել նա այժմ։ Իր մեխանիկ ամուսնու հետ նա եղել էր Կանզասում, Կանադայում և Նյու Յորքում։ Ամուսնու մահից հետո այրին հաստատվել էր աղջկա մոտ, որը նույնպես ամուսնացել էր մեխանիկի հետ։ Աղջիկն ապրում էր Քենտուքի նահանգի Քովինգթոն փոքրիկ քաղաքում, որն ընկած էր գետափին՝ Ցինցիննաթի դեմ֊դիմաց։

Հետագայում Թոմ Ֆոստերի տատի համար ծանր տարիներ սկսվեցին։ Նախ գործադուլի ժամանակ ոստիկանները սպանեցին փեսային, դրանից քիչ անց Թոմի մայրը կորցրեց առողջությունը և նույնպես մեռավ։ Ճիշտ է, տատը մի քիչ խնայած փող ուներ, բայց դրանք ծախսվեցին աղջկա բուժման և երկու թաղումների վրա։ Շուտով նա դարձավ օրավարձու աշխատող և թոռան հետ ապրում էր Ցինցիննաթիի ծայրամասային փողոցներից մեկում՝ հնավաճառի խանութի վերին հարկում։ Հինգ տարի շարունակ գրասենյակներից մեկի հատակն էր լվանում, հետո էլ աշխատանքի ընդունվեց ռեստորանում՝ որպես աման լվացող։ Ծանր աշխատանքից նրա ձեռքերը այլանդակվել էին։ Երբ վերցնում էր հատակ լվանալու փայտը կամ ավելը, նրա ձեռքերը ծառի բնին փաթաթված բաղեղի ցողուններ էին հիշեցնում։

Առաջին իսկ հարմար դիպվածով պառավը վերադարձավ Ուայնսբուրգ։

Մի անգամ, երեկոյան, աշխատանքից տուն դառնալիս, նա մի դրամապանակ գտավ, մեջը երեսունյոթ դոլար և հենց դա էլ բացեց հարազատ քաղաք վերադառնալու ճանապարհը։ Պատանու համար այդ տեղափոխությունը մեծ իրադարձություն էր։ Ժամը ութի մոտերքին, դրամապանակը ծերունական ձեռքերի մեջ ամուր սեղմած, տատը եկավ։ Հուզմունքից հազիվ էր կարողանում խոսել։ Նա պնդում էր Ցինցիննաթիից դուրս գալ հենց այդ գիշեր, ասելով, որ եթե մնան մինչև առավոտ, ապա դրամապանակի տերը կգտնի իրենց և անպայման աղմուկ կբարձրացնի։ Թոմը, որ այդ ժամանակ տասնվեց տարեկան էր, մի քրքրված ծածկոցի մեջ փաթաթած իրենց ամբողջ երկրային հարստությունը շալակին, ստիպված էր քարշ գալ մինչև կայարան։ Նրա հետ, ջանալով ետ չմնալ, քայլում էր պառավը, որի անատամ բերանը ջղաձիգ ծռմռվում էր, ու երբ Թոմը հոգնել և ուզում էր ծանրոցը գետնին դնել, տատը խլեց այն և ուսին կդներ, եթե Թոմը չկանխեր նրան։

Բայց, երբ նրանք արդեն գնացք նստեցին և հեռացան քաղաքից, տատը մանկամարդ աղջկա նման հրճվում էր և իր շատախոսությամբ զարմացնում Թոմին։

Ամբողջ գիշեր, գնացքի աղմուկի մեջ տատը Թոմին պատմում էր Ուայնսբուրգի մասին, այն մասին, թե ինչպիսի հաճույք կզգա Թոմն այնտեղ դաշտում աշխատելիս, կամ որսորդությամբ զբաղվելով։ Նա չէր կարող հավատալ, որ հիսուն տարվա իր բացակայության ընթացքում փոքրիկ ավանը աճել ու դարձել է ծաղկուն քաղաք։ Ու երբ առավոտյան գնացքը կանգ առավ Ուայնսբուրգում, տատը չէր ուզում իջնել վագոնից։

— Սա այն չի, ինչ ես կարծում էի։ Վախենում եմ, որ այստեղ ապրելը քեզ համար դժվար լինի,— ասաց նա, ու երբ գնացքը շարունակեց ճանապարհը, նրանք երկուսով, չիմանալով իրենց անելիքը, շվարել կանգնել էին Ուայնսբուրգի բեռնապահեստի կշռավար Էլբերտ Լոնգուորտի առաջ։

Բայց Թոմ Ֆոստերը վատ չդասավորեց իր կյանքը։ Նա այն մարդկանցից էր, որոնք միշտ կարողանում են հարմարվել։ Բանկիրի կինը՝ միսիս Ուայթը, տատին աշխատանքի վերցրեց խոհանոցում, իսկ Թոմը բանկիրի աղյուսաշեն նոր ախոռում դարձավ ձիապահ։

Ուայնսբուրգում դժվար էր աղախին գտնել։ Տնտեսության մեջ օգնության կարիք ունեցող կանայք ստիպված ծառայության էին վերցնում ջահել աղջիկների, որոնք անպայման ուզում էին ճաշել ընտանեկան սեղանի շուրջ։ Միսիս Ուայթին սոսկալի ձանձրացրել էին այդ աղջիկները և առիթից օգտվելով նա ծառայության վերցրեց քաղաքի բարքերին լավ ծանոթ պառավին։ Թոմին նա տեղավորեց ախոռի վերնահարկում։

— Երբ ախոռում գործ չունենա, կամ սիզախոտերը կհնձի, կամ էլ այլ հանձնարարություններ կկատարի,— բացատրեց կինն ամուսնուն։

Թոմ Ֆոստերը իր տարիքի համեմատ փոքր էր երևում, նրա մեծ գլուխը ծածկված էր կոշտ, ցից֊ցից սև մազերով. այդ մազերից նրա գլուխն ավելի էր մեծ թվում։ Պատանու ձայնը զարմանալի մեղմ էր ու ինքն էլ այնքան հանդարտ ու հեզ, որ քաղաքի կյանքի մեջ մտավ աննկատ, չգրավելով որևէ մեկի ուշադրությունը։

Թոմ Ֆոստերի խոնարհության վրա չզարմանալ չէր կարելի։ Ցինցիննաթիում նա ապրում էր այն թաղամասում, որի փողոցներում թափառում էին կտրիճ տղաների խմբեր, ու երբ ձևավորվում էր Թոմի բնավորությունը, նա շրջապատված էր այդպիսի տղաներով։ Մի ժամանակ նա հեռագրեր էր տանում քաղաքի այն թաղամասը, որտեղ հասարակաց տները շատ էին։ Այդ տների կանայք գիտեին և սիրում էին Թոմ Ֆոստերին, նրան սիրում էին նաև կապը կտրած տղաները։

Նա պահանջկոտ չէր։ Այդ հանգամանքն էլ նպաստեց, որ նա միշտ մաքուր մնա։ Իր այդ հատկության շնորհիվ նա մնաց կյանքի ցանկապատի ստվերում և նրան վիճակված էր այդպես միշտ ստվերում մնալ։ Հասարակաց տներում նա տեսնում էր կանանց ու տղամարդկանց, գիտեր նրանց պատահական ու ստոր սիրային արկածները, տեսնում էր անչափահասների կռվշտուքը, լսում գողության ու հարբեցողության մասին նրանց պատմությունները, բայց ինքը հեռու էր մնում այդ բոլորից և տարօրինակ կերպով զերծ մնաց կենցաղային այդ ախտերից։

Թոմը մի անգամ գողություն արեց։ Դա այն ժամանակ էր, երբ նա դեռ մեծ քաղաքում էր ապրում։ Տատն այդ օրերին հիվանդ էր, իսկ ինքը թափառում էր անգործ։ Տանը ուտելու բան չկար։ Եվ նա մտավ նրբանցքի վրայի թամբագործի խանութը ու դրամարկղից մեկ դոլար յոթանասունհինգ ցենտ գողացավ։ Խանութպանը երկար բեղերով մի ծերունի էր։ Նա նկատել էր, որ տղան պտտվում է կրպակի շուրջը, բայց բանի տեղ չէր դրել։ Երբ ինչ֊որ կառապանի հետ խոսելու նպատակով խանութից դուրս եկավ, Թոմը բաց արեց արկղը, փողը վերցրեց ու դուրս գնաց։ Հետո, իհարկե, բռնվեց, բայց տատը գործը կոծկեց, համաձայնվելով մեկ ամիս, շաբաթը երկու անգամ խանութի հատակը լվանալ։ Տղան ամոթահար էր, բայց միաժամանակ և գոհ։

— Շատ լավ է, երբ մարդ ամաչում է. ես հիմա մի նոր բան էլ հասկացա,— ասաց Թոմը տատին, որը նրա խոսքերից ոչինչ չհասկացավ, բայց դա բնավ էլ կարևոր չէր, քանի որ թոռանը շատ էր սիրում։

Մոտ մեկ տարի Թոմը ապրում էր բանկիրի ախոռում, հետո զրկվեց տեղից։ Ձիերին վատ էր խնամում և դարձել էր բանկիրի կնոջ զայրույթի մշտական աղբյուրը։ Մերթ մոռանում էր սիզախոտերի մարգերը հնձել։ Երբեմն խանութ կամ փոստ գնալիս նա միանալով տղաների և տղամարդկանց որևէ խմբի, օրվա կեսը անց էր կացնում նրանց հետ, լսում նրանց զրույցները և շատ հազվադեպ, երբ իրեն էին դիմում, նետում էր մի քանի բառ։ Ինչպես մեծ քաղաքում, հասարակաց տներում, կամ գիշերային քաղաքի փողոցներով թափառող թեթևաբարո երիտասարդների շրջանում, այդպես էլ Ուայնսբուրգի բնակիչների մեջ նա միշտ կարողանում էր ձուլվել կյանքին և միևնույն ժամանակ մեկուսացած մնալ։

Բանկիրի մոտ տեղը կորցնելուց հետո Թոմը մենակ էր ապրում, բայց տատը երեկոները հաճախ այցելում էր նրան։ Վարձել էր ծերուկ Ռուֆուս Ուայթինգի փայտաշեն տան խուլ սենյակներից մեկը։ Տունը գտնվում էր Դյուեն Սթրիթի վրա՝ Մեյն Սթրիթի կողքին, և տարիներ շարունակ ծեր փաստաբանի համար ծառայում էր որպես գրասենյակ։

Ծերուկն արդեն այնքան թույլ փաստաբան էր, և այնքան մոռացկոտ էր դարձել, որ այլևս դատեր վարել չէր կարող, չնայած ինքն այդ չէր գիտակցում։ Նա հավանեց Թոմին և սենյակը ամսական մեկ դոլլարով վարձով տվեց նրան։ Օրվա վերջում փաստաբանը գնում էր գրասենյակից, և ամբողջ տունը մնում էր տղայի տրամադրության տակ, և նա ժամերով վառարանի մոտ հատակին պառկած մտմտում էր զանազան բաների մասին։ Երեկոյան գալիս էր տատը, նստում փաստաբանի բազկաթոռին և ծխամորճ ծխում, իսկ Թոմը սովորականի պես լուռ էր։

Հաճախ խիստ տաքացած էր խոսում պառավը։ Երբեմն նրան զայրացնում էր բանկիրի տանը կատարված որևէ դեպք և նա անվերջ հայհոյում էր։

Իր փողերով նա հատակը լվանալու փայտ էր գնել ու մի քանի օրը մեկ լվանում էր փաստաբանի առանձնասենյակի հատակը։ Երբ սենյակը փայլում էր մաքրությունից, պառավը վառում էր իր ծխամորճը, Թոմն էլ՝ իրենը։

— Երբ ժամանակը գա և դու մեռնես, ես էլ կմեռնեմ,— ասում էր նա հատակին, իր բազմոցի մոտ պառկած պատանուն։

Թոմ Ֆոստերին Ուայնսբուրգում ապրելը դուր էր գալիս։ Նա զբաղվում էր պատահական գործերով. խոհանոցի վառարանների համար փայտ էր սղոցում, հնձում էր տների առջևի խոտը, մայիս֊հունիս ամիսներին պլանտացիաներում գետնամորի հավաքում։ Անգործ մնալու համար նա ժամանակ շատ ուներ և սիրում էր անգործ մնալ։ Բանկիր Ուայթը տղային նվիրել էր մի հին բաճկոն, որը չափից դուրս լայն էր Թոմի համար, բայց տատը նեղացրեց և հարմարեցրեց այն։ Նա ուներ նույն ճանապարհով ձեռք բերած մի վերարկու էլ, որի օձիքը նույնիսկ մորթիով էր։ Ճիշտ է, մորթին տեղ֊տեղ թափվել էր, բայց վերարկուն տաք էր պահում և ձմռանը նրանով էր քնում Թոմը։ Նա գտնում էր, որ հարմարվելու իր այդ հատկությունը այնքան էլ վատ չէ և միանգամայն գոհ էր, որ կարողացել է Ուայնսբուրգում դասավորել կյանքը։

Ամենաանհեթեթ մանրուքները Թոմ Ֆոստերին կարող էին ուրախություն պատճառել։ Ինձ թվում է, հենց դրա համար էլ մարդիկ սիրում էին նրան։

Պատրաստվելով գնորդների շաբաթօրյա հեղեղին, Հերնի նպարեղենի խանութում ուրբաթ օրերը սուրճ էին բովում, և հաճելի բուրմունքը տարածվում էր Մեյն Սթրիթի ամբողջ առևտրական թաղամասում։ Հայտնվում էր Թոմ Ֆոստերը և տեղավորվում խանութի խորքում դրված արկղի վրա։ Ամբողջ մի ժամ անշարժ նստում էր նա։ Հաճելի բույրը պարուրում էր նրա էությունը և անսահման երջանկությունից նա դառնում էր կիսահարբածի պես։

— Դա ինձ դուր է գալիս,— մեղմ ասում էր նա,— ես շնչում եմ այդ հոտը և մտածում ինչ֊որ հեռավոր անծանոթ վայրերի ու բաների մասին։

Մի երեկո Թոմ Ֆոստերը հարբեց։ Դա շատ զվարճալի էր։ Առաջներում նա երբեք չէր հարբել։ Իր ողջ կյանքում, նա անգամ բերանը ոգելից խմիչք չէր առել։ Բայց այդ օրը նա զգաց, որ անպայման պետք է խմի և դրա համար էլ այդպես հարբեց։

Ապրելով Ցինցիննաթիում, նա շատ մռայլ բաներ իմացավ. ծանոթացավ ամեն տեսակի այլանդակության, հանցագործության և արատի հետ։

Անտարակույս այդ երևույթների մասին նա ավելի շատ գիտեր, քան Ուայնսբուրգի որևէ այլ բնակիչ։ Հատկապես սեռական հարցերը սոսկալի երանգներ էին ընդունել և այն, ինչ մեծ քաղաքում նրան վիճակված էր ականատես լինել, խոր հետք էր թողել նրա հոգում։ Տեսնելով կեղտոտ տների մոտ, ցուրտ գիշերներ լուսացնող կանանց, այն տղամարդկանց, որոնք յուրահատուկ հայացք ունեին, երբ կանգ էին առնում խոսելու այդ կանանց հետ, նա ենթադրում էր, որ ինքը սեռական ցանկությունը դուրս կշպրտի իր կյանքից։ Հարևանուհիներից մեկը մի անգամ փորձեց գայթակղել տղային։ Թոմը եղավ նրա սենյակում։ Իսկ հետո նա չէր կարողանում մոռանալ ո՛չ սենյակի հոտը, ո՛չ էլ կնոջ աչքերում վառվող կրքի կրակը։ Սիրտը խառնեց, սարսափը տիրեց նրան, իսկ հոգում առմիշտ մնաց մի սպի։ Մինչ այդ կանայք նրա համար անմեղ, անվնաս արարածներ էին, որոնք շատ բանով էլ նման էին տատին, բայց այդ միակ փորձությունից հետո նա բոլորովին դադարեց կանանց մասին մտածելուց։ Կանանց ատելու համար նա խառնվածքով շատ հեզաբարո էր, և զգալով նրանց հասկանալու իր անզորությունը, վճռեց նրանց ուղղակի մոռանալ։

Եվ Թոմը մինչև Ուայնսբուրգ տեղափոխվելը իսկապես մոռացել էր նրանց։ Սակայն մոտ երկու տարի ապրելով փոքրիկ քաղաքում, նրա հոգում ինչ֊որ բան արթնացավ։ Նա տեսնում էր սիրո զգացմունքներին անձնատուր իր շրջապատի երիտասարդներին։ Բայց չէ որ ինքն էլ պատանի էր։ Եվ նա չհասցրեց էլ ըմբռնել, թե իր հետ ինչ է կատարվել, երբ արդեն զգաց, որ սիրահարված է։ Նա սիրահարվեց Հելեն Ուայթին, իր նախկին տիրոջ աղջկան, և զգաց, որ գիշերները նրա մասին է մտածում։

Թոմի առաջ խնդիր էր դրված և նա յուրովի լուծեց այն։ Նա իրեն լրիվ ազատություն տվեց, երբ էլ որ Հելեն Ուայթի կերպարը հայտնվի իրեն՝ երազել նրա մասին։ Նրան մտահոգում էր միայն իր մտքերի բնույթը։ Իր ցանկությունները սանձելու համար նա ստիպված էր բավական լարված պայքար սկսել ինքն իր դեմ, որից, ընդհանուր առմամբ, դուրս եկավ հաղթանակով։

Իսկ հետո, գարնանային մի երեկո, նա հարբեց։ Այդ երեկո Թոմը մի տեսակ վայրենացել էր։ Նա գիժ խոտ կերած անմեղ, ջահել վայրի գազանի էր նման։

Դեպքն սկսվեց, ընթացավ և ավարտվեց նույն գիշեր, և կարող եք վստահ լինել, որ Ուայնսբուրգում ոչ ոք չտուժեց այն բանից, որ Թոմը խենթացել էր։

Նախ դա մի երեկո էր, որից կարող էր արբենալ ամեն մի զգայուն մարդ։ Քաղաքի փողոցներում ծառերը նոր էին ծածկվել նուրբ կանաչ սաղարթով, տնամերձ այգիներում մարդիկ մարգեր էին փորում, իսկ օդում լռություն կար՝ արյունը խռովող, համր մի սպասում։

Դյուեն Սթրիթի իր սենյակից Թոմը դուրս եկավ ճիշտ այն ժամանակ, երբ երեկոն լրիվ իր իրավունքների մեջ էր մտել։

Թոմը նախ քայլում էր ոտքերը փափուկ ու անաղմուկ փոխելով, դանդաղ շուռ տալով մտքերը, փորձելով դրանք բառերի վերածել։ Նա ասում էր, որ Հելեն Ուայթը օդում պար բռնած բոց է, իսկ ինքը՝ երկնքի վրա պարզ գծագրված, տերևաթափ ծառ։ Հետո ասաց, որ նա փոթորիկ է. ալեկոծվող ծովի խավարից թռչող հզոր, ահեղ փոթորիկ, իսկ ինքը՝ ձկնորսական լքված մակույկ՝ ծովափին։

Այդ միտքը դուր եկավ երիտասարդին և դրա վրա զվարճանալով, նա անշտապ քայլում էր առաջ։ Այդպես նա հասավ մինչև Մեյն Սթրիթ ու նստեց Ռեքերի ծխախոտի կրպակի դիմացի մայթեզրին։ Այստեղ նա մնաց մոտ մեկ ժամ, ականջ դրեց ուրիշների խոսակցություններին, սակայն դրանք այնքան էլ չհետաքրքրեցին ու նա աննկատ հեռացավ։ Այդ ժամանակ էլ նա որոշեց հարբել և մտավ Ուիլիի մոտ, մի շիշ վիսկի գնեց, դրեց գրպանը և որպեսզի ոչ ոք չխանգարի իրեն խմելիս ու մտածելիս, քաղաքից դուրս եկավ։

Քաղաքից մեկ մղոն դեպի հյուսիս, ճամփեզրին բուսած դալար խոտի վրա նստած, Թոմը հարբեց։ Առջևում փռվել էր սպիտակ ճանապարհը, իսկ ետևում՝ խնձորի ծաղկած այգիներն էին։ Նա հենց շշից էլ խմեց և պառկեց խոտերին։ Հետո մտածեց, թե ինչպես է բացվում Ուայնսբուրգի առավոտը, հիշեց վաղորդյան լույսի մեջ ցողաթաթախ քարերի փայլը։ Բանկիր Ուայթի տան ճանապարհին մտածեց ախոռում անցկացրած գիշերներից, երբ անձրև էր գալիս, իսկ ինքն արթնանում ու ականջ էր դնում, թե ինչպես էին թմբկահարում կաթիլները, ինչպես էր շնչում ձիերի ու խոտի տաք բույրը։ Հետո նա մտածեց մի քանի օր առաջ Ուայնսբուրգի վրայով անցած ոռնացող փոթորկի մասին։ Որոշ ժամանակ անց մտքերը նրան տարան դեպի անցյալը և նա նորից վերապրեց այն գիշերը, երբ տատի հետ գնացք նստած հեռացան Ցինցիննաթիից։ Աշխուժացավ, երբ հիշեց, թե իր համար ինչքա՜ն տարօրինակ էր վագոնում հանգիստ նստած զգալ գիշերվա խավարի մեջ սլացող շոգեքարշի հզորությունը։

Թոմը շատ շուտ հարբեց։ Ամեն նոր միտք ծագելիս նա խմում էր շշից, իսկ երբ գլխում խառնաշփոթ սկսվեց, նա վեր կացավ ու սկսեց հեռանալ քաղաքից։ Ուայնսբուրգից հյուսիս, դեպի Էրի լիճը տանող ճանապարհին մի կամուրջ կար, հարբած պատանին հասավ այդ կամրջին։ Նստեց։ Փորձեց էլի խմել, խցանը հանեց, բայց վատ զգաց ու շիշը արագ փակեց։ Գլուխը պտտվում էր։ Նա կամրջի քարե ափեզրին նստած տնքում էր։ Նրան թվում էր, թե գլուխը հողմացույցի պես պտտվում է և ինքը կարող է օդ սլանալ. ոտքերն ու ձեռքերը անօգնական այս ու այն կողմ էին գնում։

Ժամը 11֊ին մոտ Թոմը վերադարձավ քաղաք։ Ջորջ Ուիլարդը տեսնելով, որ նա աննպատակ թափառում է, հետը տարավ «Արծիվ» տպարանը։ Բայց շուտով վախենալով, որ հարբած պատանին կարող է հատակը կեղտոտել, նրան դուրս բերեց նրբանցք։

Թոմ Ֆոստերը թղթակցին վրդովեցնում էր։ Հարբած պատանին Հելեն Ուայթի մասին էր պատմում, ասում էր, որ մի ինչ֊որ լճափին եղել է նրա հետ և սիրաբանել։ Ջորջը, հենց այդ երեկո, Հելեն Ուայթին հոր հետ փողոցում էր տեսել և որոշել, որ Թոմը հարբած է ու հիմարություններ է դուրս տալիս։ Հելեն Ուայթի հանդեպ ունեցած նրա զգացմունքները բորբոքվեցին, և թղթակիցը զայրացավ։

— Դու այդ թող,— ասաց նա Թոմին,— ես չեմ ուզում, որ դու խաղաս Հելեն Ուայթի պատվի հետ։ Ես այդ թույլ չեմ տա,— և նա բռնեց Թոմի ուսերից ու սկսեց ցնցել, ճգնելով նրան խելքի բերել։— Լավ կլինի, որ դու թողնես այդ,— կրնում էր Ջորջը։

Տարօրինակ կերպով ընդհարված երկու երիտասարդ ամբողջ երեք ժամ նստած էին տպարանում։ Երբ Թոմը մի քիչ լրջացավ, Ջորջը նրան դուրս բերեց զբոսանքի։ Նրանք քաղաքից դուրս եկան և անտառի եզրին նստեցին մի գերանի վրա։ Խաղաղ երեկոն ինչ֊որ զարմանալի կերպով նրանց մտերմացրել էր և երբ հարբածի ուղեղը մի քիչ պայծառացավ, նրանք սկսեցին զրուցել։

— Ես հարբել էի և ճիշտ էի արել,— ասաց Թոմ Ֆոստերը։— Ես մի ինչ֊որ նոր բան իմացա։ Ուրիշ անգամ արդեն դրա հարկը չի լինի։ Բայց հիմա ես կարող եմ ավելի պարզ դատել։ Տեսնո՞ւմ եք, ինչ է ստացվում։

Ջորջ Ուիլարդը չէր տեսնում, բայց Հելեն Ուայթի անունը հիշատակելուց առաջացած ցասումը արդեն անցել էր և դեպի այդ գունատ, հուզված երիտասարդը նա այնպիսի ներքին հակում էր զգում, որպիսին չէր ունեցել երբեք ոչ մեկի նկատմամբ։ Մայրական հոգատարությամբ նա խնդրում էր, որ Թոմը վեր կենա և մի քիչ քայլի։ Նրանք վերադարձան տպարան և նստեցին մթության մեջ։

Թղթակիցը չէր կարողանում հասկանալ Թոմ Ֆոստերի արարքի իմաստը։ Երբ Թոմը դարձյալ խոսեց Հելեն Ուայթի մասին, Ջորջը նորից բորբոքվեց ու հարձակվեց նրա վրա։

— Դուք նրան հանգիստ թողեք,— կտրուկ ասաց նա։— Դուք նրա հետ չեք եղել. ինչո՞ւ եք ասում, որ եղել եք։ Ինչո՞ւ եք այդպիսի բաներ ասում։ Վերջ տվեք, լսո՞ւմ եք։

Թոմը վիրավորված էր։ Ջորջ Ուիլարդի հետ գժտվել նա չէր կարող։ Վեր կացավ, որ գնա։ Երբ Ջորջ Ուիլարդը սկսեց կրկնել իր հարցերը, Թոմը ձեռքը դրեց նրա ուսին և փորձեց բացատրել։

— Իրոք,— շփոթված ասաց նա,— ինքս էլ չգիտեմ, թե ինչպես ստացվեց։ Ես երջանիկ էի. գուցե դուք ինձ հասկանաք։ Ես երջանիկ էի, երբ մտածում էի Հելեն Ուայթի մասին, երջանիկ էի այս երեկոյից։ Ես տառապել էի ուզում, ուզում էի վիրավորված լինել։ Ինձ թվում էր, որ դա հենց այս է, ինչ ինձ պետք էր։ Հասկանո՞ւմ եք, ես ուզում էի տառապել, որովհետև ամեն մարդ էլ տառապում է ու մեղք գործում։ Ես փնտրում էի վատ արարքի տարբեր միջոցներ, բայց ոչ մեկն էլ լավ չէր։ Դրանցից կտառապեին նաև ուրիշները։

Թոմ Ֆոստերի ձայնն ավելի բարձր հնչեց իր ամբողջ կյանքի ընթացքում. նա հուզված էր առաջին անգամ։

— Դա նման էր սիրահետումի, ահա թե ինչ եմ ուզում ասել,— բացատրեց Թոմը։— Ձեզ համար հասկանալի չէ՞։ Այդ արարքը շատ ծանր էր ինձ համար և շրջապատում ամեն բան մի տեսակ նոր էր թվում։ Դրա համար էլ ես այդ արեցի։ Իսկ հիմա ես գոհ եմ։ Նոր բան սովորեցի, այո՛, այո՛, ես հենց այդ էլ ուզում էի։ Մի՞թե դուք չհասկացաք։ Հասկանո՞ւմ եք։ Ես ուզում էի ինչ֊որ մի նոր բան իմանալ։ Ահա թե ինչու ես այդ արեցի։

1919

ՄԵԿՆՈՒՄ

Պատանի Ջորջ Ուիլարդն արթնացավ առավոտյան չորսին։ Ապրիլ ամիսն էր, տերևները նոր֊նոր էին սկսել դուրս գալ բողբոջներից: Ուայնսբուրգում մայթեզրերին թխկիներ են աճում, և երբ քամի է բարձրանում, նրանց սերմերը ցիրուցան են լինում՝ բռնելով երկինքն ու թափվելով անցորդների ոտքերի տակ։

Ուսից մի շագանակագույն կաշվե պայուսակ գցած՝ Ջորջն իջավ հյուրանոցի սպասասրահ։ Նրա ճամպրուկն արդեն պատրաստ էր մեկնումի։ Մինչև երկուսը արթուն էր եղել, փորձել էր պարզել, թե ինչ կտա իրեն այդ ճամփորդությունը։

Հյուրանոցի մուտքի մոտ, թախտի վրա քնած էր սպասավորը։ Տղայի բերանը բաց էր, և նա խռմփացնում էր։ Ջորջը զգուշորեն շրջանցեց նրան և դուրս եկավ լուռ ու ամայի կենտրոնական փողոցը։

Արևելքն արդեն շառագունել էր. արևի բոսորագույն ճառագայթները սկսել էին հատել երկինքը, ուր դեռևս մի քանի փոքրիկ աստղեր էին ծեպծեպում։ Ուայնսբուրգում, Թրանիոն֊Պայք վերջին տնից հետո, մարգագետինների մի հսկայական տեսարան է բացվում։ Դրանք պատկանում են Ուայնսբուրգում ապրող գյուղացիներին, որոնք ամեն երեկո աշխատանքն ավարտելուց հետո թեթև վագոններով վերադառնում են քաղաք։ Այդ դաշտերում գյուղացիները մրգեր ու հատապտուղներ են աճեցնում։ Ամռան շոգ օրերին, կեսօրից հետո, երբ Ուայնսբուրգի փողոցներն ու դաշտերը փոշով են ծածկվում, թվում է թե ամբողջ տարածքի վրա մի ծխե մշուշ է իջել, և երբ նայում ես շուրջդ, կարծես թե համատարած ծով լինի։ Իսկ գարնանը, երբ նոր են սկսում կանաչել մարգագետինները, տպավորությունն այլ է։ Հարթավայրը նմանվում է կանաչ հսկայական բիլիարդի դաշտի, որի վրա մարդկային աննշան կերպարանքներ են վերուվար անում։

Ե՛վ մանկության, և՛ պատանեկության տարիներին Ջորջ Ուիլարդը սիրում էր լինել Թրանիոն֊Պայքում։ Եղել էր այնտեղ ձմռանը, երբ շուրջբոլորը ձյուն էր, իսկ գլխավերևում՝ լուսին։ Եղել էր աշնանը, երբ սառը քամիներն էին խաղում, եղել էր նաև ամռանը, երբ հազարավոր միջատների բզզոցից թրթռում էր օդը։

Այդ ապրիլյան լուսաբացին նա կրկին ցանկացավ լինել այնտեղ, շրջել լռության մեջ։ Քայլեց դեպի գետակը ձգվող ճանապարհով, որը երկու մղոն էր հեռու քաղաքից, հետո շրջվեց ու լուռ ետ դարձավ։ Երբ հասավ կենտրոնական փողոց, հավաքարարներն արդեն խանութների առջևի մայթերն էին ավլում։

— Հը՞, Ջորջ, ինչպե՞ս ես ճանապարհից առաջ,— ձայն տվին նրանք։

Արևմուտք մեկնող գնացքը Ուայնսբուրգից առավոտյան յոթն անց քառասունհինգին էր շարժվում։ Տոմսավաճառը Փոքր Թոմն էր։ Նրա գնացքը դուրս էր գալիս Քլիվլենդից և ձգվում մինչև գլխավոր մայրուղի, որի վերջնակետերը Չիկագոն ու Նյու Յորքն էին։

Թոմի երթուղին, ինչպես այդ շրջանակներում ընդունված էր ասել, «թեթևներից» էր, ամեն երեկո նա տուն էր վերադառնում։ Ամռանը և աշնանը, կիրակի օրերին, Թոմը Էրի լճում ձուկ էր որսում։ Նա կլոր ու արևախանձ դեմք ուներ և երկնագույն աչքեր։ Իր երթուղու վրա ձգվող քաղաքների բնակիչներին Թոմն ավելի լավ գիտեր, քան մեծ քաղաքում ապրող որևէ մեկն իր դիմացի շենքում ապրողներին։

Յոթն էր։ Ջորջն իջնում էր Նյու Ուիլարդ Հաուսի փոքր բլրակից։ Ճամպրուկը Թոմ Ուիլարդն էր տանում։ Տղան արդեն հասակով անցել էր հորը։ Կառամատույցում բոլորը սեղմում էին պատանու ձեռքը։ Շատերն էին եկել ճանապարհելու նրան, բայց բոլորն էլ իրենց գործերից էին խոսում։ Նույնիսկ Հենդերսոնն էր այնտեղ, այն ծույլ Ուիլլը, որ երբեմն մինչև ինն անկողնում էր լինում։ Կառամատույցով անցավ Գերթրուդ Ուիլմոթը, բարձրահասակ ու նիհար, մոտ հիսուն տարեկան մի կին, որ Ուայնսբուրգի հեռագրատանն էր աշխատում։ Նա, որ նախկինում երբեք ուշադրություն չէր դարձրել Ջորջին, կանգնեց, սեղմեց ձեռքն ու երկու բառով ասաց այն ամենը, ինչ բոլորն էին ցանկանում ասել.

— Հաջողություն քեզ,— կտրուկ ասաց նա, շրջվեց ու շարունակեց ճանապարհը։

Երբ գնացքը կայարան հասավ, Ջորջը թեթև շունչ քաշեց ու անմիջապես իրեն գցեց վագոն։ Շնչակտուր դեպի կայարան էր վազում Հելեն Ուայթը, նա գալիս էր հրաժեշտ տալու Ջորջին, բայց Ջորջն արդեն տեղավորվել էր և չնկատեց նրան։

Երբ գնացքը շարժվեց, Փոքր Թոմը դակեց նրա տոմսը, քմծիծաղ տվեց, բայց ոչինչ չասաց, թեև լավ գիտեր, թե ինչ ճանապարհ է ընկել։ Թոմը մեծ քաղաքի ճանապարհը բռնած հազարավոր Ջորջ Ուիլարդների էր տեսել։ Դա սովորական բան էր նրա համար։ Հենց նոր ծխողների վագոնից մի մարդ Սանդաքսի Բեյ՝ ձուկ որսալու էր հրավիրել իրեն, և նա շտապում էր ընդունել հրավերն ու խոսել մանրամասներից։

Ջորջը մի հայացքով տնտղեց վագոնը և համոզվելով, որ ոչ ոք չի նայում, հանեց դրամապանակն ու սկսեց փողերը հաշվել։ Ինչպես անեմ, որ «դեղնակտուց» չերևամ, մտածում էր նա։ Հոր վերջին խոսքերն այն մասին էին, թե ինչպես քաղաքում պահեր իրեն։

— Զգոն կլինես,— ասել էր Թոմ Ուիլարդը։— Աչքդ փողի վրա կպահես։ Հիշիր խոսքերս, երբեք թույլ չտաս, որ կարծեն, թե դեղնակտուց ես։

Փողը հաշվելուց հետո Ջորջը պատուհանից դուրս նայեց ու զարմացավ, գնացքը դեռ դուրս չէր եկել Ուայնսբուրգից։

Պատանին, որ հեռանում էր ծննդավայրից մեծ կյանք մտնելու, մտքերի մեջ էր ընկել, բայց նրա մտքերը ո՛չ մեծ էին, ո՛չ էլ՝ դրամատիկ։ Ոչ մոր մահվան, ոչ Ուայնսբուրգից հեռանալու, ոչ քաղաքում իր ապագա կյանքի անորոշության և ոչ էլ ուրիշ, ավելի կարևոր ու լուրջ մտքեր չէին հուզում նրան։ Նրա միտքը մանրուքներով էր լցված, հիշում էր Թարք Սմոլեթին, որ առավոտները կենտրոնական փողոցով տախտակներ էր քարշ տալիս, բարձրահասակ ու գեղեցկատես մի կնոջ էր հիշում, որ գիշերել էր հոր հյուրանոցում, հիշում էր լապտերավառ Բաթչ Ուիլերին, որ ամռանը կերոնը ձեռքին մի փողոցից մյուսն էր շտապում, հիշում էր նաև Ուայնսբուրգի հեռագրատան պատուհանի առջև կանգնած Հելեն Ուայթին՝ ծրարների վրա նամականիշներ փակցնելիս։

Պատանու միտքը գնալով ընկղմվում էր երազների մեջ, թեև նա ընդհանրապես խելոքի տպավորություն չէր թողնում։

Հավաքելով իր մանր֊մունր մտքերը՝ Ջորջը փակեց աչքերը։ Այդպես երկար մնաց, իսկ հետո, երբ առաջ եկավ ու նայեց պատուհանից, Ուայնսբուրգն այլևս չէր երևում, և նրա ուայնսբուրգյան կյանքն արդեն մի պաստառ էր, որի վրա նոր երազներ պիտի հյուսվեին։

1919

ՁՈՒՆ

Հայրս, համոզված եմ, բնությամբ հակված էր կենսախինդ ու բարի լինելու։ Մինչև 34 տարեկանը նա որպես մշակ աշխատում էր մի մարդու մոտ, որի անունն էր Թոմաս Բաթըրուըթ, և որի ագարակը Օհայոյի[6] Բիդուել քաղաքի մոտ էր։ Այդ ժամանակ հայրս ուներ իր սեփական ձին և, սովորաբար, ամեն շաբաթ իրիկուն գնում էր քաղաք՝ մի քանի ժամ այլ մշակների հասարակությունում լինելու համար։ Քաղաքում նա մի քանի բաժակ գարեջուր էր խմում և հենց այնպես կանգնում էր Բեն Հեդի սրահում, որ շաբաթ իրիկունները լիքն էր լինում այցելու մշակներով։ Երգեր էին երգվում, բաժակներ էին զարնվում վաճառասեղանին։ Ժամը տասին հայրս տուն էր դառնում գյուղական ամայի ճանապարհով, ձիուն ախոռն էր անում, ինքն էլ գնում, պառկում էր՝ կյանքում իր ունեցած դիրքից միանգամայն երջանիկ։ Այդ ժամանակ նրա մտքով էլ չէր անցնում ավելի բարձր դիրքի հասնելու փորձ անել։

Իր երեսունհինգերորդ տարվա գարնանն էր, որ հայրս ամուսնացավ մորս հետ, որն այն ժամանակ դպրոցական վարժուհի էր։ Հաջորդ գարնանը աշխարհ եկա ես՝ անհանգիստ ու ճղճղան։ Ինչ֊որ բան պատահեց այդ երկու մարդկանց՝ նրանք դարձան փառասեր։ Աշխարհի սանդուղքով վեր բարձրանալու ամերիկյան կիրքը տիրեց և նրանց։ Գուցե մայրս էր մեղավոր։ Դպրոցական վարժուհի լինելով՝ նա, անկասկած, կարդացել էր գրքեր ու ամսագրեր։ Ենթադրում եմ, կարդացել էր, թե ինչպես են Գարֆիլդը[7], Լինքոլնը[8] և այլ ամերիկացիներ աղքատությունից հասել փառքի ու մեծության։ Իմ կողքին պառկած՝ նա գուցե երազել էր, որ մի օր կկառավարեմ մարդկանց ու քաղաքներ։ Դրա համար էլ նա հորս դրդեց թողնել մշակի իր գործը, ծախել իր ձին և ձեռնամուխ լինել անկախ, մասնավոր գործի։ Մայրս բարձրահասակ, լռակյաց կին էր՝ երկար քթով ու անհանգիստ գորշ աչքերով։ Իր համար ոչինչ չէր ուզում։ Ինձ ու հորս համար նա անուղղելի փառասեր էր։

Առաջին ձեռնարկը, որին այդ երկու մարդիկ սկսեցին, վատ վերջացավ։ Նրանք տասն ակր աղքատ, քարքարոտ հող վարձակալեցին Գրիգս Ռոուդի մոտ՝ Բիդուելից ութ մղոն հեռու և ձեռնամուխ եղան վառեկներ բուծելուն։ Ես մանկությունս ապրեցի այդտեղ, որտեղ և ստացա կյանքիս առաջին տպավորությունները։ Սկզբում դրանք աղետի տպավորություններ էին, և եթե ես մռայլ մարդ եմ, որն առավելապես հակված է տեսնելու կյանքի մութ կողմերը, վերագրում եմ այդ փաստին։ Ուրիշ ի՛նչ պիտի լինեին ինձ համար մանկության երջանիկ, խնդալից օրերը, որ անցան թռչնաբուծարանում։

Այս գործին անտեղյակ մեկը չի կարող որևէ պատկերացում ունենալ այն բազմաթիվ ու ողբերգական բաների մասին, որ կարող են պատահել վառեկին։ Վառեկը ծնվում է ձվից, մի քանի շաբաթ ապրում է որպես լղար, աղվամազոտ մի էակ, որպիսին կարող եք տեսնել զատիկի բացիկներին նկարված, անճանաչելիորեն տկլորվում է, ուտում է հորդ ճակատի քրտինքով գնված ցորենն ու շիլան, վարակվում գորտախտով, խոլերայով և զանազան այլ ախտերով, կանգնում, հիմար աչքերով նայում է արևին, հիվանդանում է ու սատկում։ Մի քանի հավ ու երբեմն որևէ աքաղաղ, որ ունեն Աստծո նախախնամությունը, մարտնչում են մինչև հասունություն։ Հավերը ձու են դնում, որոնցից դուրս են գալիս ուրիշ ճտեր, և այդպիսով զարհուրելի շրջանը դարձնում են ավարտուն։ Այդ ամենը անհավատալիորեն բարդ է։ Փիլիսոփաներից շատերը պետք է որ ձևավորված լինեն թռչնաբուծարանում։ Մարդ այնքան շատ հույս է կապում մի ճտի հետ և այնքան սոսկալիորեն պատրանքազրկվում։ Հենց նոր կյանքի ճամփան բռնած պստիկ ճտերը այնքա՜ն պայծառ ու սթափ տեսք ունեն, բայց իրականում սարսափելի հիմար են։ Նրանք այնքան նման են մարդկանց, որ շփոթվում ես կյանքի մասին դատողություններում։ Եթե ախտը չի սպանում նրանց, և ապրում են մինչև ակնկալիքներիդ իրականացումը, ապա գնում են դեպի մորթանիվները և ճլորած ու սատկած վերադառնում են իրենց արարչի մոտ։ Ճիճուները փչացնում են նրանց պատանությունը, և անհաշիվ բուժափոշիներ են ծախսվում։ Հետագայում ես տեսել եմ ոնց է գրականություն սարքվում այն մասին, թե ինչպես կարելի է ապագա ստեղծել՝ ճտեր բուծելով։ Դա նախատեսված է այն աստվածների համար, որոնք հենց նոր համտեսել են բարու և չարի իմացության ծառից[9]։ Հուսատու գրականություն է և հայտարարում է, որ պարզմիտ, փառատենչ մարդիկ, որոնք մի քանի հավ ունեն, շատ բան կարող են անել։ Մի սխալվեք, մի առաջնորդվեք դրանով։ Դա մեզ համար չի գրված։ Գնացեք Ալյասկայի[10] լեռները ոսկի որոնելու, հավատ ընծայեք քաղաքական գործիչների ազնվությանը. հավատացեք, եթե կամենում եք, որ աշխարհը օրավուր լավանում է, և որ բարին կհաղթի չարին, բայց մի կարդացեք ու մի հավատացեք հավերի մասին սարքված գրականությանը։ Դա ձեզ համար չի գրված։

Այնուամենայնիվ, ես շեղվում եմ։ Իմ պատմությունն ուղղակիորեն հավերին չի վերաբերում։ Եթե ճշտորեն պատմվի, այն կկենտրոնանա ձվի շուրջ։ Տասը տարի հայրս ու մայրս մեր թռչնաբուծարանում պայքարեցին եկամուտ ստանալու համար, իսկ հետո ձեռ քաշեցին այդ պայքարից և սկսեցին ուրիշը։ Նրանք տեղափոխվեցին Օհայոյի Բիդուել քաղաքը և ձեռնամուխ եղան ռեստորանային գործի։ Այդ տասը տարվա անհանգստությունից հետո՝ ինկուբատորների հետ, որոնք ձագ չէին տալիս, լղար, յուրովի սիրունիկ֊աղվամազագնդիկների հետ, որոնք շարունակվում էին որպես նույնքան մերկ վառեկություն և ապա սատկած հավություն,— այդ տասնամյա անհանգստությունից հետո,— մենք ամեն ինչ դեն նետեցինք և մեր ունեցած֊չունեցածը ճամպրուկավորելով մի սայլի վրա՝ Գրիգս Ռոուդով գնացինք դեպի Բիդուել. հույսի փոքրիկ քարավան, որ փնտրում էր մի նոր տեղ, և որից պիտի սկիզբ առներ կյանքի բովով մեր վերընթաց ճանապարհորդությունը։

Երևակայում եմ, մենք պետք է որ տխուր տեսք ունենայինք՝ մարտադաշտը լքող փախստականների նման։ Ես ու մայրս ոտքով էինք գնում։ Ֆուրգոնը, որ բեռնված էր մեր ունեցվածքով, մեկ օրով փոխ էինք առել մի հարևանից՝ Ալբերտ Գրիգսից։ Նրա կողքերից դուրս էին ցցվել էժան աթոռների ոտքերը, իսկ մահճակալների ցանցերի, սեղանների, խոհանոցի աման֊չամանով լցված արկղերի հետևում կենդանի վառեկների փոխադրավանդակներն էին. դրանց կատարին մանկասայլակն էր, որով ինձ զբոսանքների էին հանել երեխա ժամանակ։ Ինչու պահեցինք մանկասայլակը, չգիտեմ։ Խելքի մոտ բան չէր, թե ուրիշ երեխաներ կծնվեին, և անիվներն էլ կոտրված էին։ Մարդիկ, որոնց ունեցվածքը քիչ է, ամուր կառչում են այն ամենից, ինչ ունեն։ Դա կյանքը դառնացնող փաստերից մեկն է։

Հայրս նստած էր կառքի վերևում։ Այդ ժամանակ նա ճաղատ գլխով քառասունհինգամյա մարդ էր՝ մի քիչ գեր, և մորս ու ճտերի հետ երկար համակեցությունից վհատ ու լռակյաց էր դարձել։ Թռչնաբուծության տասը տարիների ընթացքում հարևան ագարակներում մշակ էր աշխատել, և վաստակած փողի մեծ մասը ծախսվել էր ճտախտերը բուժելու դեղուդարմանի վրա՝ Ուիլմերի խոլերաբուժ «Սպիտակ հրաշքի» կամ պրոֆեսոր Բիդլոուի ձվարտադրիչի և այլ դեղամիջոցների վրա, որ թռչնաբուծական թերթերի ռեկլամներից մայրս էր գտնում։

Հորս գլխին՝ հենց ականջների վերևում, երկու մազափունջ կար։ Հիշում եմ, դեռ մանկուց սովորություն ունեի նստելու ու նրան նայելու, երբ ձմռանը՝ շաբաթ միջօրեներին քնում էր օջախի մոտ՝ աթոռի վրա։ Այդ ժամանակ ես արդեն սկսել էի գրքեր կարդալ և սեփական պատկերացումներն ունեի։ Գլուխն ի վեր անցնող ճաղատ հետքը նման էր լայն ճանապարհի, այնպիսի մի ճանապարհի, որը կարող էր սարքած լինել Կեսարը[11] և որտեղով նա իր լեգեոներներին Հռոմից դեպի անհայտ աշխարհի հրաշալիքները պիտի տաներ։ Հորս ականջների վերևում աճած մազափնջերը, մտածում էի, նման են անտառների։ Կիսաքուն֊կիսարթուն վիճակի մեջ երազում էի, թե մանրիկ էակ եմ ու գնում եմ այդ ճանապարհով մի հեռու ու գեղեցիկ տեղ, որտեղ թռչնաբուծարաններ չկան, և կյանքը երջանիկ ու անհավկիթ զբաղմունք է։

Կարելի է մի գիրք գրել թռչնաբուծարանից քաղաք մեր տեղափոխության մասին։ Ես ու մայրս ոտքով գնացինք ամբողջ ութ մղոն։ Մայրս, որպեսզի համոզված լինի, որ կառքից ոչինչ չի ընկնում, իսկ ես՝ որ տեսնեմ աշխարհի հրաշալիքները։ Ֆուրգոնում, հորս կողքի նստարանին, գանձն էր։ Պատմեմ այդ մասին։

Թռչնաբուծարանում, ուր բազմիցս հազարավոր ճտեր են ձվից ելնում, երբեմն զարմանալի բաներ են պատահում։ Ինչպես մարդկանցից, հավկիթներից էլ են այլանդակներ ծնվում։ Դա հաճախ չի լինում՝ հազար ծնունդի մեջ, թերևս, մեկ անգամ։ Հասկանում եք, ծնվում է մի ճուտիկ, որն ունի չորս ոտք, երկու զույգ թև, երկու գլուխ կամ ինչ ասես։ Դրանք չեն ապրում։ Շատ շուտով վերադառնում են իրենց արարչի ձեռքը, որ դողացել էր մի պահ։ Այն փաստը, որ այդ խեղճ փոքր էակները չեն կարող ապրել, հորս կյանքի ողբերգություններից մեկն էր։ Նա այն մտքին էր, որ եթե կարողանա գոնե հավային կամ աքլորային հասունության հասցնել հինգոտանի հավին կամ երկգլխանի աքլորին, ինքը կբախտավորվի։ Երազում էր, թե ոնց կտանի այդ հրաշքը երկրի տոնավաճառներ և ինչպես կհարստանա՝ ցույց տալով մյուս մշակներին։

Ահա թե ինչու նա պահում էր բոլոր այն ճիվաղ էակներին, որ ծնվել էին մեր թռչնաբուծարանում։ Դրանք պահվում էին սպիրտի մեջ՝ յուրաքանչյուրն առանձին ապակե շշում։ Այդ ամենը հայրս խնամքով տեղավորել էր մի արկղի մեջ։ Մեր ճամփորդության ժամանակ այն դրված էր ֆուրգոնի նստարանին՝ նրա կողքին։ Հայրս մի ձեռքով ձիավարում էր, իսկ մյուսով պինդ բռնել էր արկղը։ Երբ մենք տեղ հասանք, արկղն իսկույն ցած բերվեց, և շշերը դուրս հանվեցին։ Այն օրերին, երբ մենք Օհայոյի Բիդուել քաղաքում տնօրինում էինք ռեստորանը, հրեշները փոքր ապակե շշերի մեջ դրված էին վաճառասեղանի հետնադարակին։ Մայրս երբեմն բողոքում էր, բայց հայրս այդ հարցում ապառաժ էր։

— Հրեշները,— հայտարարում էր,— արժեքավոր են։ Մարդիկ,— ասում էր նա,— սիրում են նայել տարօրինակ ու հրաշալի բաներին։

Ասացի չէ՞, որ Օհայոյի Բիդուել քաղաքում ռեստորանային գործ սկսեցինք։ Փոքր֊ինչ չափազանցրեցի։ Քաղաքն իրականում ընկած էր ցածր բլուրի ստորոտին և մի գետակի ափին։ Քաղաքի միջով երկաթգիծ չէր անցնում, և կայարանը Փիքլվիլ կոչվող վայրում էր՝ մի մղոն դեպի հյուսիս։ Մի ժամանակ կայարանում հյութերի գործարան էր եղել, բայց նախքան մեր գալը այն փակվել էր։ Առավոտյան ու երեկոյան ավտոբուսները Բիդուելի գլխավոր փողոցի հյուրանոցից գալիս էին կայարան մի ճանապարհով, որ կոչվում էր Թըրնըզ Փայք։ Այն, որ մենք ռեստորան բացեցինք ճանապարհից հեռու, մորս մտահղացումն էր։ Մի տարի շարունակ նա խոսում էր այդ մասին և մի օր էլ գնաց ու կայարանի դիմաց մի դատարկ պահեստաշենք վարձեց։ Այդ նրա միտքն էր, որ ռեստորանը պետք է շահութաբեր լինի։ «Ճամփորդող մարդիկ,— ասաց մայրս,— միշտ էլ մոտերքում կլինեն՝ քաղաքից գնացքով մեկնելու համար, իսկ քաղաքի ժողովուրդը կգա կայարան՝ սպասելու եկող֊գնացողներին։ Նրանք կգան ռեստորան՝ մի կտոր թխվածք գնելու և սուրճ խմելու»։ Այժմ, երբ ավելի մեծ եմ, գիտեմ, որ նա գնալու այլ շարժառիթ էլ ուներ։ Իմ ապագայի հարցում նա փառատենչ էր։ Ուզում էր, որ բարձր դիրքի հասնեմ, քաղաքի դպրոց հաճախեմ ու քաղաքների մարդ դառնամ։

Փիքլվիլում հայրս ու մայրս, ինչպես միշտ, ծանր էին աշխատում։ Սկզբում անհրաժեշտ եղավ մեր տունը ռեստորանի նման մի բան դարձնել։ Դա խլեց մի ամիս։ Հայրս սարքեց մի դարակ, որի վրա դրեց բանջարեղենի պահածոները։ Նկարեց մի ազդ, որի վրա գրեց իր անունը՝ կարմիր խոշոր տառերով։ Անվան տակ «Կերեք այստեղ» սուր հրամանն էր, որին շատ հազվադեպ էին ենթարկվում։ Ցուցափեղկ գնվեց և լցվեց գլանակներով ու ծխախոտով։ Մայրս քերեց հատակն ու սենյակի պատերը։ Ես հաճախում էի քաղաքի դպրոց և ուրախ էի՝ ագարակից ու վհատ՝ տխրատես ճտերի ներկայությունից հեռու լինելու համար։ Բայց էլի ես շատ ուրախ չէի։ Երեկոյան Թըրնըզ Փայքով դպրոցից տուն էի գնում ոտքով ու հիշում երեխաներին, որոնց տեսել էի քաղաքային դպրոցի բակում խաղալիս։ Փոքր աղջիկների մի ջոկ էր գնում ցատկոտելով ու երգելով։ Ես փորձեցի նույնն անել։ Սառցամած ճանապարհն ի վար գնացի՝ հանդիսավորությամբ մի ոտքի վրա ցատկոտելով։

Հոպըլա, հոպ, հոպըլա հոպ,
Դե շուտ թռի վարսավիրի մոտ։

Երգեցի սուր ձայնով։ Ապա կանգ առա ու կասկածանքով նայեցի շուրջս։ Վախեցա, որ ինձ կտեսնեն լավ տրամադրության մեջ։ Ինձ, անշուշտ, թվացել էր, թե մի բան եմ արել, որ չպիտի աներ այնպիսի մեկը, ինչպիսին ես եմ, այնպիսի մեկը, որ հասակ էր առել թռչնաբուծարանում, ուր մահը առօրյա այցելու էր։

Մայրս որոշեց, որ մեր ռեստորանը գիշերը պետք է բաց մնա։ Երեկոյան 10֊ին դռան մոտով անցնում էր մարդատար գնացքը, որին հետևում էր տեղական ապրանքատարը։ Ապրանքատարի անձնակազմը Փիքլվիլում միացման գործեր ուներ անելու, և երբ աշխատանքը ավարտվում էր, նրանք գալիս էին ռեստորան տաք սուրճի ու կերակուրի համար։ Երբեմն նրանցից մեկը մխլու էր պատվիրում։ Առավոտյան ժամը 4֊ին նրանք վերադառնում էին հյուսիսային ծայրը և նորից էին այցելում մեզ։ Փոքրիկ առևտուրը սկսում էր աճել։ Մայրս գիշերը քնում էր, իսկ ցերեկը զբաղվում ռեստորանի հոգսերով. կերակրում էր վարձով կենվորներին՝ մինչ հայրս քնած էր։ Նա քնում էր այն նույն մահճակալին, որը մայրս էր զբաղեցնում գիշերը, իսկ ես գնում էի Բիդուել՝ քաղաքամեջ և դպրոց։ Երկար գիշերներին, մինչ ես ու մայրս քնած էինք, հայրս միսն էր եփում, որ կտոր֊կտոր պիտի դրվեր կենվորների նախաճաշիկի զամբյուղներում տեղավորվող սանդվիչների մեջ։ Այդպես կամաց֊կամաց նրա գլուխը մտավ կյանքում բարձրանալու գաղափարը, ամերիկյան ոգին տիրեց նրան։ Նա նույնպես փառասեր դարձավ։

Երկար գիշերներին, երբ քիչ բան կար անելու, հայրս ժամանակ ուներ մտածելու։ Դա նրան կործանում էր։ Նա որոշեց, որ ինքը անցյալում անհաջողակ մարդ է եղել, որովհետև բավականաչափ կենսուրախ չի եղել և ապագայում պետք է ավելի լավատեսորեն նայի կյանքին։ Վաղ առավոտյան բարձրանում էր վեր և անկողին մտնում։ Մայրս զարթնում էր, երկուսով զրուցում էին։ Անկյունում՝ իմ մահճակալից ես լսում էի։

Այդ հորս միտքն էր, որ նրանք երկուսն էլ՝ և՛ հայրս, և՛ մայրս պետք է փորձեին զվարճացնել մեր ռեստորանի հաճախորդներին։ Այժմ չեմ կարող հիշել հորս բառերը, բայց այն տպավորությունն ստացա, որ ինքը այն մարդկանցից է, որոնք ինչ֊որ անըմբռնելի կերպով, բայց և այնպես մոտ են դառնալու զվարճարար կամ նման մի բան։ Երբ մարդիկ, մասնավորապես Բիդուել քաղաքի ջահելները, գան մեզ մոտ, մի բան, որ հազվադեպ են անում, պետք է աշխույժ, հետաքրքիր զրույց սկսել։ Հորս խոսքից եզրակացրի, որ հարկավոր էր զվարճասեր պանդոկապանի դերի պես մի բան ստանձնել։ Մայրս հենց սկզբից պետք է որ կասկածելիս լիներ, բայց նա վհատեցնող ոչ մի բան չասաց։ Հորս կարծիքով Բիդուել քաղաքի ջահելությունը պիտի հրապուրվեր իր ու մորս նախաձեռնությամբ։ Երեկոյան աշխույժ, երջանիկ խմբեր կգային Թըրնըզ Փայքն ի վար երգելով։ Աղմկոտ կատակներով ու ծիծաղով նրանք կհավաքվեին մեզ մոտ։ Կլիներ երգ ու տոնախմբություն։ Միտք չունեմ այնպիսի տպավորություն ստեղծել, թե հայրս դրա մասին խոսում էր հանգամանորեն։ Նա, ինչպես ասել եմ, քչախոս մարդ էր։ Նրանց գնալու որևէ տեղ է պետք,— նորից ու նորից կրկնում էր նա։ Ահա այն ամենը, ինչ նա ասում էր։ Մնացածը լրացնում էր իմ երևակայությունը։

Երկու֊երեք շաբաթ հորս այդ գաղափարը նվաճել էր մեր տունը։ Մենք շատ չէինք խոսում, բայց առօրյա կյանքում անկեղծորեն ջանում էինք, որ ժպիտները փոխարինեն խոժոռ հայացքներին։ Մայրս ժպտում էր կենվորներին, իսկ ես, վարակվելով նրանից, ժպտում էի մեր կատվին։ Հայրս գոհացնելու իր փափագով մի քիչ տենդահարվեց։ Անկասկած, նրա մեջ ինչ֊որ տեղ թաքնված էր աճպարարի հոգու մի նշույլ։ Նա իր լիցքապաշարից շատ չէր ծախսում երկաթգծի մարդկանց վրա, որոնց սպասարկում էր գիշերը, այլ կարծես սպասում էր, որ ներս մտնի մի երիտասարդ տղամարդ կամ կին, որպեսզի ցույց տա իր ունակությունը։ Ռեստորանի վաճառասեղանին մի հյուսված զամբյուղ կար, որը միշտ լիքն էր լինում ձվերով։ Այն, անշուշտ, նրա աչքի առաջ էր եղել, երբ ուղեղում ծնվել էր զվարճացնելու միտքը։ Ինչ֊որ նախածննդային բան կար ձվերը պահելու ձևի մեջ՝ կապված նրա գաղափարի զարգացման հետ։ Այնուհանդերձ, ձուն կործանեց նրա կենսական նոր մղումը։

Մի անգամ ուշ գիշերին ես զարթնեցի բարկության մի մռնչոցից, որ գալիս էր հորս կոկորդից։ Թե՛ ես, թե՛ մայրս անկողիններում իսկույն դիք նստեցինք։ Մայրս դողացող ձեռքերով վառեց սեղանին դրված լամպը, որը գտնվում էր նրա մոտ։ Ներքևում՝ աստիճանների վերջում, ռեստորանի շքադուռը շրխկոցով փակվեց, և մի քանի րոպեից հայրս ծանրաքայլ բարձրացավ աստիճաններով։ Նրա ձեռքին մի ձու կար, և ձեռքը դողում էր այնպես, կարծես ցրտահարված լիներ։ Աչքերում կիսախելագար փայլ կար։ Երբ նա կանգնեց ու հայացքը հառեց մեզ, համոզված էի, որ նպատակ ունի ձուն շպրտելու կամ ինձ, կամ մորս վրա։ Նա ձուն նրբորեն դրեց սեղանին՝ լամպի կողքին և ծնկների վրա ընկավ մորս մահճակալի մոտ։ Սկսեց լաց լինել տղայի նման, և ես, նրա վշտին կարեկից, լաց էի լինում նրա հետ։ Մենք փոքրիկ վերնասենյակը լցրինք լաց ու կոծով։ Ծիծաղելի է, բայց մեր կազմած խմբանկարից ես կարող եմ հիշել այն, որ մայրս անընդհատ շոյում էր հորս գլխի ճաղատը։ Մոռացել եմ, թե ինչ ասաց նա հորս, ինչպես դրդեց պատմելու ներքևում պատահածի մասին։ Հորս բացատրությունը նույնպես մտքիցս գնացել է։ Հիշում եմ միայն իմ սեփական վիշտն ու սարսափը և հորս գլխի փայլուն արահետը, որ շողում էր լամպի լույսից, երբ նա կռացնում էր գլուխը։

Ներքևում պատահածի վերաբերյալ։ Անբացատրելի պատճառով ես պատմությունը գիտեմ այնքան լավ, կարծես ականատես եմ եղել հորս խորտակմանը։ Ժամանակի ընթացքում մարդ անբացատրելի շատ բաներ է իմանում։

Այդ երեկո երիտասարդ Ջո Քեյնը՝ որդին բիդուելցի մի առևտրականի, գալիս է Փիքլվիլ՝ դիմավորելու հորը, որը պիտի գար հարավային գնացքով՝ երեկոյան ժամը 10֊ին։ Գնացքը երեք ժամ ուշանամ էր, և Ջոնը գալիս է մեզ մոտ ժամանակ սպանելու և սպասելու գնացքին։

Գալիս է տեղական ապրանքատար գնացքը, ուղևորները կերակրվում են, Ջոն ու հայրս մենակ են մնում։

Այն պահից, ինչ Ջոն եկել էր մեզ մոտ, բիդուելցի երիտասարդը պետք է որ շվարած լիներ հորս գործողություններից։ Նա այնպես էր կարծում, թե հայրս բարկացած է այն բանից, որ ինքը քարշ է գալիս մոտերքում։ Նկատելով, որ ռեստորանատերը ակնհայտորեն անհանգստացած է իր ներկայությունից, Ջոն մտածում է դուրս գալ։ Բայց այդ ժամանակ սկսում է անձրևել և ճանապարհը՝ քաղաք ու հետդարձ, նույնիսկ չէր կարելի պատկերացնել։ Նա հինգսենթանոց գլանակ է գնում և պատվիրում մի գավաթ սուրճ։

Գրպանում լրագիր ուներ, դուրս է բերում ու սկսում կարդալ։

— Ես սպասում եմ երեկոյան գնացքին։ Այն ուշանում է,— ասում է նա չքմեղանքով։

Երկար ժամանակ հայրս, ում Ջո Քեյնը առաջ երբեք չէր տեսել, լուռ նայում է իր այցելուին։ Նա, անկասկած, տառապում էր բեմելի վախի նոպայից։ Ինչպես հաճախ է պատահում, նա այնքան շատ էր մտածել այդ իրադրության մասին, որ այժմ, երբ դեմ հանդիման էր դրան, ինչ֊որ ձևով նյարդայնանում էր դրա առկայությունից։

Մի բան՝ նա չգիտեր ինչ անել իր ձեռքերի հետ։ Դրանցից մեկը վաճառասեղանի վրայով շպրտելով՝ նա սեղմում է Ջո Քեյնի ձեռքը։

— Բարև ձեզ,— ասում է հայրս։

Ջո Քեյնը լրագիրը ցած է դնում և ուշադիր նայում հորս։ Հորս աչքերը վառվում էին։ Հորս հայացքն ընկնում է վաճառասեղանի վրա դրված զամբյուղին, և նա սկսում է խոսել։

— Դե,— սկսում է նա տատանվելով,— դե, դուք իհարկե, լսել եք Քրիստափոր Կոլումբոսի մասին, չէ՞։

Հայրս ջղայնացած էր թվում։

— Այդ Քրիստափոր Կոլումբոսը սրիկա էր,— ազդու հայտարարում է հայրս,— նա խոսում էր ձուն ծայրին կանգնեցնելու մասին։ Նա ասում է, որ ինքը կանգնեցնում է, իսկ հետո վերցնում է ու կոտրում ձվի ծայրը։

Այցելուին թվում է, թե հայրս իր ափերից դուրս է եկել Քրիստափոր Կոլումբոսի խարդախության պատճառով։ Հայրս տրտնջում է ու հայհոյում։ Նա հայտարարում է, որ սխալ է երեխաներին սովորեցնել, թե Քրիստափոր Կոլումբոսը մեծ մարդ է եղել, երբ, ի վերջո, նա վճռական պահին խաբել է։ Կոլումբոսը հայտարարել էր, որ ձուն կկանգնեցնի ծայրով և ապա, երբ նրան հոխորտանքի էին հասցրել, խաբեության էր դիմել[12]։ Էլի ու էլի Կոլումբոսի վրա բրթբրթալով՝ հայրս վաճառասեղանի վրայի զամբյուղից մի ձու է վերցնում և սկսում ետ ու առաջ անել։ Պտտելով ձուն ձեռքերի մեջ՝ նա հրճվալից ժպտում է։ Հայրս սկսում է ծամծմելով խոսել այն մասին, որ մարդկային մարմնից եկող էլեկտրականությունը կհաղորդվի ձվին և կներգործի նրա վրա։ Նա հայտարարում է, որ առանց կոտրելու ձվի կճեպը և ձեռքերի մեջ հետ ու առաջ պտտելու զորությամբ՝ կարող է ձուն ծայրով կանգնեցնել։ Հայրս բացատրում է, որ իր ձեռքերի ջերմությունը և ձվին տված իր այս նուրբ պտտային շարժումը ստեղծում են գրավիտացիոն նոր կենտրոն, և Ջո Քեյնը թեթևակի հետաքրքրվում է։

— Իմ ձեռքի տակով անցել են հազարավոր ձվեր,— ասում է հայրս։— Ոչ ոք ձվերի մասին ինձնից ավելին չգիտի։

Հայրս ձուն կանգնեցնում է վաճառասեղանի վրա, բայց այն ընկնում է կողքի։ Նա հնարքը նորից ու նորից է փորձում՝ ամեն անգամ ձուն պտտելով ձեռքերի ափերի մեջ և ասելով բառեր՝ էլեկտրականության հրաշքների ու գրավիտացիոն օրենքների վերաբերյալ։ Երբ կես ժամվա ճիգերից հետո նա հաջողեցնում է ձուն կանգնեցնել մի պահ, գլուխը վեր է բարձրացնում և պարզում, որ այցելուն այլևս իրեն չի նայում։ Իսկ մինչ նրան հաջողվում է Ջո Քեյնի ուշադրությունը գրավել, ձուն նորից ու նորից պտտվում է և ընկնում կողքի։ Աճպարարի կրքով համակված և միաժամանակ առաջին ջանքերի ձախողումից հավասարակշռությունը իսպառ կորցրած հայրս այժմ դարակի վրայի իրենց տեղից վերցնում է թռչնային անճոռնություն պարունակող շշերը և սկսում է ցույց տալ դրանք այցելուին։

— Չէի՞ք ուզենա ունենալ յոթ ոտք և երկու գլուխ, ինչպես այս քաջ արարածը,— հարցնում է նա՝ ցուցադրելով իր գանձերից ամենանշանակալիցը։

Մի կայտառ ժպիտ է խաղալիս լինում հորս դեմքին։ Վաճառասեղանի վրայով մեկնվելով՝ փորձում է թփթփացնել Ջո Քեյնի ուսը, ինչպես տեսել էր Բեն Հեդի սրահում, երբ ինքը երիտասարդ մշակ էր և շաբաթ երեկոները գնում էր քաղաք։ Հորս այցելուն մի քիչ վատ է զգում՝ տեսնելով սարսափելիորեն ձևափոխված թռչնի մարմինը, որ ծածանվում է շշի ալկոհոլի մեջ և վեր է կենում, որ գնա։ Վաճառասեղանի ետևից դուրս գալով՝ հայրս ամուր բռնում է երիտասարդի թևը և նորից տանում տեղը։ Հայրս մի քիչ զայրացած է լինում և մի պահ ստիպված երեսը շրջում է՝ իրեն հարկադրելու ժպտալ։ Ապա շշերը դնում է իրենց տեղը՝ դարակին։ Առատաձեռնության պոռթկմամբ՝ նա նրբորեն պարտադրում է Ջո Քեյնին վերցնել ևս մի գլանակ և մի գավաթ սուրճ խմել իր հաշվին։ Ապա վերցնում է մի թավա և վաճառասեղանի կժից մեջը քացախ է լցնում։ Հայրս ինքն իրեն վճռում է մի նոր հնարք անել։

— Ես կտաքացնեմ այս ձուն քացախի այս թավայի մեջ,— ասում է նա,— ապա այն կանցկացնեմ շշի բերանով՝ առանց կճեպը կոտրելու։ Երբ ձուն շշի մեջ լինի, այն կվերստանա իր նախածին ձևը, և կճեպը նորից կհաստանա։ Ապա ես շիշը կտամ ձեզ։ Կարող եք այն ձեզ հետ տանել ուր ուզեք։ Մարդիկ կուզեն իմանալ, թե ոնց եք ձուն մտցրել շշի մեջ։ Չասեք նրանց, թող իրենք գլխի ընկնեն։ Այդպես են այս հնարքով զվարճանում։

Հայրս խնդմնդում է և այցելուին աչքով անում։ Ջո Քեյնը որոշում է, որ իր դիմացի մարդը թեթևակի խանգարված է, բայց անվտանգ։ Նա խմում է իրեն տրված մի գավաթ սուրճը և սկսում է իր թերթը կարդալ։

Քացախի մեջ ձուն տաքացնելուց հետո՝ հայրս այն գդալով դնում է վաճառասեղանին և գնալով հետնասենյակ՝ վերցնում է մի դատարկ շիշ։ Նա բարկացած է լինում, որովհետև այցելուն չի հետևում իրեն, երբ ինքը սկսում էր իր հնարքը. հակառակ դրան՝ եռանդով գործի է անցնում։ Երկար ժամանակ պայքարում է՝ փորձելով ձուն շշի բերանով անցկացնել, քացախի թավան նորից է դնում օջախին՝ նպատակ ունենալով վերատաքացնել ձուն, ապա ձեռքը մեկնում է վերցնելու և վառում մատները։ Տաք քացախի մեջ երկրորդ տաքացումից հետո ձվի կճեպը մի քիչ փափկած է լինում, բայց ոչ այնքան, որպեսզի հայրս իրականացնի իր նպատակը։ Նա աշխատում է ու աշխատում, և նրան տիրում է հուսահատ վճռականությունը։ Երբ նա կարծում է, թե հնարքը ուր որ է գլուխ է գալիս, ուշացած գնացքը մտնում է կայարան, և Ջո Քեյնը անհոգ վեր է կենում, որ դուրս գնա։ Երիտասարդը դռան մոտ է լինում։ Հայրս մի վերջին, հուսահատ ճիգ է գործադրում՝ հաղթելու ձվին և նրան ստիպելու անել այն, ինչը կհաստատեր նրա հեղինակությունը, այնպիսի մի մարդու հեղինակություն, որը գիտե ինչպես զբաղեցնել իր ռեստորանի այցելուներին։ Նա չարչարում է ձվին։ Նա փորձում է կոպտություն բանեցնել։ Հայհոյում է, ճակատին քրտինք է երևում։ Եվ երբ ձուն ձեռքի մեջ կոտրվում է, ու ձվի միջինը թափվում է շորերին, Ջո Քեյնը, որ կանգ էր առել դռների մոտ, շրջվում է ու ծիծաղում։

Բարկության մռնչոց է բարձրանում հորս կոկորդից։ Նա ոտքերը զարկում է գետնին և գոչյունով արտաբերում բառերի մի անկապ շարան։ Վաճառասեղանի զամբյուղից մի ուրիշ ձու հափշտակելով՝ այն նետում է երիտասարդի կողմը ու վրիպում։

Մինչ այս, մինչ այն՝ երիտասարդը դռնից ծլկում է ու ճողոպրում։

Հայրս եկավ վերև՝ ինձ ու մորս մոտ՝ ձեռքին մի ձու։ Ես չգիտեմ, թե նա ինչ էր մտադիր անել։ Կարծում եմ, որ նրա ուղեղում այդ ձուն ջարդելու ինչ֊որ միտք կար՝ ջարդելու֊փշրելու բոլոր ձվերը, և որ նա մտադիր էր այնպես անել, որ մենք տեսնենք, թե ինչպես է նա սկսում դա։ Երբ, այսուհանդերձ, նա հայտնվեց մորս մոտ, ինչ֊որ բան պատահեց նրան։ Նա ձուն նրբորեն դրեց սեղանին և ծնկի եկավ մահճակալի մոտ, ինչպես արդեն բացատրեցի։ Ավելի ուշ էր, որ նա որոշեց ռեստորանը գիշերը փակել, գալ վերև ու անկողին մտնել։ Երբ նա այս ամենը արեց, լույսը փչեց և երկար մրմնջոցից հետո նրանք երկուսն էլ քնեցին։ Ենթադրում եմ, որ ես նույնպես քնեցի, բայց իմ քունն անհանգիստ էր։ Ես զարթնեցի առավոտ ծեգին և երկար ժամանակ նայում էի սեղանին դրված ձվին։ Արդյոք ձվերն ինչո՞ւ պիտի լինեին, ինչո՞ւ են ձվերից ծնվում հավեր, որոնք նորից ձու են ածում։ Հարցը արյանս մեջ մտավ։ Այն մնացել է այնտեղ, կարծում եմ, որովհետև հորս տղան եմ։ Եվ այնուամենայնիվ, դարձյալ իմ մտքում այդ խնդիրը չի լուծված։ Եվ դա, եզրակացնում եմ, ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ ձվի վերջնական ու կատարյալ հաղթանակի մի այլ վկայություն, առնվազն այնքանով, որքանով այն առնչվում է իմ ընտանիքին։

1921

ՄԱՐԱԾ ԿՐԱԿՆԵՐ

Կիրակի երեկոյան ժամը յոթին Մերի Քոքրընը դուրս եկավ այն տնից, որտեղ ապրում էր հոր՝ բժիշկ Լեսթըր Քոքրընի հետ։ Հազար ինը հարյուր ութ թվականի հունիս ամիսն էր, իսկ Մերին տասնութ տարեկան էր։ Նա Թրիմընթից քայլեց մինչև Գլխավոր փողոցը և երկաթգծերը անցնելով հասավ այդ փողոցի հյուսիսային մասը, որն իր ցաքուցրիվ տներով ու փոքրիկ խանութներով ավելի մռայլ տեսք էր ստանում մանավանդ կիրակի օրերին, երբ շրջակայքում քիչ մարդ էր լինում։ Մերին հորն ասել էր, որ եկեղեցի է գնում, բայց նման մտադրություն չուներ։ Աղջիկն ինքն էլ չգիտեր, թե ինչ էր ուզում անել։ «Կհեռանամ տնից ու մի քիչ կմտածեմ»,— մտքում ասաց նա՝ դանդաղ քայլելով։ Երեկոյան հրաշալի եղանակ էր սպասվում, և նա գերադասում էր զբոսնել, քան մռայլ ու տամուկ եկեղեցում լսել քահանայի քարոզները, որոնք ոչնչով չէին օգնելու նրա ծրագրերի իրագործմանը։ Աղջկա գործերը լավ չէին, ժամանակն էր լրջորեն մտահոգվել ապագայի մասին։

Մերին այդ մտահոգ վիճակի մեջ ընկել էր երեկ երեկոյան, հոր հետ ունեցած զրույցից հետո։ Հայրն անսպասելիորեն հայտնել էր, որ սրտի արատ ունի, և մահը ամեն վայրկյան կարող է անխուսափելի լինել։ Բժիշկ Քոքրընը այդ լուրը հայտնեց, երբ աղջկա հետ իր բուժարանում էին՝ այն սենյակների ետևում, որտեղ հայր ու աղջիկ ապրում էին։

Դրսում աղջամուղջն էր թանձրանում, երբ Մերին բուժարան մտավ ու տեսավ միայնակ նստած հորը։ Բուժարանն ու նրանց սենյակները Իլինոյս նահանգի Հանթսբըրգ քաղաքի հինավուրց շենքի առաջին հարկում էին, իսկ Մերիի հայրը այդ լուրը հայտնելիս կանգնել էր Թրիմընթ փողոցին նայող պատուհանի մոտ։ Շաբաթ օր էր։ Երեկոյի նվաղուն շշունջը թափառում էր Գլխավոր փողոցի շրջակայքում։ Չիկագոյի երեկոյան գնացքը հենց նոր էր մեկնել։ Հյուրանոցի ավտոբուսը Լինքոլն փողոցից հռնդյունով մտավ Թրիմընթ և շարժվեց դեպի հյուրանոց, որ Գլխավոր փողոցի ծայրին էր գտնվում։ Ձիերի սմբակներից փոշին մեղմորեն պարուրվելով, օդ բարձրացավ, իսկ մարդկանց խառնաշփոթ ամբոխը հետևեց հանրակառքին։ Թրիմընթ փողոցում արդեն շարվել էին երկանիվ կառքերը. ֆերմերներն էին իրենց կանանց հետ եկել քաղաք առևտուր անելու և մի քիչ դեսից֊դենից խոսելու։

Կայարանի ավտոբուսի հեռանալուց հետո երեք֊չորս երկանիվ կառք մտավ փողոց։ Մի երիտասարդ օգնեց, որ կառքերից մեկում նստած իր սիրած աղջիկն իջներ։ Երիտասարդը գորովանքով և ինքնավստահ բռնեց սիրածի ձեռքը, և այդ աղջկա նման քնքշանքով շոյվելու ցանկությունը, որը Մերին մինչ այդ էլ բազմաթիվ անգամներ զգացել էր, կրկնվեց գրեթե այն նույն պահին, երբ հայրը անսպասելիորեն հայտնեց իր մոտալուտ մահվան լուրը։

Երբ բժիշկն սկսեց խոսել, Բարնի Սմիթֆիլդը, որ Թրիմընթ փողոցում հենց բժիշկ Քոքրընի տան դիմաց վարձու տրվող ձիերի ախոռ ուներ, ընթրելուց հետո գործի տեղն էր վերադառնում։ Նա մի պահ կանգնեց ու ինչ֊որ բան պատմեց ախոռի դռան մոտ հավաքված մարդկանց։ Բոլորը բարձր քրքջացին։ Փողոցի ավարաներից մեկը՝ ամրակազմ մի տղա, առանձնացավ մյուսներից ու կանգնեց Բարնի Սմիթֆիլդի դիմաց։ Նկատած լինելով պատուհանի մոտ կանգնած Մերիին, տղան ուզում էր գրավել նրա ուշադրությունը։ Նա նույնպես սկսեց ձեռքի շարժումներով ինչ֊որ բան պատմել, միաժամանակ աչքի տակով պատուհանին էր նայում տեսնելու, արդյոք աղջիկը դեռ կանգա՞ծ էր այնտեղ, նայո՞ւմ է իրեն։

Իր մոտալուտ մահվան մասին բժիշկ Քոքրընը պատմեց հանդարտ ու սառը ձայնով։ Աղջկան ընդհանրապես թվում էր, որ հորը վերաբերող ամեն ինչ անպայման սառն ու հանդարտ պետք է լինի։ «Ես սրտի արատ ունեմ,— պարզ ու մեկեն ասաց հայրը։— Վաղուց էի կասկածում։ Իսկ հինգշաբթի օրը, երբ Չիկագոյում էի, մանրազնին քննության ենթարկվեցի։ Այնպես որ ամեն վայրկյան կարող եմ մեռնել։ Այս մասին քեզ չէի ասի, բայց մի բան կա, որ... Հասկանում ես, ես մի քիչ փող կկտակեմ քեզ և ինքդ կտնօրինես քո ապագան»։

Բժիշկը մոտեցավ աղջկան, որը կանգնել էր պատուհանի մոտ և ձեռքը հպել ապակուն։ Մերին այդ լուրը լսելիս գունատվեց և նրա ձեռքերն սկսեցին դողալ։ Չնայած իրեն հատուկ սառնասրտությանը, հայրը հուզվեց և փորձեց սիրտ տալ աղջկան։ «Դե, դե...— տարակուսանքով ասաց նա։— Մի վախեցիր։ Ես երեսուն տարվա բժիշկ եմ ու լավ գիտեմ, որ սրտի արատի հարցերում բժշկագիտությունը դեռ շատ բան չի պարզել։ Մի խոսքով, սրտի արատ ունեցող մարդուն մահը կարող է մի քանի տարի ուշ այցելել»։ Հայրը ջղայնորեն ծիծաղեց։ «Լսել եմ, ասում են նույնիսկ, որ երկարակեցությունն ապահովելու լավագույն միջոցը սրտի արատի հետ «պայմանագիր» կնքելն է»։

Այս ասելով, բժիշկը շրջվեց ու փողոց իջնող սանդուղքով դուրս եկավ բուժարանից։ Աղջկա հետ խոսելիս ուզում էր ձեռքը դնել նրա ուսին, բայց այդ զգացումը շատ էր անսովոր, որովհետև մինչ այդ երբեք չէր արտահայտել իր զգացմունքները աղջկա նկատմամբ։ Ուստի ինքնավստահություն չգտավ վճռական քայլ անելու։

Մերին երկար նայեց փողոցին։ Շերտավոր բաճկոնով երիտասարդը, որի անունը Դյուկ Յիթըր էր, վերջացրեց պատմությունը, և բոլորը նորից բարձր քրքջացին։ Աղջիկը թեքվեց ու նայեց դռանը, որտեղից քիչ առաջ դուրս էր եկել հայրը, և վախից կարկամեց։ Ամբողջ կյանքում ոչ մեկի կողմից մտերմիկ ջերմություն չէր զգացել։ Թեև տաք գիշեր էր, բայց նա սկսեց դողալ և փութկոտ, աղջնակի անհոգությամբ ափը քսեց աչքերին։

Այդ շարժումով Մերին պարզապես ցանկանում էր ցրել այն տագնապալի մշուշը, որը հետզհետե թանձրանում էր նրա հոգում։ Սակայն այդ շարժումը ուրիշ կերպ ընկալեց Դյուկ Յիթըրը, որը փոքր֊ինչ առանձնացել էր ախոռի մոտ հավաքվածներից։ Նկատելով Մերիի բարձրացրած ձեռքը, Դյուկը ժպտաց, հետո համոզվելով, որ չի նկատվում, վիզը երկարացնելով ու ձեռքով նշաններ անելով Մերիին ուզում էր հասկացնել, որ փողոց դուրս գա, որպեսզի ինքը հնարավորություն ունենա նրա հետ խոսելու։

Կիրակի երեկոյան, Գլխավոր փողոցի հյուսիսային մասով քայլելով, Մերին թեքվեց Վիլմըթ՝ բանվորների տներով եզերված փողոցը։ Այդ տարվա գարնանը Չիկագոյից դեպի արևմուտք գտնվող տափաստանային քաղաքներից առաջին գործարաններն էին տարածվել Հանթսբըրգ։ Չիկագոցի մի ձեռնարկատեր, ձգտելով ազատվել աշխատավորների միությունների ճնշումից, որոնք արդեն սկսել էին անհանգստացնել նրան, այդ քնատ, ագարակային փոքրիկ քաղաքում կահկարասու ֆաբրիկա էր կառուցել։ Ֆաբրիկայի բանվորների մեծ մասն ապրում էր քաղաքի հյուսիսային թաղամասի Վիլմըթ Սվիֆթ, Հարիսըն ու Չեսննըթ փողոցների էժանագին, խարխուլ տներում։ Ամառվա տաք երեկոներին բանվորները հավաքվում էին իրենց բակերում, իսկ երեխաները խաղում էին փոշոտ փողոցներում։ Կարմրատակած դեմքերով, սպիտակ, անօձիք վերնաշապիկներ հագած տղամարդիկ ննջում էին՝ ճոճաթոռներին, չորացած խոտերին կամ էլ տաք հողին պառկած։

Բանվորների կանայք, բակերը բաժանող ցանկապատերի մոտ խմբված, շատախոսում էին։ Նրանցից մեկի ձայնը աստիճանաբար զատորոշվելով, տարածվում էր շոգ փողոցներում՝ կարկաչուն գետակի նման։

Ճանապարհին երկու տղա սկսեցին կռվել։ Հաղթ ուսերով կարմրամազը հարվածեց դեղնադեմ, խիստ դիմագծերով տղայի ուսին։ Մյուս երեխաները վազելով մոտեցան։ Կարմրամազ տղայի մայրը մեջ ընկավ՝ բաժանելու նրանց։ «Վերջ տուր, Ջոնի։ Ասացի՝ վերջ տուր, որ եկա, վիզդ կպոկեմ...»,— բղավեց կինը։

Գունատ տղան շրջվեց ու հեռացավ հակառակորդից։ Պարտության ամոթից գլխիկոր քայլելով մայթով, նա մի պահ իր մանրիկ, ոխակալ աչքերը սևեռեց Մերի Քոքրընի վրա։

Մերին քայլերն արագացրեց։ Հարազատ քաղաքի այդ նոր, անծանոթ թաղամասը, որ միշտ աչքի էր ընկնում իր բազմազբաղ, խռովահույզ կյանքով, ուժեղ տպավորություն էր գործում նրա վրա։ Աղջկա էության մեջ ոխակալ ու մռայլ մի բան կար, որ ստիպում էր մարդաշատ փողոցում գտնվող իրենց տանը, որտեղ կյանքը նույնպես ոխակալ ու մռայլ էր անցնում, ողբերգական զգացումով ապրելու։ Հոր սովորական լռակյացությունը, ծնողների անհաջող, խորհրդավոր ամուսնությունը, շրջապատի կարծիքը իրենց ընտանիքի մասին, աղջկա մեջ կամակոր վերաբերմունք էին արթնացրել կյանքի այնպիսի հարցերի նկատմամբ, որոնք չէր կարող ըմբռնել։

Բացի այդ, Մերիի մտքերի ետևում թաքնված էին տենդագին հետաքրքրասիրությունն ու համարձակ վճռականությունը դեպի արկածները։ Աղջիկն ասես մորը կորցրած փոքրիկ եղնիկ լիներ, որը թափառում էր կեր ճարելու։ Տարվա մեջ Մերին տասնակ անգամներ երեկոները թափառում էր քաղաքի նոր և արագ բարգավաճող գործարանային թաղամասում։ Նա տասնութ տարեկան էր և արդեն սկսել էր կնոջ նմանվել։ Գիտեր, որ իր տարիքի աղջիկները չէին համարձակվի միայնակ զբոսնել այդ թաղամասում։ Նման զգացումը ինչ֊որ չափով հպարտացնում էր նրան, և փողոցով անցնելիս, աղջիկը համարձակ նայեց շուրջը։

Վիլմըթ փողոցում ապրող բանվորներից շատերը, որոնց քաղաք էր բերել կահկարասիների ֆաբրիկայի տերը, օտար լեզուներով էին խոսում։ Մերին քայլում էր այդ բանվորների կողքով և հաճույք էր ստանում նրանց անհասկանալի խոսակցություններից։ Աղջկան թվում էր, թե ինքը ճամփորդում է հարազատ քաղաքից հեռու, օտար երկրում։ Գլխավոր փողոցի հարավային մասում կամ քաղաքի արևելյան թաղամասի բնակելի փողոցներում ապրող երիտասարդների, ջահել կանանց, վաճառականների, քլերկների, իրավաբանների, Հանթսբըրգի հաջողակ բանվորների նկատմամբ, որոնց արդեն ճանաչում էր, նա միշտ թաքուն դժկամություն էր տածում։ Այդ դժկամությունը չէր ներդաշնակվում նրա բնավորությանը։ Դրանում համոզված էր։ Աղջիկն ուղղակի հեռու էր մնացել մարդկանցից։ «Պատճառն այն է, որ ես իմ մոր աղջիկն եմ»,— մտածում էր Մերին և հազվադեպ էր երևում քաղաքի այն թաղամասերում, որտեղ իր դասակարգի աղջիկներն էին ապրում։

Վիլմըթ փողոցում Մերին այնքան հաճախ էր եղել, որ շատերն արդեն սկսել էին նրան ծանոթի տեղ դնել։ «Ինչ֊որ ֆերմերի աղջիկ է, սովորություն ունի զբոսնել քաղաքում»,— ասում էին նրանք։ Լայն կոնքերով շիկամազ մի կին, որը դուրս էր գալիս մուտքի դռնից, գլխով բարևեց Մերիին։ Բակում, նեղլիկ մարգագետնին մի երիտասարդ էր նստել՝ ծառին թիկն տված։ Նա ծխամորճն էր վառում։ Երբ նկատեց Մերիին, բերանից հանեց ծխամորճը։ Մերին ենթադրեց, որ նա իտալացի պետք է լինի։ Մազերն ու աչքերն այնպես սև էին։ «Me bella! Si fa un onore a passare di qua[13]»,— ձեռքը թափահարելով ու ժպտալով բացականչեց իտալացին։

Մերին հասավ Վիլմըթ փողոցի ծայրը և դուրս եկավ գյուղական ճանապարհ։ Չնայած ընդամենը մի քանի րոպե էր զբոսնել, բայց նրան թվում էր, թե ահագին ժամանակ է անցել հոր հետ խոսելու պահից։ Ճանապարհի կողքին, փոքրիկ բլրի գագաթին, ավերված մի ագարակ կար։ Դրա առջև մեծ փոս էր, որ լցված էր ածխացած փայտերով։ Ժամանակին դրանք ագարակատան ատաղձներն էին եղել։ Փոսի պռնկին կիտված քարերը ծածկված էին խաղողի սողոսկող որթերով։ Շտեմարանի ու քանդված ագարակատան միջև սիզախոտերով պատված պարտեզ կար։ Նրանց միջով իր ճանապարհը բացելով, Մերին նստելու տեղ գտավ չորացած խնձորենու մոտ գլորված քարին։ Սիզախոտերը կիսով չափ ծածկեցին նրան, և ճանապարհից աղջկա գլուխն էր երևում։ Այդպես նա նմանվում էր շամբուտների մեջ վազող սիրամարգի, որ երբեմն վախեցած կանգնում, վիզը երկարացնելով զննում է շուրջը։

Բժշկի աղջիկը այդ ավերված պարտեզում շատ անգամ էր եղել։ Այնտեղից քաղաքի փողոցներն էին սկիզբ առնում և հեռվից Վիլմըթ փողոցի խուլ աղմուկն էր լսվում։ Բլրալանջի դաշտերը պարտեզից բաժանված էին ցանկապատով։ Մերին որոշել էր մինչև մութն ընկնելն այդպես նստած մնալ, փորձելով իր ապագային վերաբերող մի ծրագիր կազմել։ Այն միտքը, որ հայրը շուտով պիտի մեռնի, թվում էր և ճիշտ, և անհավատալի։ Բայց աղջիկը դեռ չէր կարողանում հաշտվել հոր՝ ֆիզիկապես գոյություն չունենալու մտքի հետ։ Մի պահ պատկերացրեց, որ հայրը սառած դիակ չի դառնալու, նրան հողի մեջ չեն թաղելու. պարզապես նա գնալու է ինչ֊որ հեռու տեղ ճամփորդության։ Շատ վաղուց մայրն էր մեկնել։ Այդ մտքի մեջ անսովոր սփոփանք կար։ «Դե, երբ ժամանակը գա, ես նույնպես պետք է սկսեմ իմ ճամփորդությունը։ Դեպի կյանք»։ Նա մի քանի առիթներով հոր հետ Չիկագո էր գնացել և մնացել էր այնտեղ։ Այն միտքը, որ շուտով կարող է այնտեղ ապրել՝ բոլորովին միայնակ, շատ էր հրապուրում նրան։ Երևակայության մեջ ուրվագծվեցին հազարավոր մարդկանցով ծփացող երկար փողոցները։ Այդպիսի փողոցներում զբոսնելը և անծանոթների մեջ ապրելը նման էր զով, դալար խոտերով ծածկված անտառի, ուր մարդ մտնում է տոթակեզ անապատում երկար տարիներ մնալուց հետո։

Հանթսբըրգում Մերին միշտ ապրել էր մեկուսի, և հիմա, երբ հասունանում, կին էր դառնում, հարազատ միջավայրը ավելի ու ավելի հեղձուցիչ էր թվում նրան։ Ճիշտ է, նրա վարքուբարքի դեմ քաղաքում դեռ ուղղակի հարց չէր բարձրացել, բայց աղջիկն զգում էր՝ իր նկատմամբ մի տեսակ դժկամություն կար։ Հիշում էր, ծնողների վեճերը վերջ չունեին։ Ամբողջ Հանթսբըրգը նրանց գլխին էր թափվում, իսկ ոմանք հեգնանքով նայում էին փոքրիկ աղջկան ու ասում. «Խեղճ երեխա... մեղք է...»։

Մի անգամ, ամռան թխպամած մի երեկո, երբ հայրը գյուղ էր գնացել, իսկ ինքը նստել էր բուժարանում, լսեց, թե ինչպես մի տղամարդ ու մի կին, խավարի միջով անցնելիս՝ իրենց մասին էին խոսում։ «Հրաշալի գեղեցկուհի է այդ բժիշկ Քոքրընի աղջիկը»,— ասաց տղամարդը։ Կինը ծիծաղեց։ «Նա հասունանում է և արդեն սկսել է հրապուրել տղամարդկանց։ Լավ հիշիր խոսքերս։ Կտեսնես, թե ինչ է դառնալու։ Մոր աղջիկը չի՞... Պտուղը ծառից հեռու չի ընկնում»,— պատասխանեց կինը։

Մերին տասը֊տասնհինգ րոպե նստեց պարտեզում, խնձորի ծառի տակ գլորված քարին՝ մտածելով իր և հոր նկատմամբ մարդկանց ունեցած վերաբերմունքի մասին։ «Այդ մահը մեզ միասին կհեռացնի այստեղից»,— ասաց մտքում, հետո զարմացավ՝ մի՞թե մոտալուտ մահը պետք է աներ այն, ինչ տարիներ շարունակ չէր արել իրենց գլխավերևում կախված վիշտը։ Հանկարծ հորն այցելող մահվան ուրվականը այնքան էլ սարսափելի չթվաց նրան։ Որոշ ժամանակ այն նույնիսկ հաճելի ու շնորհագեղ կերպարանք ստացավ՝ բարի մտադրությամբ։ Մահվան ձեռքը բացելու էր հոր տան դուռը և իրեն դեպի նոր կյանք էր առաջնորդելու։ Պատանեկան այրող կրքով նա պատկերացրեց այդ նոր կյանքի առաջին արկածները։

Մերին սսկված նստել էր քարին։ Սիզախոտերի մեջ թաքնված ծղրիդները, որոնք վախեցած լռել էին, նորից սկսեցին իրենց երեկոյան երգը։ Կարմրալանջը թռավ չորացած խնձորենուն, որի տակ աղջիկն էր նստել և սուր ծղրտաց։ Գործարանային թաղամասի աղմուկը սահեց բլրի բարձունքից։ Այդ ձայները կարծես հեռու եկեղեցիների ղողանջներ լինեին, որ մարդկանց աղոթքի էին կանչում։ Աղջկա կրծքի տակ ասես մի բան փլվեց և նա, գլուխը ափերի մեջ առնելով, սկսեց ետ ու առաջ ճոճվել։ Նրա աչքերից արտասուքներ հոսեցին՝ միախառնվելով Հանթսբըրգում ապրող տղամարդկանց ու կանանց հանդեպ տածած ջերմ զգացումին։

Հետո ճանապարհից ինչ֊որ մեկը ձայն տվեց. «Բարև, փոքրի՜կս...»։ Մերին իսկույն վեր թռավ տեղից։ Նրան պարուրած քնքույշ տրամադրությունը սահեց ու անցավ մեղմ զեփյուռի պես, տեղի տալով կատաղի բարկության։

Ճանապարհին կանգնել էր Դյուկ Յիթըրը։ Շտեմարանի մոտից նկատելով, որ Մերին երեկոյան զբոսանքի է դուրս գալիս, մինչև ավերված ագարակատուն հետևել էր նրան։ Երբ աղջիկը Գլխավոր փողոցով դեպի գործարանային նոր թաղամաս էր քայլել, Դյուկը համոզվել էր իր ենթադրության մեջ՝ իբր կոտրել է աղջկա կամակորությունը։ «Մերին ուղղակի չի ուզում, որ իրեն ինձ հետ տեսնեն։ Այսպես է, որ կա։ Նա լավ էլ գիտի, որ ուզում եմ հետը ման գալ, բայց վախենում է մեզ միասին տեսնեն։ Մտքին կա, որ այստեղից հեռանանք, հետո միասին ման գանք։ Մի քիչ գոռոզություն է անում և ուզում է, որ ետևից քարշ գամ... Բայց դե, ինձ ինչ։ Երևի հորից է վախենում, դրա համար էլ դուրս է եկել, որ հետը խոսեմ»։ Ցատկելով ճանապարհի զառիթափով, Դյուկը իջավ պարտեզ, բայց հասնելով խաղողի որթերով ծածկված քարակույտերին՝ սայթաքեց ու վայր ընկավ։ Հետո վեր կացավ ու ծիծաղեց։ Մերին Դյուկին չէր սպասում և ինքը ընդառաջ գնաց, իսկ երբ տղայի քրքիջը խախտեց այգու լռությունը, աղջիկը թեթևակի ցատկեց և ուժգին ապտակեց։ Ու, մինչ Դյուկը դեռ կանգնել էր՝ խաղողի բաղեղների մեջ խճճված, Մերին շրջվեց ու դեպի ճանապարհը վազեց։ «Եթե փորձես հետևել ինձ կամ հետս խոսել, կասեմ, որ քեզ սպանեն»,— բղավեց աղջիկը։

Մերին քայլեց ճանապարհով, հետո բլրից իջնելով, դեպի Վիլմըթ փողոցի կողմը գնաց։ Մոր մասին քաղաքում ծայր առած բամբասանքների պատառիկները նորից արձագանքվեցին աղջկա ականջներում։ Ասում էին, թե մայրը վաղուց անհետացել էր. ամռան մի երեկո, ինչ֊որ ստահակի հետ, որը սովորություն է ունեցել ժամերով պարապ֊սարապ կանգնել Սմիթֆիլդի վարձու ձիերի ախոռի առջև։ Հիմա էլ մի ուրիշ ջահել սրիկա փորձում է նույն բանը իր հետ անել։ Այդ միտքը կատաղեցրեց աղջկան։ Եթե մի սուր բան լիներ ձեռքին, տենդագին մտածեց Մերին, ինքն ավելի ուժգին կհարվածեր Դյուկ Յիթըրին։ Այդ ջղային վիճակում նրա երևակայության մեջ փայլեց հոր կերպարանքը, որի առողջությունն արդեն քայքայվել էր և որը մահվան շեմին էր կանգնել։ «Հորս էլ առիթ է պետք, որ քեզ նման մի սրիկայի հանդիպի ու սպանի»,— գոռաց աղջիկը՝ շրջվելով Դյուկի կողմը, որը, խաղողի որթերից ազատվելով, ճանապարհ էր բարձրացել և սկսել էր հետևել աղջկան։ «Հայրս ուզում է քեզ նմաններին սպանել, որ քաղաքում սուտ բամբասանքներ չտարածեն մորս հասցեին»։

Դյուկ Յիթըրին պատժելու տենչից ազատվելով, Մերին նույն պահին ամաչեց քիչ առաջվա իր պոռթկման համար և, լուռ հեկեկալով, արագ քայլեց ճանապարհով։ Դյուկը գլխիկոր հետևեց նրան։ «Միսս Քոքրըն, ես վատ բան չէի ուզում անել,— աղերսանքով ասաց նա։— Ես չէի ուզում ոչ մի վատ բան անել։ Հայրիկիդ չասես։ Ուղղակի ուզում էի կատակել։ Ասում եմ, մտքումս ոչ մի վատ բան չկար»։

Ամռան աղջամուղջն սկսել էր թանձրանալ, և իրենց մութ պատշգամբներում կամ Վիլմըթ փողոցի ցանկապատերի մոտ հավաքված մարդկանց դեմքերը նմանվում էին ձվաձև քնքույշ լուսինների։ Երեխաների աղմուկը խլացել էր, և նրանք նույնպես կանգնել էին խմբերով։ Նրանք լռեցին, երբ Մերին անցավ իրենց կողքով և գլուխները բարձր պահած, սկսեցին անքթիթ հետևել նրան։ «Այդ աղջիկը այնքան էլ հեռու չի ապրում։ Գուցե հենց մեր հարևանն է»,— անգլերեն ասաց մի կին։ Երբ Մերին գլուխը շրջեց, միայն թխահեր տղամարդիկ տեսավ՝ տների առջև հավաքված։ Կողքի տնից կնոջ երգի ձայն լսվեց. օրորոցային էր երգում, որ երեխան քնի։

Այն երիտասարդ իտալացին, որն իտալերենով ինչ֊որ բան էր գոչել նրա ետևից ու հիմա, հավանաբար, դուրս էր եկել երեկոյան զվարճանքներ փնտրելու, անցավ մայթով և փութկոտ քայլերով հեռացավ մթության մեջ։ Նա կիրակնօրյա զգեստով էր։ Սև դերբե գլխարկ էր դրել, իսկ ճերմակ, օսլայած քիպ օձիքին վառ կարմիր փողկապն էր երևում։ Ճերմակ, փայլուն օձիքի ֆոնին նրա արևակեզ վիզը գրեթե սև էր երևում։ Մերիի մոտով անցնելիս իտալացին ժպտաց, զգուշորեն հանեց գլխարկը, բայց այս անգամ ոչինչ չասաց։ Մերին շարունակեց ետ նայել փողոցի եկայնքով, համոզվելու՝ արդյոք Դյուկը չի՞ հետևում իրեն։ Աղոտ լույսի մեջ նա ոչինչ չկարողացավ տեսնել։ Աղջկա քիչ առաջվա զայրույթն անցել էր։ Մերին չէր ուզում տուն վերադառնալ, եկեղեցի գնալու համար էլ ուշ էր արդեն։ Գլխավոր փողոցի վերին մասից մի կարճ ճանապարհ էր սկսվում, որը դեպի արևելք ձգվելով, կտրուկ իջնում էր բլրալանջով ու հասնում կամրջին, որտեղ էլ հենց քաղաքն էր վերջանում։ Այդ ճանապարհով Մերին քայլեց֊հասավ կամրջին և աղջամուղջի մեջ կանգնած, սկսեց հետևել գետակի ափին ձուկ որսացող երկու տղաներին։

Քաթանե շորեր հագած, հաղթ ուսերով մի տղամարդ, որը փողոցից էր գալիս, կանգնեց կամրջին ու սկսեց խոսել Մերիի հետ։ Աղջիկն առաջին անգամ էր լսում, որ իրենց քաղաքում որևէ մեկը համակրանքով խոսի իր հոր մասին։ «Դուք բժիշկ Քոքրընի աղջիկն եք, չէ՞,— տարակուսանքով հարցրեց մարդը։— Երևի ինձ չեք ճանաչում, բայց ձեր հայրը ինձ լավ գիտի»։ Նա մատնացույց արեց երկու տղաներին, որոնք նստել էին սիզախոտերով ծածկված թմբին, և կարթերը ջուրը գցած՝ սպասում էին։ «Իմ տղաներն են։ Սրանցից բացի էլի մի տղա ու երեք աղջիկ ունեմ։ Աղջիկներիցս մեկը խանութում է աշխատում։ Քո տարիքին կլինի»։ Այդ մարդը պատմեց, թե ինչպես է առաջին անգամ ծանոթացել բժիշկ Քոքրընի հետ։ Ագարակում որպես մշակ էր աշխատել ու միայն վերջերս էր եկել քաղաք՝ կահկարասիների ֆաբրիկայում աշխատելու։ Հենց առաջին ձմռանը ծանր հիվանդացել ու երկար ժամանակ անկողին էր ընկել։ Փող չուներ։ Հենց այդ ժամանակ էլ տղաներից մեկը շտեմարանի կտուրից ընկնում ու ջարդում է գլուխը։

«Հայրդ կարեց Թոմիս գլուխն ու սկսեց ամեն օր այցելել մեզ»։ Ագարակի մշակը, որ գլխարկը հանել, պահել էր ձեռքին, նայեց տղաներին։ «Ես անճար պառկած էի։ Հայրդ ոչ միայն բուժում էր ինձ ու տղայիս, ավելին՝ փող էր տալիս պառավիս, որ դեղեր և ուտելու բան գնի»։ Մարդը այնքան ցածրաձայն էր խոսում, որ Մերին ստիպված փոքր֊ինչ առաջ հակվեց, որպեսզի կարողանար լսել։ Աղջկա դեմքը գրեթե քսվեց մշակի ուսին։ «Հայրդ բարի մարդ է, բայց երևում է, այնքան էլ երջանիկ չի,— շարունակեց նա։— Ես ու տղաս առողջացանք։ Հետո ձեր քաղաքում աշխատանք գտա, բայց հայրդ բուժման վարձը չվերցրեց»։

«Դու գիտես կնոջդ ու երեխաներիդ հետ ապրելու ձևը։ Դու գիտես, թե ինչպես կարելի է նրանց բախտավոր դարձնել։ Փողդ պահիր ու նրանց վրա ծախսիր»։

Բանվորը անցավ կամրջով, հետո գետափով մոտեցավ զառիթափին ձուկ որսացող տղաներին։ Մերին կռթնեց կամրջի եզրաճաղերին, աչքերը հառելով ծանծաղ ջրերին։ Կամրջի ստվերում գետակի ջուրը գրեթե սև էր։ Նա մտածեց, որ հոր կյանքն էլ այդ ջրերի պես սև է։ «Նրա կյանքը կամրջի տակով հոսող գետակի պես է եղել՝ միշտ անցել է ստվերների միջով և երբեք լույսի երես չի տեսել»,— մտածեց նա և կաշկանդվեց այն մտավախությամբ, թե իր կյանքն էլ այդպես կանցնի ստվերների միջով։ Հոր նկատմամբ անսովոր համակրանք զգաց և պատկերացրեց, թե ինչպես է հայրը գրկել իրեն։ Երեխա ժամանակ միշտ երազում էր, որ հայրը գեթ մի անգամ փաղաքշեր իրեն, իսկ հիմա այդ երազանքը կրկին ետ եկավ։ Մերին երկար կանգնած մնաց կամրջին՝ նայելով գետակի մթամած ջրերին, հետո որոշեց այդ գիշեր, ինչ գնով էլ լինի, իրականություն դարձնել մանկության իր երազանքը։ Նորից հայացքն ուղղեց ագարակի մշակի կողմը, որը փոքրիկ խարույկ էր վառել գետակի ափին։ «Կարմրախայտ ենք որսում,— գոչեց մշակը։— Կրակի լույսից ձկները մոտենում են ափին։ Եթե ուզում ես, արի բախտդ փորձի։ Տղաներից մեկը իր կարթը կտա քեզ»։

«Ահ, շնորհակալություն, ես այսօր չեմ ուզում բախտս փորձել»,— ասաց Մերին ու վախենալով, որ գուցե արտասվի, եթե մշակը հարցեր տա, արագ հեռացավ։ «Ցտեսությո՜ւն...»,— բացականչեցին մշակն ու նրա երկու տղաները։ Նրանց ձայները շատ ինքնաբուխ էին և հնչեցին սուր շեփորահարության պես՝ հրճվանքով արձագանքվելով աղջկա թախծոտ տրամադրության մեջ։

Երբ Մերին երեկոյան դուրս եկավ զբոսանքի, բժիշկ Քոքրընը մի ժամի չափ միայնակ նստեց իր բուժարանում։ Աղջամուղջը հետզհետե թանձրանում էր, և փողոցի մյուս կողմում, Սմիթֆիլդի վարձու ձիերի ախոռի առջև, ամբողջ հետմիջօրեին արկղերին ու աթոռներին նստած տղամարդիկ տուն գնացին՝ ընթրելու։ Փողոցից լսվող ձայները աստիճանաբար խլացան։ Երբեմն, հինգ, տասը րոպեն մեկ լռություն էր տիրում։ Հետո, մի հեռու փողոցից երեխայի ճիչ լսվեց։ Շուտով եկեղեցու զանգերն սկսեցին ղողանջել։

Բժիշկն այնքան էլ մաքրասեր մարդ չէր և հաճախ մի քանի օր մոռանում էր սափրվել։ Քոքրընը երկար, բարակ մատներով տրորեց չսափրած մազերը։ Հիվանդությունն ավելի խորն էր ազդել, քան կարծում էր, իսկ հոգին ճիգ էր անում սահելով հեռանալ մարմնից։ Հաճախ, երբ այդպես նստած էր լինում, երեխայի պես մտախոհ նայում էր գոգին դրած չորուցամաք ձեռքերին։ Երբեմն նրան թվում էր, թե դրանք իր ձեռքերը չեն։ Նա սկսեց փիլիսոփայել։ «Տարօրինակ բան է կատարվում մարմնիս հետ։ Արդեն քանի տարի է, ինչ ապրում եմ դրա մեջ, բայց ինչքան քիչ է այն օգտակար եղել ինձ։ Եվ հիմա էլ՝ երբեք չգործածված՝ պիտի մեռնի ու քայքայվի։ Զարմանալի է, ինչո՞ւ այն ուրիշ կենվոր չի ընդունել»։ Նա տխուր ժպտաց իր երևակայության վրա, հետո շարունակեց. «Իհարկե, ես մարդկանց մասին բավականին մտքեր ունեցել եմ, իսկ այս շուրթերն ու լեզուն նրա համար են, որ արտահայտեն իմ զգացմունքները, բայց ես դրանք ծուլորեն մի կողմ եմ դրել։ Երբ իմ Հելենն ապրում էր ինձ հետ, ես սառն ու անզգա մարդ էի նրա համար։ Մինչդեռ ներսումս մի բան պրկվում ու պրկվում էր, փորձելով պատռվել»։

Հիշեց, թե երիտասարդության օրերին, երբ լուռ նստում էր կնոջ կողքին, այս նույն բուժարանում, ինչքան հաճախ նրա ձեռքերն ակամա ձգվում էին հասնելու Հելենին, փաղաքշելու նրա դեմքը, մազերը...

Այո, քաղաքում համարյա բոլորն էլ համոզված էին, որ բժշկի ամուսնությունը անհաջող վերջաբան է ունենալու։ Կինը դերասանուհի էր եղել ինչ֊որ թատերախմբում, որը հյուրախաղերի գալով Հանթսբըրգ, և ընկնելով ֆինանսական ծանր կացության մեջ, մնացել էր այնտեղ։ Հենց այդ ժամանակ էլ դերասանուհին հիվանդացավ և փող չուներ հյուրանոցի վարձը վճարելու։ Երիտասարդ բժիշկը օգնեց աղջկան, իսկ երբ վերջինս ապաքինվեց, երկանիվ կառքով հաճախ գյուղ էր տանում դերասանուհուն՝ զբոսնելու։ Աղջկա կյանքը ծանր էր անցել և նրան հրապուրեց այսպիսի փոքրիկ քաղաքում խաղաղ գոյատևելու հեռանկարը։

Բժշկի հետ ամուսնանալուց հետո, երբ Մերին ծնվեց, կինը հանկարծ զգաց, որ ի վիճակի չէ իր կյանքը երջանկորեն շարունակել սառն ու լռակյաց ամուսնու հետ։ Պատմում էին, որ դերասանուհին փախել է մի ստահակի՝ պանդոկապանի տղայի հետ, որովհետև վերջինս նույնպես նույն օրն էր անհետացել քաղաքից։ Բայց դա ճիշտ չէր, քանի որ Լեսթըր Քոքրընն ինքն էր Չիկագո տարել կնոջը։ Այնտեղ էլ Հելենը աշխատանքի էր ընդունվել դեպի արևմտյան նահանգներ հյուրախաղերի մեկնող թատերախմբում։ Հետո, հյուրանոցի դռան մոտ կնոջ ափի մեջ փող էր դրել ու լռությամբ, նույնիսկ առանց մնասբարով ասելու և համբուրելու, թողել֊հեռացել էր։

Բուժարանում նստած, բժիշկը նորից էր վերապրում այն պահերը, որոնք ժամանակին թեև խորապես հուզել էին նրան, բայց ինքը շատ սառն ու հանդարտ էր մնացել։ Մտածեց՝ արդյոք կինը զգացե՞լ է իր ապրումները։ Քանի անգամ է այդ հարցը տվել իրեն։ Այն օրվանից, երբ Հելենին թողեց հյուրանոցի դռան մոտ կանգնած, կինը ոչ մի նամակ չէր գրել։ «Գուցե մեռե՞լ է»,— արդեն քանիերորդ անգամ կրկնեց բժիշկը։

Բժիշկ Քոքրընի հետ մի բան կատարվեց, որ հուզված պահերին վերջին տարվա մեջ մեկ անգամ չէ, որ կրկնվում էր։ Նրա երևակայության մեջ կնոջ վերհուշից ուրվագծվող կերպարանքը խառնվում էր դստեր հետ։ Նման պահերին բոլորովին չէր կարողանում երկուսին զատել, հեռու պահել իրարից։ Թեթևակի դարձնելով գլուխը, նրան թվաց, թե մի սպիտակազգեստ, աղջնակային ուրվական տեսավ, որը ներս մտավ այն հարկաբաժնի դռնով, ուր ինքն ու Մերին էին ապրում։ Բայց դա սպիտակ ներկված դուռն էր, որը կամացուկ տարուբերվում էր պատուհանից փչող մեղմ զեփյուռից։ Զեփյուռը մեղմորեն սահելով սենյակով, սկսեց խաղալ անկյունի գրասեղանին փռված թղթերի հետ։ Սենյակում մեղմ շրշանք էր տարածվել կնոջ զգեստի շրշանքի պես։ Բժիշկը տեղից ելավ, դողալով կանգնեց։ «Ո՞վ է։ Դո՞ւ ես, Մերի, թե՞... Էլե՞ն»,— խռպոտ ձայնով հարցրեց նա։

Մուտքի աստիճաններին ծանր ոտնաձայներ լսվեցին, հետո դուռը բացվեց։ Բժշկի սիրտը թպրտաց և նա ծանրորեն ընկավ աթոռին։

Մարդը սենյակ մտավ։ Ֆերմեր էր՝ բժշկի այցելուներից։ Կանգնելով սենյակի կենտրոնում, մարդը լուցկի վառեց, պահեց գլխավերևում ու գոչեց. «Ողջո՜ւյն...» ։ Երբ բժիշկը տեղից ելավ ու պատասխանեց այդ ողջույնին, մարդն այնպես վախեցավ, որ լուցկու հատն ընկավ ձեռքից ու սկսեց մարմրել ոտքերի մոտ։

Երիտասարդ ֆերմերը հզոր ոտքեր ուներ՝ ծանր շինությանը նեցուկ սյուների պես, իսկ մեղմ զեփյուռից մարմրող լույսի ստվերները թռչկոտում էին պատերին։ Բժշկի խառնակված միտքը չէր պարզվում այդ նոր իրողությունից բորբոքված երևակայության պատճառով։

Նա մոռացավ ֆերմերի ներկայությունը, և միտքը արշավեց ետ՝ ամուսնական կյանքի տարիների միջով։ Պատին առկայծող լույսը ուրիշ ցոլքեր առաջացրեց։ Ամուսնության առաջին տարուց հետո, ամռան մի հետմիջօրե, Հելենի հետ կառքով գյուղ գնացին։ Նոր էին տունուտեղ դնում, իսկ այդ ֆերմերի տանը, տաղավարի պատին Հելենը մի հայելի էր տեսել և խելքը գնացել էր դրա վրայի զարդանախշից։ Ֆերմերի կինը հայելին նվիրել էր բժշկի կնոջը։ Տան ճանապարհին մանկամարդ կինը ամուսնուն հայտնեց, որ հղի է և բժիշկը չափազանց հուզվեց։ Կինը կառքն էր քշում, իսկ ամուսինը նստել էր՝ հայելին ծնկներին։ Երբ Հելենը լուրը հայտնեց լույս աշխարհ եկող երեխայի մասին, ինքը երազկոտ նայեց հեռու դաշտերի միջով։ Որքա՜ն խորն էր տպավորվել այդ տեսարանը հիվանդ մարդու հոգում... Արևը մայր էր մտնում, ճանապարհի կողքով ձգվող եգիպտացորենի ու գարու արտերի վրայով սահելով։ Մարգագետինը սևացել էր մութից։ Ճանապարհը հաճախ անցնում էր մթին, կարճ արահետներով և նույնպես սևացել էր մայրամուտից։

Նրա ծնկներին դրված հայելին, հավաքելով մայր մտնող արեգակի կրակացայտերը, մեծ, ոսկեգույն շողեգնդակ էր նետել, որը գլորվելով ու թռչկոտելով անցնում էր դաշտերի ու ծառերի միջով։ Հիմա, ֆերմերի կողքին կանգնած, երբ վառվող լուցկու հատը արթնացնում էր այն երեկոյի մարմրող կրակների վերհուշը, նա հանկարծ զգաց, որ հասկացել է իր կյանքի ու ամուսնության անկումը։ Շատ վաղուց, այն երեկո, երբ Հելենը հայտնեց իրենց ամուսնության մեծ իրադարձության՝ երեխայի լույս աշխարհ գալու մասին, բժիշկը լռեց, որովհետև նրան թվաց, թե ոչ մի բառով չի կարող բացատրել այդ զգացումը։ Նա կարողացավ արդարանալ. «Կարծում էի, որ Հելենը ինձ կհասկանա առանց բառերի։ Ամբողջ կյանքումս նույն բանը մտածել եմ նաև Մերիի մասին։ Ես հիմար ու երկչոտ մարդ եմ եղել։ Միշտ լռել եմ, որովհետև հիմարաբար վախեցել եմ սիրտս բացել։ Ես գոռոզ եմ եղել ու երկչոտ»։

«Այսօր կփորձեմ։ Թեկուզ մահվան դուռն էլ հասնեմ, կխոսեմ աղջկաս հետ»,— բարձրաձայն ասաց նա, և մտքում նորից արթնացավ աղջկա կերպարանքը։

«Էյ, ի՞նչ ես խոսում, մարդ բան չի հասկանում»,— ասաց ֆերմերը, որը գլխարկը ձեռքին սպասում էր, որ հայտնի իր գալու նպատակը։

Սմիթֆիլդի ախոռից բժիշկ Քոքրընը ձի վարձեց ու քշեց գյուղ՝ ֆերմերի կնոջը ազատելու, որը երկունքի մեջ իր առաջնեկը պիտի ծներ։ Նիհար, նեղ կոնքերով կին էր, երեխան էլ՝ փարթամ, բայց բժիշկը ահավոր ուժ ուներ։ Նա գործում էր մոլեգնորեն, իսկ ահաբեկված կինը գալարվում էր ու հեծեծում անկողնում։ Ֆերմերը անընդհատ ելումուտ էր անում սենյակում, հետո դռան շեմին երևացին երկու հարևանուհիները, լուռ սպասելով որևէ հանձնակատարության։ Ժամը տասն անց էր, երբ երեխան բարեհաջող ծնվեց և բժիշկը պատրաստվեց վերադառնալ։

Ֆերմերը ձին թամբեց, մոտեցրեց դռանը, և բժիշկը հեծնելով, քշեց դեպի քաղաք։ Նա իրեն չափազանց հոգնած, բայց միաժամանակ համարձակ էր զգում։ Հիմա ինչքան պարզ ու հասարակ էր թվում այն, ինչ պիտի աներ։ Երբ տուն հասնի, աղջիկը գուցե քնած լինի, բայց ինքը կխնդրի, որ արթնանա և գա բուժարան։ Հետո նրան կպատմի իր դժբախտ ամուսնության ամբողջ պատմությունը, որից ինքը բոլորովին չի ընկճվել։

«Իմ Հելենի մեջ մի շատ գեղեցիկ ու թանկ բան կար և Մերին պետք է հասկանա այդ։ Դա նրան կօգնի գեղեցիկ կին դառնալու»,— մտածեց նա, լիովին վստահ իր որոշման մեջ։

Բժիշկ Քոքրընը վարձու ձիերի ախոռին հասավ ժամը տասնմեկին։ Բարնի Սմիթֆիլդը, Դյուկ Յիթըրը և ուրիշ երկուսը նստած զրուցում էին։ Սմիթֆիլդը ձին ախոռ տարավ, իսկ բժիշկը մի պահ կանգնեց, թիկն տալով շենքի պատին։ Քաղաքի գիշերապահը մոտեցավ հավաքվածներին։ Քիչ անց նրա և Դյուկ Յիթըրի միջև վիճաբանություն սկսվեց, բայց բժիշկը չլսեց նրանց թունդ խոսքերը, ո՛չ էլ Դյուկի հռհռոցը՝ գիշերապահի բարկության պահին։ Անսովոր, երկմտանքով լեցուն տրամադրություն էր համակել նրան։ Մտքում մի բան կար, որ կրքոտ կերպով ուզում էր անել, բայց չէր կարողանում հիշել, այդ բանը կնոջը՝ Հելենի՞ն պիտի ասեր, թե դստերը՝ Մերիին։ Երկու կանանց կերպարանքները նորից միախառնվեցին երևակայության մեջ, հետո դրանց ավելացավ նաև ֆերմերի կնոջ ցավատանջ դեմքը, որին քիչ առաջ էր օգնել ծննդաբերելու։ Ամեն ինչ խառնակված էր։ Բժիշկն անցավ մյուս մայթ և մոտեցավ մուտքի դռանը, որտեղից աստիճանները դեպի բուժարան էին տանում։ Նա մի պահ կանգնեց, նայեց շուրջը։ Բարնի Սմիթֆիլդը ձին ախոռում կապելուց հետո դուրս եկավ, բանալիով փակեց դռան կողպեքը։ Դռան վերևում կախված լապտերը մեղմորեն ճոճվում էր քամուց և անհեթեթ, թռչկոտող ստվերներ նետում ներքև, ախոռի պատի մոտ կանգնած ու վիճաբանող մարդկանց դեմքերին։

Մերին նստել էր բուժարանի պատուհանի մոտ ու սպասում էր հորը։ Աղջիկն այնքան էր խորասուզվել մտքերի մեջ, որ ուշադրություն չդարձրեց Դյուկ Յիթըրի վրա, որը բարձր֊բարձր խոսում էր փողոցում կանգնած մարդկանց հետ։ Երբ Դյուկը երևաց փողոցում, վաղ երեկոյի տենդոտ բարկությունը նորից արթնացավ և աղջիկը պատկերացրեց նրան պարտեզում՝ արուի ժպիրհ, ինքնավստահ աչքերով իրեն մոտենալիս, բայց իսկույն էլ մոռացավ նրան ու սկսեց միայն հոր մասին մտածել։ Մայիսյան մի օր, երբ ինքը տասնհինգ տարեկան էր, հայրը խնդրեց, որ երեկոյան կառքով գյուղ գնան։ Բժիշկը ագարակում այցելելու էր հիվանդ մի կնոջ, որն ապրում էր հինգ մղոն հեռու։ Այդ օրը հորդ անձրև էր եկել, և ճանապարհները դժվարանցանելի էին։ Մութն ընկել էր արդեն, երբ հասան ֆերմերի տուն։ Հետո նրա խոհանոցում սառը ապուր կերան։ Չգիտես ինչու, այդ երեկո հայրը անսովոր ուրախ էր, և իրեն մի տեսակ տղայավարի էր պահում։ Ճանապարհին հայրը քիչ էր խոսել։ Թեև Մերին տասնհինգ տարեկան էր, բայց արդեն լավ բոյ էր քաշել և սկսել էր կին դառնալ։ Երբ խոհանոցում կերան վերջացրին սառը ապուրը, հայրը աղջկա հետ զբոսնեց տան բակում։ Հետո Մերին նստեց փոքրիկ պատշգամբում։ Հայրը մի պահ կանգնեց նրա դիմաց։ Բժիշկը ձեռքերը խոթեց տաբատի գրպանները և գլուխը ետ գցելով, սրտանց ծիծաղեց։ «Նույնիսկ տարօրինակ է մտածել, որ դու շուտով կին ես դառնալու,— ասաց նա։— Եթե կին դառնաս, ի՞նչ կլինի հետո... ինչպե՞ս կդասավորվի քո կյանքը... Ի՞նչ կլինի հետո...»։

Բժիշկը նստեց դստեր կողքին, և մի պահ Մերիին թվաց, թե հայրն ուր որ է կգրկի իրեն։ Բայց Քոքրընը վեր թռավ տեղից ու տուն մտավ, աղջկան թողնելով միայնակ, մթության մեջ նստած։

Այս դեպքի մասին մտածելիս, Մերին հիշեց նաև, թե ինչպես երեխա ժամանակ, մի օր, հայրը լուռ մոտեցավ իրեն։ Հիմա աղջկան թվում էր, որ իրենց ապրած կյանքի համար ոչ թե հորը, այլ իրեն պետք է մեղադրել։ Այն ֆերմերը, որին հանդիպեց կամրջին, չէր զգացել բժշկի սառնությունը։ Պատճառն այն էր, որ ֆերմերն ինքն էր մարդամոտ ու մեծահոգի եղել այն մարդու նկատմամբ, որը հոգ էր տարել նրան հիվանդության ու դժբախտության ժամանակ։ Հայրը ֆերմերին ասել էր, որ նա գիտի հայր լինելու ձևը, և Մերին հիշեց, թե ինչպիսի ջերմությամբ գետակի ափին ձուկ որսացող տղաները գոչեցին իր ետևից, երբ ինքը հեռացավ մթության մեջ։ «Տղաների հայրը գիտի, թե ինչպես հայր լինի, որովհետև նրա երեխաները գիտեն, թե ինչպես պետք է նվիրվել»,— մտածեց Մերին, իրեն մեղավոր զգալով։ Ինքն էլ էր ուզում նվիրվել։ Այս գիշեր անպայման կկոտրի հոր և իր միջև եղած սառույցը։ Շատ վաղուց, այն նույն երեկո, երբ հոր հետ կառքով տուն էին վերադառնում, բժիշկը նորից անհաջող փորձ արեց՝ փշրելու իրենց բաժանող միջնորմը։ Տեղատարափ անձրևից առվակներ էին գոյացել, որոնց միջով ստիպված էին կառքը քշել֊անցնել։ Երբ համարյա հասել էին քաղաքին, հայրը ձին կանգնեցրեց փայտե կամրջին։ Ձին վրնջալով ծառս էր լինում, իսկ բժիշկը սանձերն ամուր ձգելով, ինչ֊որ բան էր ասում նրան։ Հորդացող գետակը ճողփում էր կամրջի տակ, իսկ տափարակ արտերում հեղեղված ջրերից լճակ էր գոյացել։ Այդ պահին լուսինը դուրս եկավ ամպերի տակից, իսկ քամին կնճռոտել էր պղտոր լճակը։ Լճակի մեջ կրակներ էին առկայծում։ «Ես ուզում եմ քեզ պատմել մորդ ու իմ մասին»,— խռպոտ ձայնով ասաց հայրը, բայց այդ պահին կամրջի հենասյուներն սկսեցին ահավոր ճռնչալ և ձին ծառս լինելով՝ քաշեց կառքը։ Երբ հայրը վերջապես զսպեց ահաբեկված ձիուն, նրանք արդեն հասել էին քաղաքի փողոցներին։ Բժիշկը վերստին համակվեց լռակյաց ու երկչոտ տրամադրությամբ։

Բուժարանում, խավարի մեջ նստած, Մերին պատուհանից տեսավ հորը՝ ձիով փողոցն անցնելիս։ Երբ Սմիթֆիլդը ձին ախոռ տարավ, բժիշկը սովորության համաձայն իսկույն չբարձրացավ բուժարան տանող աստիճաններով։ Նա մի պահ կանգնեց մթան մեջ, ախոռի դռան առաջ։ Այնուհետև մի քանի քայլ դեպի մյուս մայթ գնաց և հետո կրկին ետ դարձավ խավարի մեջ։

Ախոռի մոտ նստած մարդիկ, որոնք երկու ժամ կլիներ, ինչ հանգիստ զրուցում էին, սկսեցին վիճել։ Ջեկ Ֆիշերը՝ քաղաքի գիշերապահը, Քաղաքացիական պատերազմից ինչ֊որ դեպք էր պատմում, իսկ Դյուկ Յիթըրը ձեռ էր առնում նրան։ Գիշերապահն սկսեց բարկանալ։ Գավազանը ձեռքին նա կաղալով սկսեց վերուվար անել։ Դյուկ Յիթըրի բարձր ձայնը խլացրեց իր միամիտ զոհի ճղճղոցը. «Ջեկ, ախր ճիշտ եմ ասում է... Հի, հի, հի։ Դու պետք է էդ «ռեբի[14]» կողքից հարձակվեիր ու հերն անիծեիր։ Ես որ քո տեղը լինեի, հենց էդպես էլ կանեի,— բացականչեց նա բարձր քրքջալով»։ «Դու... դու... դժոխքի ցավը կուտեիր»,— գոռաց գիշերապահը անզոր կատաղությամբ։

Ծեր զինվորը հեռացավ ծաղրված ու բարկացած, Դյուկի ու նրա ընկերների հռհռոցի տակ։ Բարնի Սմիթֆիլդը, որ բժշկի ձին ախոռ տանելուց հետո դուրս էր եկել, դուռը փակելով նույնպես քրքջաց Դյուկի ասածների վրա։ Բժիշկ Քոքրընը նորից մյուս մայթ անցավ ու երբ ոտքը դրեց դեպի բուժարան տանող առաջին սանդղամատին, շրջվեց և ուրախ բացականչեց. «Բարի գիշեր...»։ Ամառային զեփյուռը խաղաց Մերիի այտերին խռիվ եկած մազերի հետ և նա վախեցած տեղից վեր թռավ. խավարի միջից ասես ինչ֊որ մեկը թոթվեց նրա ուսը։ Հարյուր անգամ կլիներ, աղջիկը տեսել էր հորը՝ երեկոյան, ախոռի մոտից անցնելիս, բայց նա ոչ մի անգամ չէր ողջունել այնտեղ պարապ֊սարապ կանգնածներին։ Քիչ մնաց նույնիսկ հավատար, որ աստիճաններով բարձրացողը հայրը չէ, այլ մեկ ուրիշը։

Ծանր ոտնաձայները շառաչեցին փայտե աստիճաններին և Մերին լսեց, թե ինչպես հայրը ցած դրեց դեղորայքի փոքրիկ, քառակուսի արկղը, որ անբաժան էր նրանից։ Բժիշկը դեռ անսովոր զվարթ տրամադրության մեջ էր, բայց միտքը խռովահույզ էր ու շփոթված։ Մերիին թվաց, թե դռան շեմին տեսավ հոր կերպարանքը։ «Այն կինը երեխա ծնեց,— վերին սանդղահարթակից լսվեց բժշկի ջերմագին ձայնը։— Ո՞վ է երեխա ծնել... Էլե՞նը, ֆերմերի կի՞նը... թե իմ փոքրիկ Մերին...»։

Բողոքի բառերը հորդեցին բժշկի շուրթերից։ «Ես ուզում եմ իմանալ՝ ով է երեխա ծնել։ Ո՞վ է երեխա ծնել։ Կյանքն այդ բանը չի ընդունում։ Ինչո՞ւ են շարունակ երեխաներ ծնվում»,— հարցրեց նա։

Ժպիտը սառեց բժշկի շուրթերին։ Մերին փոքր֊ինչ բարձրանալով, բռնեց աթոռի բազկատեղերից։ «Քիչ առաջ երեխա էր ծնվում,— կրկնեց նա։— Տարօրինակ է, հը՞... Այս ձեռքերս օգնեցին, որ երեխան լույս աշխարհ գար... իսկ... մահը կողքիս էր...»։

Բժիշկ Քոքրընը ոտքը զարկեց սանդղահարթակին։ «Ոտքերս սառել ու հոգնել են կյանքին սպասելուց, որ կյանքից էր ծնվելու...— ծանրախոհ ասաց նա։— Քիչ առաջ այդ կինն էր տանջվում, իսկ հիմա էլ ես...»։

Շառաչող ոտնաձայներից ու հիվանդ մարդու շուրթերից պոկված թախծոտ բառերից հետո լռություն տիրեց։ Փողոցից նորից լսվեց Դյուկ Յիթըրի բարձր քրքջոցը։

Հետո բժիշկ Քոքրընը մեջքի վրա ընկավ փողոց իջնող նեղլիկ աստիճաններին։ Նա ոչ մի ձայն չհանեց, միայն կոշիկների շառաչյուն ու ընկնող մարմնի խուլ, ահավոր թրմփոց լսվեց։

Մերին քարացավ աթոռին։ Աչքերը փակ սպասեց։ Սիրտը թպրտում էր։ Մարմինը բոլորովին թուլացավ և ոտքից մինչև գլուխ վազեցին սարսուռի մանրիկ կոհակներ՝ կարծես մազե ոտքերով միջատներ էին խաղում նրա մարմնի վրա։

Դյուկ Յիթըրը բժշկին բարձրացրեց աստիճաններով ու պառկեցրեց բուժարանի ետևի սենյակներից մեկում։ Ախոռի դռան առաջ նստածներից մեկը հետևեց Դյուկին, ձեռքերը ցավատանջ բարձրացնելով ու ազդրերին խփելով։ Նա մատների արանքում մոռացել էր սիգարեթը, որի առկայծող լույսերը թռչկոտում էին խավարի մեջ։

1921

ԴԱՐՉՆԱԳՈՒՅՆ ԲԱՃԿՈՆՈՎ ՄԱՐԴԸ

Նապոլեոնը նժույգ նստած, նետվեց մարտի։
Ալեքսանդրը նժույգ նստած, նետվեց մարտի։
Գեներալ Գրանտը իջավ ձիուց, մտավ անտառ։
Գեներալ Հինդենբուրգը կանգնել էր բլրի վրա՝
Թփերի ետևից դուրս եկավ լուսինը։

* * *

Ես մարդկային գործունեության պատմությունն եմ գրում։ Չնայած դեռ շատ եմ երիտասարդ, բայց երեք այդպիսի պատմություն արդեն գրել եմ։ Ես արդեն գրել եմ երեք հարյուրից չորս հարյուր հազար բառ։

Տանը, որտեղ ես ահա մի քանի ժամ է նստած գրում եմ, քայլում է կինս։ Նա բարձրահասակ է, սև մազեր ունի, որոնք արդեն ճերմակում են։ Ականջ դրեք, նա անձայն բարձրանում է աստիճաններով։ Ամբողջ օրը, տնտեսությամբ զբաղված նա անշշուկ շրջում է տան մեջ։

Ես այս քաղաքն եմ եկել Այովա նահանգի մի այլ քաղաքից։ Հայրս բանվոր էր, ներկարար։ Կյանքում նա այնպես հաջողակ չէր, ինչպես ես։ Ես ասպարեզ դուրս եկա. ավարտեցի քոլեջը և դարձա պատմաբան։ Տունը, որտեղ նստած եմ, մերն է։ Սենյակը, որտեղ աշխատում եմ՝ իմ սենյակն է։ Ես երեք տարբեր ժողովրդի պատմություն արդեն գրել եմ։ Պատմել եմ, թե ինչպես են առաջացել պատմությունները և ինչպես են տեղի ունեցել ճակատամարտերը։ Գրադարաններում դուք կարող եք տեսնել իմ գրքերը, որոնք քար կտրած ժամապահների նման շարվել են դարակների վրա։

Ես կնոջս նման բարձրահասակ եմ, ու մի քիչ էլ կռացած։ Չնայած համարձակ եմ գրում, բայց շատ քաշվող մարդ եմ։ Սիրում եմ աշխատել իմ սենյակում փակված։ Ես շատ գրքեր ունեմ։ Այդ գրքերում ժողովուրդները հաջորդում են իրար։ Սենյակում խաղաղ է, բայց գրքերը դղիրդով լեցուն են։

* * *

Նապոլեոնը իջնում է բլրից և նետվում մարտի։
Գեներալ Գրանտը անցնում է անտառով։
Ալեքսանդրը իջնում է բլրից և նետվում մարտի։

* * *

Կինս լուրջ, գրեթե մռայլ հայացք ունի։ Երբեմն այն, ինչ նրա մասին մտածում եմ, վախեցնում է ինձ։ Երեկոները նա տնից դուրս է գալիս և գնում զբոսանքի։ Մեր տան դիմաց դեղին գույնի մի տուն էլ կա։ Կինս ելնում է կողքի մուտքից և անցնում մեր ու դեղին տան արանքի փողոցով։ Ճռռալով փակվում է մեր տան կողքի մուտքի դուռը։ Սպասումի մի պահ։ Դեղին ֆոնի վրայով սահում է կնոջս դեմքը։

* * *

Գեներալ Պերշինգը բլրից իջավ և նետվեց մարտի։
Ալեքսանդրը բլրից իջավ և նետվեց մարտի։

* * *

Իմ գլխում փոքրն աճում դառնում է հսկայական։ Գրասեղանիս դիմացի պատուհանից երևում է շրջանակի մեջ առած, ոչ մեծ մի պատկեր։ Ամեն օր նստում և երկար նայում եմ պատուհանից։ Տարօրինակ զգացումով ես ինչ֊որ մի անխուսափելի բանի եմ սպասում։ Ձեռքս դողում է։ Պատկերի լայնքով սահող դեմքը անհասկանալի կերպով ազդում է վրաս։ Դեմքը սահում է, ապա կանգ առնում։ Նա շարժվում է աջից ձախ, հետո կանգ առնում։

Դեմքը թափանցում է իմ գիտակցության մեջ և հեռանում, նա լողում է իմ գիտակցության մեջ։ Իմ ձեռքից գրիչը ընկել է։ Տանը լռություն է տիրում։ Լողացող դեմքի աչքերը նայում են ուրիշ կողմ։

Փոքրիկ աղջիկ էր կինս, որ Օհայո նահանգի ինչ֊որ քաղաքից եկավ այստեղ։ Մենք աղախին ունենք, բայց կինս երբեմն ինքն է մաքրում հատակը, ինքը գցում անկողինը, որտեղ միասին ենք քնում։ Երեկոները նստում ենք միասին, բայց ես նրան չեմ ճանաչում։ Ես չեմ կարողանում իմ պատյանից դուրս գալ։— Ես դարչնագույն բաճկոն եմ հագնում և նրանից դուրս գալ չեմ կարող։ Ես չեմ կարողանում ինքս ինձնից ազատվել։ Կինս շատ խոնարհ է և խոսելիս շատ սիրալիր, բայց նա իրենից դուրս գալ չի կարող։

Կինս գնաց տնից։ Նա չի էլ ենթադրում, որ ես գիտեմ նրա ամենաչնչին միտքը նույնիսկ, որ ունեցել է իր ամբողջ կյանքի ընթացքում։ Ես գիտեմ, թե ինչ էր մտածում, երբ մանկական տարիներին շրջում էր Օհայո նահանգի իր հայրենի քաղաքի փողոցներով։ Ես լսել եմ նրա բանականության ձայնը, ամենամեղմ, անշշուկ ձայններն եմ լսել։ Լսել եմ նրա երկյուղի ճիչը, երբ կրքով բռնկված, առաջին անգամ հպվեց ինձ։ Հարսանիքի և այս տունը փոխադրվելու առաջին երեկոյան, երբ նստած էինք միասին, արիաբար ասված բառերի միջից լսել եմ նաև նրա սարսափի ձայնը։

Տարօրինակ կլիներ, եթե կարողանայի նստել այստեղ, ինչպես հիմա, իսկ այդ նույն ժամանակ իմ սեփական դեմքը սահեր այն պատկերի վրայով, որ ստեղծել են դեղին տունն ու պատուհանը։ Տարօրինակ և հիանալի կլիներ, եթե ես կարողանայի հանդիպել կնոջս, հայտնվել նրա ներկայությամբ։

Կինը, որի դեմքը հենց նոր սահեց իմ պատկերի վրայով, իմ մասին ոչինչ չգիտե։ Ես էլ նրա մասին ոչինչ չգիտեմ։ Նա անցավ ու գնաց։ Նրա բանականության ձայները խոսում են։ Միայնակ ես նստած եմ այստեղ, այս սենյակում, միայնակ, երկրի վրա երբևէ ապրած բոլոր մարդկանց պես։

Տարօրինակ և հիանալի կլիներ, եթե ես կարողանայի ստիպել, որ իմ դեմքը սահեր պատկերի վրայով։ Եթե իմ սահող դեմքը կարողանար թափանցել կնոջս գիտակցության մեջ, եթե այն կարողանար թափանցել որևէ մարդկային արարածի՝ կնոջ, թե տղամարդու — միևնույն է — գիտակցության մեջ, ինչքան տարօրինակ և հիանալի կլիներ։

* * *

Նապոլեոնը նժույգ նստած, նետվեց մարտի։
Գեներալ Գրանտը խորացավ անտառի մեջ։
Ալեքսանդրը նժույգ նստած, նետվեց մարտի։

* * *

Գիտեք, ես ձեզ ի՞նչ կասեի։ Երբեմն իմ գիտակցության մեջ ամբողջ աշխարհը, կյանքը, սահում է մի մարդու կերպարանքով։ Աշխարհի անգիտակից դեմքը կանգ է առնում և անշարժանում իմ դիմաց։

Ինչո՞ւ ուրիշներին իմ «ես»֊ի ձայնով ոչինչ չեմ ասում։ Ինչո՞ւ մեր ամբողջ համատեղ կյանքի ընթացքում ես չկարողացա կործանել պատնեշը և հասնել կնոջս։ Ես արդեն գրել եմ երեք հարյուրից չորս հարյուր հազար բառ։ Մի՞թե չկան այնպիսի բառեր, որոնք հասկանալի դարձնեին կյանքը։ Երբևէ ես կխոսեմ ինքս ինձ հետ։ Երբևէ ես կտակ կգրեմ ինքս ինձ համար։

1921

ԿՈՐԾԱՆՎԱԾ ՎԵՊ

Նա ասաց, որ այդ ամենը նման էր երազի։ Դե, գրողն էլ այդպիսի մարդ էր։ Ամիսներ, գուցե և տարիներ շարունակ աշխատում է գրքի վրա ու ոչ մի բառ չի գրում թղթին։ Ուզում եմ ասել, որ աշխատում է նրա միտքը։ Այն, ինչ գիրք պետք է դառնա՝ ստեղծվում է նախ նրա գլխում, և ապա մի հարվածով ավերվում։

Նրա երևակայության մեջ ինչ֊որ պատկերներ են ետ ու առաջ գնում։ Բայց մոռացա հիշեցնել, որ ես պատմում եմ որոշակի ճանաչում գտած անգլիացի մի գրողի մասին և այն մասին, թե նրա հետ մի անգամ ինչ պատահեց։

Այդ մասին նա ինքն ինձ պատմեց, երբ միասին զբոսնում էինք Լոնդոնում։ Մենք մի քանի ժամ միասին անցկացրինք։ Հիշում եմ, թափառում էինք Թեմզայի ափով, երբ նա սկսեց պատմել իր կործանված վեպի մասին։

Մի անգամ երեկոյան նա եկավ ինձ մոտ՝ հյուրանոց։ Զրույցի ժամանակ հիշատակեց իմ մի քանի ստեղծագործությունները։

— Երբեմն դուք գրեթե կարողանում եք հարվածել թիրախին,— ասաց նա։

Մենք եկանք համաձայնության, որ ուղիղ թիրախին ոչ ոք չի խփում։ Եթե որևէ մեկը գոնե մեկ անգամ հասներ դրան, եթե որևէ մեկը հասներ կատարելության, ծակեր թիրախի խնձորը... Ուրեմն էլ ի՞նչ իմաստ կունենար նոր բան ձեռնարկելը։

Բայց գիտեք, ծերուկներից ոմանց այդ գրեթե հաջողվել է։ Դուք կասեք Քի՞թսը։ Իսկ Շեքսպի՞րը։ Իսկ Ջորջ Բարրո՞ւն։ Իսկ Դեֆո՞ն[15]։

Կես ժամի չափ մենք անուններ էինք թվարկում։

Գնացինք միասին ճաշելու, հետո զբոսնում էինք։ Ուղեկիցս փոքրամարմին, թուխ, ջղային մարդ էր, գլխարկի տակից դուրս էին պրծել գզգզված մազերի փնջերը։

Ես խոսք բաց արեցի նրա առաջին գրքի մասին։

Բայց ահա նրա համառոտ կենսագրությունը։ Անգլիական ինչ֊որ մի փոքրիկ գյուղի աղքատ ֆերմերի որդին բոլոր գրողների նման գրելու ցանկություն է ունեցել շատ վաղ հասակից։

Կրթություն չի ստացել։ Ամուսնացել է քսան տարեկան հասակում։

Կինը, հավանաբար պարկեշտ, հաճելի կին էր։ Եթե չեմ սխալվում, անգլիկան եկեղեցու քահանայի աղջիկ։

Հենց այդ տիպի կնոջ հետ նա չպետք է ամուսնանար։ Բայց ո՞վ գիտե, մարդ ո՞ւմ պետք է սիրի, ո՞ւմ հետ ամուսնանա։ Կինը դիրքով բարձր էր նրանից։ Իգական քոլեջ էր վերջացրել և լավ դաստիարակություն ստացել։

Չեմ կասկածում, որ նա ամուսնուն անկիրթ կհամարեր։

— Նա ինձ շատ լավ ու քնքուշ մարդ էլ է համարում։ Գրողի ծոցը,— ասաց նա վերհիշելով այդ։— Ես քնքուշ չեմ։ Ատում եմ ամեն տեսակի քնքշություններ։

Այդ երեկո թափառելով Լոնդոնում, երբեմն որևէ գարեջրատուն մտնելով, մենք շատ շուտ մտերմացանք։

Հիշում եմ, մենք մեզ հետ մի֊մի շիշ գարեջուր վերցրինք, վախենալով, որ գարեջրատները կփակվեն ավելի վաղ, քան մենք կվերջացնեինք մեր զրույցը։

Թե ես ինչ պատմեցի նրան իմ արկածների և իմ մասին, հիմա չեմ կարողանում մտաբերել։

Իսկ նա անընդհատ կրկնում էր, որ ուզում էր կնոջը որոշ առումով հեթանոսուհի դարձնել։ Բայց այդպիսի սաղմեր կնոջ մոտ չկային։

Նրանք երկու երեխա ունեին։

Եվ հանկարծ նա ասես բռնկվել ու սկսել էր գրել, և վատ էլ չէր գրել։

Դուք գիտեք, թե այդ ինչպես է լինում։ Երբ այդպիսի մարդը սկսում է գրել, նա գրում է։ Անգլիական այն քաղաքում, ուր ապրում էր նա, ինչ֊որ զբաղմունք էլ ուներ։ Կարծեմ գրագրի պաշտոն էր վարում։

Ինչ սկսել էր գրել, նա իհարկե պակաս ուշադիր էր դարձել աշխատանքային գործերի, կնոջ ու երեխաների նկատմամբ։

Գիշերները սիրում էր թափառել դաշտերում։ Կինը նրան հանդիմանում էր և բավական մտահոգված էր. այլ կերպ չէր էլ կարող լինել։ Ոչ մի կին չի հանդուրժում, երբ աշխատանքով տարված ամուսինը օտարանում է իրենից։

Խոսքս, իհարկե, արվեստագետների մասին է։ Նրանք կարող են առաջնակարգ սիրեկաններ լինել։ Գուցե նույնիսկ նրանք են ամենաիսկական սիրեկանները։ Եվ հենց նրանք էլ երբեմն միանգամայն անհոգի կերպով մի կողմ են շպրտում իրենց անձնական սերը։

Կարող եք պատկերացնել այդ մարդու ընտանեկան վիճակը։ Տան վերին հարկում, որ նա այդ ժամանակ զբաղեցնում էր, կար ոչ մեծ մի ննջարան։ Դա այն շրջանում էր, երբ անգլիական փոքրիկ քաղաքում էր ապրում։

Աշխատանքից հետո, երբ տուն էր գալիս, նա բարձրանում էր վերև և դուռը բանալիով փակում։ Երբեմն նույնիսկ մոռանում էր ուտել և կնոջ հետ էլ ոչ մի բառ չէր փոխանակում։ Նա գրում էր, գրում ու գրում և գրածն էլ նետում զամբյուղը։

Շուտով նա զրկվեց աշխատանքից։

— Գրողի ծոցը,— ասել էր նա, այդ մասին կնոջը հայտնելիս։

Նրա համար իհարկե միևնույն էր, ի՞նչ բան էր ծառայությունը։ Ի՞նչ արժեին կինն ու երեխաները։ Աշխարհին պետք են նաև անհոգի մարդիկ։

Շուտով տուն մտավ կարիքը։

Ահա նա վերևի սենյակում փակված գրում է։ Տունը փոքր է, լսվում է երեխաների ճիչը. «Անպիտան ծնունդներ»,— փնթփնթում է նա։ Դրա տակ իհարկե ուրիշ բան է հասկանում։ Ես գիտեմ, թե ինչ է ուզում դրանով ասել։ Կինը բարձրանում է վեր, նստում աստիճանների վրա, դռան մոտ, որի ետևում նա աշխատում է։ Լսվում է, թե ինչպես են կինը և նրա գրկի երեխան լալիս։

— Համբերող հոգի էր, չէ՞,— այդ մասին պատմելիս ասաց անգլիացի գրողը։— Միաժամանակ և բարի,— ավելացրեց նա։— Սատանան տանի նրան,— հետո ասաց նա։

Նա, գիտեք, սկսել էր գրել իր կնոջ մասին։ Կինն էր վեպի, առաջին վեպի հերոսուհին։ Ժամանակի ընթացքում այդ վեպը կարող էր դառնալ նրա լավագույն ստեղծագործությունը։

Այդպես նրբորեն հասկանա՜լ կնոջ բոլոր դժվարությունները և այդպես անխնա ու դաժան վերաբերվել նրա հետ անձնական կյանքում։

Ի՞նչ արած, եթե մենք ունենք հոգի, այն հասկանալը մի բան արժե. ճիշտ չէ՞։

Բանն այնտեղ հասավ, որ նրանք չէին կարողանում թեկուզ մի րոպե էլ մենակ մնալիս չկռվել։

Մի գիշեր էլ նա խփեց կնոջը։ Մոռացել էր աշխատասենյակի դուռը կողպել և կինը մտել էր ներս։

Եվ դա հենց այն պահին, երբ նա կնոջը բնորոշ ինչ֊որ բան էր գտել, հաջողվել էր հասկանալ կնոջ էությունը։ Ամեն մի գրող կհասկանա նրա վիճակի ծանրությունը։ Կատաղությունից իրեն կորցրած նա խփել էր կնոջը և գետին գցել։

Հետո՞։ Պարզ է։ Կինը հեռացել էր նրանից։ Այլ կերպ չէր էլ կարող լինել։ Գիրքը այնուամենայնիվ ավարտել էր։ Դա, իսկապես, գիրք էր։

Հիմա դառնանք նրա կործանված վեպին։ Լքվելուց հետո, նա տեղափոխվեց Լոնդոն և ապրում էր մենակ։ Մտածում էր նոր վեպի մասին։

Պետք է ասեմ, որ արժանացավ գովասանքի, գնահատականի։

Երկրորդ վեպը նույնքան դժվար էր գրել, որքան և առաջինը։ Շատ հնարավոր է, որ նա առժամանակ սպառվել էր։

Եվ, իհարկե, նաև ամաչում էր։ Ամաչում էր կնոջ հետ այդպես վարվելու համար։ Նա հույս ուներ, որ երբ սկսի նոր վեպը գրել, կկարողանա ազատվել ծանր մտքերից։ Բայց նա ասաց, որ այդ բոլորից հետո մեկ, թե երկու տարի նա ինչ էլ գրում էր, բան չէր ստացվում։ Փայտի կտորների պե՛ս էին բառերը շարվում թղթի վրա։ Եվ այդ բառերը կյանքի նշույլ անգամ չունեին։

Ամիսներ շարունակ հարատևում էր այս դրությունը։ Նա մեկուսանում է մարդկանցից։ Իսկ նրա երեխանե՞րը։ Նա կնոջը փող էր ուղարկում և մեկ անգամ էլ նույնիսկ այցելեց նրան։

Կինը ապրում էր հոր տանը։ Նա եկել և դուրս էր կանչել կնոջը։ Նրանք միասին գնացել էին դաշտ, զբոսանքի։

— Մենք չկարողացանք խոսք անգամ փոխանակել,— ասաց նա։— Կինս լաց եղավ և ինձ խենթ անվանեց։ Բայց ես աչքերս ոլորեցի նրա վրա, ճիշտ այնպես, ինչպես այն օրը, երբ նրան խփեցի։ Նա շրջվեց ու տուն փախավ։ Իսկ ես հեռացա։

Հիանալի մի վեպ գրելուց հետո, նա, իհարկե, ուզում էր երկրորդն էլ գրել։ Մտովի նա տեսնում էր գործող անձանց և վեպի տարբեր դրությունները։ Ժամերով նստում էր գրասեղանի առաջ, գրում էր ու գրում, ապա վեր կենում և գնում փողոցներում թափառելու, այնպես, ինչպես մենք էինք թափառում այն երեկո։

Բայց ամեն բան իր ուզածի հակառակն էր ստացվում։

Այդ կապակցությամբ նա նույնիսկ իր տեսությունն ուներ։ Պնդում էր, որ իր երկրորդ վեպը նա իր մեջ է կրում, չծնված երեխայի պես։ Երբ նա մտածում էր կնոջ ու երեխաների մասին, խիղճը տանջում էր։ Ասում էր, որ նրանց սիրում է, բայց տեսնել չի ուզում։

Իսկ երբեմն թվում էր, թե ատում է նրանց։ Մի օր, երեկոյան, հոգեկան խռովքի պահին (դա այն շրջանն էր, երբ նա երկար ժամանակ խուսափում էր մարդկանցից) նա գրում էր իր երկրորդ վեպը։ Պատահեց այսպես։

Ամբողջ առավոտ նա նստել էր տանը, իր փոքրիկ սենյակում, որ վարձել էր Լոնդոնի աղքատ թաղերից մեկում։ Վաղ արթնացել և առանց նախաճաշելու նստել էր գրելու։ Բայց այդ առավոտ գրածը շատ թույլ էր ստացվել։

Ժամը երեքին, սովորականի պես գնացել էր զբոսանքի, հետը վերցնելով թղթի մեծ պաշար։

— Ես այնպիսի զգացում ունեի, որ ամեն րոպե կարող եմ գրել սկսել,— ասաց նա։

Ուղղվեց դեպի Հայդ զբոսայգի։ Պարզ, արևոտ օր էր։ Զբոսայգում շատ էին զբոսնողները։ Նստեց նստարանին։

Երեկվանից ոչինչ չէր կերել։ Նստարանին նստած, նա մտածում էր յուրահատուկ մի փորձ անել։ Հետագայում ես լսեցի, որ փարիզյան մի քանի երիտասարդ պոետներ դիմում են ստեղծագործելու նման միջոցի և այդ բանին նայում միանգամայն լուրջ։ Նա որոշել էր փորձել, այսպես ասած, «ավտոմատ գրելու» եղանակը։

Մատիտի ծայրը դնելով թղթի վրա, ազատություն էր տվել մատիտին գրելու ցանկացած բառը։

Իհարկե, թղթի վրա հայտնվել էր անիմաստ բառերի հավաքածու։ Եվ նա թողել էր այդ զբաղմունքը։

Այդպես, նստարանին նստած, նայում էր իր կողքով անցնող մարդկանց։

Հոգնություն էր զգում, ուներ այն մարդու զգացումը, որը վաղուց սիրահարված է անհասանելի մի կնոջ։

Ասենք թե նրանց ճանապարհին կան խոչընդոտներ։ Կինը ամուսին ունի, կամ ինքն է ամուսնացած։ Նրանք բազմախոստում հայացքներ են փոխանակում, բայց ամեն ինչ մնում էր նույնը։

Նրանք սպասում են ու սպասում։ Շատերի կյանքն է սպասումի մեջ անցնում։

Եվ հանկարծ նա սկսել էր գրել իր նոր վեպը։ Սյուժետը պարզ է, սիրահարված կին ու տղամարդ։ Ուրիշ ինչ թեմա կարող էր լինել նման մարդու մոտ։ Նա բացատրեց, որ երկար մտածել էր իր կնոջ, նրա հանդեպ ունեցած իր դաժանության մասին։ Նա գրում էր ու գրում։ Ցերեկն ու երեկոն հաջորդում էին իրար, վրա էր հասնում գիշերը։ Բարեբախտաբար լուսնկա էր։ Շարունակել էր գրել։ Նա պնդում էր, որ նման ստեղծագործական վերելք երբեք չէր ապրել ինքը և հազիվ թե երբևէ ապրի։ Ժամերն անցնում էին, իսկ նա նստած այգու նստարանին խելագարի նման գրում էր։

Առանց տեղից շարժվելու, նա մի շնչով գրել էր վեպը ու գնացել տուն։

Կյանքում այդքան երջանիկ ու իրենից այդքան գոհ նա երբեք չէր եղել։

— Զգում էի, որ կնոջս ու երեխաներիս հատուցել եմ պարտքս։ Ամենքին ու ամեն ինչի համար,— ասաց նա։— Եթե նրանք այդ մասին երբեք չիմանան էլ, փույթ չէ։

Հոգու ամբողջ սերը նա տվել էր այդ վեպին։

Գալով տուն, ձեռագիրը դրել էր սեղանին։ Ինչպիսի քաղցր գոհացում — գիտակցել, որ դու իսկապես ինչ֊որ լավ գործ ես ստեղծել։

Հետո նա տնից դուրս էր եկել գիշերային ռեստորաններից մեկում ընթրելու։

Կերել էր ու գնացել փողոցներում թափառելու։ Ինչքան էր թափառել, ինքն էլ չգիտեր։

Արդեն բոլորովին լույս էր, որ նա վերադարձել էր տուն ու պառկել քնելու։ Քնել էր ամբողջ օրը։

Արթնանալով, առաջին միտքը եղել էր աչքի անցկացնել իր նոր վեպը։

— Ճիշտն ասած, ես միշտ էլ գիտեի, որ ոչ մի վեպ էլ չկա,— ասաց նա։— Սեղանին, իհարկե, ոչինչ չկար, բացի մաքուր թղթերից... Համենայն դեպս,— ավարտեց նա,— մի բան ես լավ գիտեմ, այդպիսի հիանալի վեպ ես էլ երբեք չեմ գրի։

Այդ ասելով, ծիծաղեց։

Եվ կարծում եմ, որ աշխարհում քիչ մարդիկ կգտնվեն, որոնք կարողանային ասել, թե իսկապես ինչի վրա էր նա ծիծաղում։

Բայց ինչո՞ւ այդքան համոզված լինել։ Գուցե այդպիսիներին հնարավոր լինի գտնել հարյուրներով։

1933

ԾԱՆՈԹԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

[1] Ուայնսբուրգ — մտացածին գավառական քաղաք (ինչպես Ու. Ֆոլքների Յոկնապատոֆան, Գ. Գ. Մարկեսի Մակոնդան կամ Հ. Մաթևոսյանի Ծմակուտը), ուր տեղի են ունենում Շ. Անդերսոնի պատմվածքներից շատերի գործողությունները։

[2] Քլիվլենդ — քաղաք Միացյալ Նահանգների հյուսիս֊արևելքում։

[3] Քաղաքացիական պատերազմ — բուրժուական Հյուսիսի և ստրկատիրական Հարավի միջև պատերազմը (1861֊1865), որն ավարտվեց առաջինի հաղթանակով և ստրկական աշխատանքի վերացմամբ։

[4] Չարլզ Լեմ — անգլիացի գրող (1775֊1834). հայտնի են շեքսպիրյան պիեսների նրա վերապատմումները երեխաների համար և ռոմանտիկական էսսեները։

[5] Բենվենուտո Չելլինի — ուշ վերածննդի իտալացի քանդակագործ, ոսկերիչ, գրող (1500֊1571), մաներիզմի ներկայացուցիչ։

[6] Օհայո — ԱՄՆ֊ի հյուսիսային նահանգներից. վարչական կենտրոնը Կոլումբոս քաղաքն է։

[7] Գարֆիլդ — Ջեյմս Աբրահամ Գարֆիլդ (1831֊1881). Միացյալ Նահանգների քսաներորդ նախագահը, որը 1861֊1865 թթ. քաղաքացիական պատերազմի ժամանակ Հյուսիսի բանակի հրամանատարներից էր։

[8] Լինքոլն — Աբրահամ Լինքոլն (1809֊1865). ԱՄՆ նախագահ, Հանրապետական կուսակցության հիմնադիրներից։ Հանդես էր գալիս ստրկատիրության դեմ։

[9] ... որոնք հենց նոր համտեսել են բարու և չարի իմացության ծառից — նկատի ունի առաջին մարդկանց՝ Ադամին ու Եվային։

[10] Ալյասկա — թերակղզի Հյուսիսային Ամերիկայի հյուսիս֊արևմուտքում։

[11] Կեսար — Գայուս Հուլիոս Կեսար (մ.թ.ա. 102֊44 թթ.). հռոմեական զորավար, միապետության կողմնակից, սպանվել է հանրապետության կողմնակիցների ձեռքով։

[12] Կոլումբոսը հայտարարել էր, որ ձուն կկանգնեցնի ծայրով և ապա, երբ նրան հոխորտանքի էին հասցրել, խաբեության էր դիմել — պատմում են, թե իբր Ամերիկայի հայտնագործումը նսեմացնող մեծախոսներին Ք. Կոլումբոսն առաջարկում է ձուն կանգնեցնել ծայրի վրա, և երբ այդ նրանց չի հաջողվում, ինքն է կանգնեցնում՝ ձուն հարվածելով սեղանին։

[13] Սիրունիկս, մեզ համար մեծ պատիվ է, որ դու զբոսնում ես այստեղ (իտալ.)։

[14] Անգլերեն Rebel (ապստամբ) բառի կրճատված ձևը։

[15] Ջոն Քիթս (1796֊1821) — անգլիացի բանաստեղծ։ Վիլյամ Շեքսպիր (1564֊1616) — անգլիացի մեծ դրամատուրգ։ Ջորջ Բարրոու (1803֊1881) — անգլիացի գրող և ճանապարհորդ։ Դենիել Դեֆո (1661֊1731) — անգլիացի գրող, «Ռոբինզոն Կրուզո» նշանավոր վեպի հեղինակը։

Շերվուդ Անդերսոն

Թենդի

պատմվածքներ

Լավագույն պատմվածքի մատենաշար

Երևան — 2014